Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Болгар мәчете (Казан)

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Болгар мәчете битенә күчегез.

«Болгар» мәчете — Казан шәһәренең Яңа Савин районындагы мөселман гыйбадәтханәсе. 1991—1993 елларда төзелгән һәм ул чорда Яңа Савин районы территориясендә беренче мәчет булган[1]. Бина функционализм һәм рационалистик архитектура формаларында башкарылган хәзерге заман дини архитектурасы истәлеге булып тора[2].

Тарихы

Казанның үсә бара торган торак массивында яңа мәчет төзү турындагы карар 1980 нче еллар ахырында кабул ителә. Төзелеш башлауга Идел буе Болгары тарафыннан ислам динен кабул итүнең 1100 еллыгын бәйрәм итү (мөселман ай календаре буенча 1989 елда билгеләп үтелә) сәбәп була[3].

Төзелеш өчен Мусин һәм Маршал Чуйков урамнары киселешендә җир кишәрлеге бүлеп бирелә. 1980 нче еллар ахырында бу территория сазлыклы урын була, шуңа күрә нигез ташын салуга һәм фундамент эшләренә кадәр туфракны киптерү һәм әзерләү буенча күләмле инженерлык чаралары үткәрелә[3].

Төзелешнең актив этабы 1991—1993 елларда Татарстан Республикасы җитәкчелеге ярдәме белән һәм дин тотучыларның иганәләренә уза. Гыйбадәтханә комплексының проекты Казан архитекторлары Валерий Павлович Логинов һәм Евгений Иванович Прокофьев тарафыннан эшләнә[2]. Мәчет рәсми рәвештә 1993 елда ачыла. «Болгар» мәчете Казанның Яңа Савин районында беренче ислам үзәге булып таныла[1].

Төзелеш чорында һәм эшчәнлегенең беренче елларында мәчетнең беренче имамы Фәрух хәзрәт Фәязов мөһим роль уйный, соңрак аның хөрмәтенә мәчет каршында оештырылган мәдрәсә атала.

Яңа тарихта мәчет, 2011—2013 елларда Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәте рәисе (Татарстан мөфтие) вазифасын биләгән имам-хатыйбы Илдус Фәиз эшчәнлегенә бәйле рәвештә, Татарстанның дини-иҗтимагый тормышы үзәгендә кала[4]. 2012 елның 19 июлендә мәчеттән ерак түгел, Мусин урамында, мөфтигә карата җәмгыятьтә зур резонанс тудырган һөҗүм ясала, нәтиҗәдә, ул яралана[1][4].

Этимологиясе

Мәчетнең «Болгар» исеме урта гасырлардагы Идел буе Болгары дәүләте һәм аның башкаласы — борынгы Болгар шәһәре истәлегенә бирелгән. Гыйбадәтханәнең атамасы 922 елда (һиҗри буенча — 289 елда) Идел буе болгарлары тарафыннан ислам диненең дәүләт дине буларак рәсми рәвештә кабул ителүенә 1100 ел тулуга багышлана. Исемне сайлау татар халкының ислам традицияләренең Идел буе Болгары чорыннан алып хәзерге көнгә кадәр тарихи дәвамчанлыгын ассызыклый.

Архитектурасы

«Болгар» мәчете постсовет авангарды һәм модернизмның рационалистик архитектурасы стилендә төзелә. Корылма манарасы диагональ-асимметрик рәвештә урнаштырылган ике катлы, ике заллы гөмбәзле мәчетләр тибына керә[2].

Бинаның күләм-киңлек композициясе көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгышка таба диагональ күчәр буенча бер-берсенә кисешеп кергән төрле зурлыктагы геометрик күләмнәрнең берләшүенә нигезләнә[2]. Комплекс ак силикат кирпечтән төзелә, тышкы диварлар киң филёнкалар белән бүлгәләнгән. Мәчет территориясе баганалы кирпеч цокольгә утыртылган челтәрле металл рәшәткә белән әйләндереп алынган[2].

Планлаштырылуы һәм бүлмәләре

Бина төп күләмнең төньяк-көнбатыш һәм көньяк-көнчыгыш почмакларында урнашкан аерым керү юллары булган ир-атлар һәм хатын-кызлар өлешләренә функциональ бүленешкә ия. Почмактагы тамбурлар аша дин тотучылар беренче катның вестибюльләренә керә, анда тәһарәт алу бүлмәләре һәм санитария бүлмәләре бар. Беренче катта хатын-кызлар өчен гыйбадәт залы урнашкан. Ир-атлар вестибюленнән дин тотучылар дүрт маршлы баскыч буйлап икенче катка күтәреләләр, анда ир-атлар өчен төп гыйбадәт залы бар.

Интерьерның күләмле доминантасы булып диагональ күчәр буенча борылган биек тоташкан дүрткырлы гөмбәз тора[2].

Гыйбадәт залларының табигый яктыртылуы тар биек тәрәзәләр (идәннән түшәмгә кадәр) белән тәэмин ителә. Беренче катның ярдәмче бүлмәләре квадрат тәрәзә уемнары, икенче катныкылар — биек туры почмаклы тәрәзәләр белән яктыртыла[2].

Декоратив элементлар һәм мәйданы

Архитекторлар В. П. Логинов һәм Е. И. Прокофьевның башлангыч проекты гыйбадәт залларының интерьерларын бай декоратив һәм орнаменталь бизәүне күздә тоткан[3]. Ләкин 1990 нчы еллар башында финанс чаралары җитмәү сәбәпле, катлаулы эчке бизәкләү эшләре тормышка ашырылмый кала, шуның аркасында интерьерлар кырыс төс ала. Бина өстендә ярымай белән таҗланган 35 метр биеклектәге өч яруслы кирпеч манара калкып тора. Манарага чыгу юлы икенче каттан баскыч буенча башкарыла[2]. Комплекс бүлмәләренең гомуми мәйданы бер үк вакытта берничә йөз кешегә гыйбадәт кылырга мөмкинлек бирә.

Мәчет имамнары

Төрле елларда мәчет белән рухи җитәкчелекне күренекле мөселман дин эшлеклеләре башкара:

  • Фәрух хәзрәт Фәязов (1991—1997) — төзелеш, ачылу һәм мөселман комплексы эшчәнлегенең башлангыч чорында мәхәллә белән җитәкчелек иткән беренче мәчет имамы.
  • Фәрит хәзрәт Сәлмән (Хәйдәров) (1997—2000) — 1990 нчы еллар ахырында мәчет имамы булып хезмәт иткән ислам дине белгече. Ул соңрак — Россия мөселманнары Үзәк диния нәзарәте составында Татарстан мөселманнарының диния нәзарәте рәисе[5].
  • Илдус хәзрәт Фәиз (2002 елдан) — «Болгар» мәчете имам-хатыйбы. 2011 елдан 2013 елга кадәр мәчеттәге хезмәтен Татарстан Республикасы Мөселманнары диния нәзарәте рәисе (Татарстан мөфтие) вазифасы белән бергә алып бара[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Подарки от Эби-патши и Сталина: путеводитель по мечетям Казани. БИЗНЕС Online. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Мечеть "Булгар" (Казань, Россия). Исламский центр. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Мечеть Булгар. Путеводитель по достопримечательностям Казани и Татарстана. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Файзов, Ильдус. Lenta.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 июль 2026.
  5. ↑ Фавориту на выборах муфтия нашли новое место. БИЗНЕС Online. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 июль 2026.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр