Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Әсән-Елга авылы мәчете

Әсән-Елга авылы мәчете (рус. Асан-Елгинская мечеть, Алан-Елгинская мечеть) — Татарстан Республикасының Кукмара районы, Әсән-Елга авылында урнашкан борынгы агач гыйбадәтханә. XVIII гасырда төзелгән бу бина — Татарстанда безнең көннәргә кадәр сакланган татар агач дини архитектурасының иң борынгы һәм сирәк һәйкәлләреннән берсе[1]. Мәчет халык осталары тарафыннан төзелеп, татар милли агач төзелеше традицияләрен чагылдыра[2].

Тарихы

Мәчеткә нигез салыну

Мәчет чыганакларда беренче тапкыр 1768 елда телгә алына[3]. Аның төзелү вакыты якынча 1742 ел дип фаразлана[4]. Кайбер чыганакларда мәчет XVIII гасырның икенче яртысында яки ахырында төзелгән дип күрсәтелә.[3] Мәчет җирле нарат агачыннан халык осталары көче белән салынган.[2]

Мәчетнең төзелүе Россия империясендә мөселманнарга карата дини сәясәтнең катлаулы чорына туры килә. 1742 елда Сенатның "Казан губернасында мәчетләр төзергә рөхсәт бирмәү турында"гы фәрманы чыга, һәм 1744 елга Казан һәм Зөя провинцияләрендәге 536 мәчетнең 418 е җимертелә[5]. Әмма Екатерина II идарәсе чорында (1760 еллардан) дини сәясәт йомшара, һәм татарларга яңадан мәчетләр төзергә рөхсәт ителә. Әсән-Елга мәчете — шул чорның шаһиты[1].

XX гасыр башында

XX гасыр башында Әсән-Елга авылында 425 мөселман ир-аты яши. Мәчет каршындагы мәктәптә 63 малай һәм 55 кыз белем ала[3]. Авыл мәхәлләсе шактый зур булып, дини-мәгърифәти үзәк буларак хезмәт итә.

Совет чоры

1930 нчы елларда, совет хакимиятенең дингә каршы сәясәте нәтиҗәсендә, мәчетнең эшчәнлеге туктатыла. Күп кенә башка татар мәчетләре кебек үк, бина төрле хуҗалык ихтыяҗлары өчен файдаланыла[1].

Төзекләндерү һәм реставрация

1990 елда мәчеттә реставрация эшләре башкарыла. Бу эшләр белән Казандагы күп кенә тарихи объектларны торгызуда катнашкан архитектор Рафыйк Билалов җитәкчелек итә[3].

Хәзерге вакытта авылда тарихи мәчет белән беррәттән яңа мәчет тә гамәлдә.

2024 елда мәчеткә тулы масштаблы реставрация ясала. Шул елның июнендә мәчетнең нарат бүрәнәләрдән («кабарып торган очлы» ысул белән) төзелгән бурасы сүтелеп, Сокуры бистәсендәге сәнәгать паркының җитештерү мәйданчыгына реставрациягә җибәрелә[6]. Реставрация эшләре түбәндәгеләрне үз эченә ала: бураның аскы өлешендәге бүрәнәләрне торгызу, зарарланган бүрәнәләрне һәм черегән түшәм баганаларын алыштыру, стеналарны тышлау өчен материал әзерләү, тәрәзә йөзлекләрен һәм карнизларны реставрацияләү, иске тәрәзә һәм ишек рамнарын яңарту. Шул ук вакытта мәчетнең нигезе торгызыла[6].

Реставрация «Бергәләп саклыйбыз» хәйрия проекты кысаларында алып барыла[7].

Этимология

«Әсән-Елга» атамасы ике өлештән тора: «Әсән» (Хәсән) — татарларда киң таралган, гарәп теленнән кергән һәм «яхшы», «матур» дигәнне аңлата торган ир-ат исеме. «Елга» — су агымы, кече елга. Шулай итеп, авыл исеме «Әсән елгасы» яки «Хәсән елгасы» дигән мәгънәгә ия[2].

Тарихи документларда мәчет «Асан-Елгинская мечеть» яки «Алан-Еглинская мечеть» дип тә телгә алына. Икенче атама рус теленә күчкәндәге фонетик үзгәрешләр белән бәйле булырга мөмкин[8].

Архитектура

Әсән-Елга мәчете — татар агач дини архитектурасының уникаль һәйкәле.[1] Ул XVIII гасыр ахыры татар авыл мәчетләренең традицион төрен гәүдәләндерә.

Гомуми композиция

Мәчет — биек нигез өстенә салынган бер катлы агач бина. Манарасы түбә уртасына утыртылга. Бу — XVIII гасыр ахыры — XIX гасыр башы татар мәчетләренә хас традицион композиция[5].

Төзелеш материалы һәм техникасы

Мәчет 30-50 сантиметр диаметрлы нарат бүрәнәләрдән почмакларын чыгарып тоташтыру («кабарып торган очлы») ысулы белән салынган. Бу — бүрәнәләрне дымнан саклый һәм корылмага ныклык бирә торган борынгы ысул[6].

Фасадлар һәм бизәлеш

Мәчетнең иң игътибарга лаек үзенчәлеге — аның агач «балконы»[4]. Фасадларда XVIII гасыр ахырында киң таралган классицизм элементлары күзәтелә: профильле карнизлар, агач баганалар, тәрәзә йөзлекләрендәге бизәкле детальләр. Мәчетнең төньяк һәм көньяк фронтоннарында чарлак тәрәзәләре өчен куышлыклар ясалган. Керү юллары ике яклы япмалы болдырлар белән бизәлгән[1].

Мәчеткә пыяладан тышланган веранда тоташа.[9]

Интерьер

Мәчетнең эчке бизәлеше гади һәм татар агач мәчетләренә хас: намаз залы, михраб. Стеналар һәм түшәм агачтан эшләнгән. Интерьерда да классицизм стиленең тыйнак элементлары чагылыш тапкан.

Мәдәни мирас статусы

Мәчет мәдәни мирас объекты буларак дәүләт тарафыннан саклана[6]. Ул — татар халык агач архитектурасының уникаль үрнәге, XVIII гасырда татар авылларында мөселман дини корылмаларының ничек төзелгәнен күрсәтә торган сирәк сакланган һәйкәл[1].

Имамнары

Тарихи чыганакларда Әсән-Елга мәчетенең беренче имамнары турында төгәл мәгълүматлар чикле. XX гасыр башында мәчет каршында мәктәп эшләве һәм анда 63 малай белән 55 кызның белем алуы мәхәлләдә абруйлы рухани-мөгаллимнәр хезмәт итүен күрсәтә[3].

Мәчетнең озак еллар дәвамында мәхәллә тормышының үзәге булуы, биредә буыннан-буынга күчкән руханилар династиясе хезмәт итүе ихтимал. Әмма бу хакта документаль чыганакларның аз булуы сәбәпле, төгәл исемнәрне китерү мөмкин түгел.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Мечеть. Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2024.
  2. ↑ 1 2 3 Знаменитые Мечети Татарстана. rashidzzz.narod.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2024.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Гид по старинным мусульманским храмам: деревянные мечети Татарстана. Реальное время. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2024.
  4. ↑ 1 2 Гид по Кукморскому району: текстильные короли и их творения. Реальное время. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 МӘЧЕТ. Tatarile.tatar. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2024.
  6. ↑ 1 2 3 4 Сруб старейшей деревянной мечети Татарстана вывезли на реставрацию. Татар-информ. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2024.
  7. ↑ За последние годы на реставрацию мечетей в Татарстане направили 1,82 млрд рублей. Вечерняя Казань. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2024.
  8. ↑ МӘЧЕТ (Мечеть). Милләттәшләр. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2024.
  9. ↑ В Татарстане отреставрируют мечеть XVIII века. ВКонтакте. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 июль 2024.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр