Әлмәндәр мәчете
Әлмәндәр мәчете (рус. мечеть Альмендерово) — Татарстан Республикасының Апас районындагы Әлмәндәр авылында урнашкан мөселман гыйбадәтханәсе. Мәчетнең тарихы авыл тарихы белән тыгыз бәйләнгән. Беренче мәчет турындагы мәгълүматлар XIX гасыр урталарына караган тарихи чыганакларда саклана. Хәзерге вакытта эшли торган мәчет 2006 елга кадәр теркәлә[1].
Тарихы
Әлмәндәр авылы бик борынгы чорлардан — Казан ханлыгы заманыннан ук билгеле[2]. Авыл Казан губернасының Тәтеш өязе (1781—1920) составына кергән һәм дәүләт крестьяннары авылы булып саналган.
Беренче мәчет (XIX гасыр — XX гасыр башы)
"1859 елгы мәгълүматлар буенча торак пунктлар исемлеге"ндә (1866 елда нәшер ителгән) Әлмәндәр авылы «казённая деревня Альмендерово» дип телгә алына. Ул вакытта авылдагы 117 хуҗалыкта 717 кеше (299 ир-ат һәм 418 хатын-кыз) яши, һәм биредә мәчет эшли[3].
Апас районы территориясендәге күп кенә авыллардагы кебек үк, Әлмәндәрдә дә инкыйлабка кадәр мәчет каршында мәктәп-мәдрәсәләр эшләп килә. Бу уку йортлары татар мөселманнары арасында грамоталылыкның югары дәрәҗәдә булуын күрсәтә[3].
Совет чоры
1930 елларда совет хакимияте тарафыннан атеистик сәясәт көчәйтелә. Апас районындагы башка мәчетләр кебек үк, Әлмәндәр мәчете дә ябыла. Манаралар киселә, бина башка максатларда кулланыла башлый яки бөтенләй сүтелә[2].
Моңа да карамастан, халык диннән читләшми, намазларны өйләрдә җыелып укый. Мөселман дини йолалары — никах уку, балага исем кушу, корбан чалу, мәетләрне соңгы юлга озату — яшерен рәвештә дәвам итә.
Этимологиясе
Авылның, шулай ук мәчетнең исеме «Әлмәндәр» антропонимыннан — кеше исеменнән килеп чыккан[4]. «Әлмәндәр» — борынгы төрки-татар исеме, ул авылга нигез салучы кеше хөрмәтенә куелган. Башта бу исем авылга, соңрак мәчет тә шул ук исем белән атала.
Архитектурасы
Тарихи мәчет
XIX гасырда Әлмәндәрдәге мәчет агачтан төзелгән типик авыл мәчете була. Казан губернасының Тәтеш өязе авылларында мәчетләр, кагыйдә буларак, агач конструкцияле, бер манаралы, бер яки ике заллы итеп төзелгән. Аларда ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен аерым гыйбадәт заллары булган.
Хәзерге мәчет
Хәзерге Әлмәндәр мәчете — авылның үзәк өлешендә урнашкан заманча гыйбадәт йорты. Мәчетнең намаз залы авыл халкын тулысынча сыйдырырлык зурлыкта. Бинаның түбәсенә традицион ярымай урнаштырылган, аның манарасы да бар. Мәчеттә тәһарәтханә һәм хуҗалык бүлмәләре дә каралган. Бина кирпечтән төзелгән, сайдинг белән тышланган.
Имамнары
Хәзерге вакытта мәчет Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте (ТР МДН) карамагында эшли. Апас районының имам-мөхтәсибе булып Мирхәт хәзрәт Җамалиев тора[5], ул бөтен район мәчетләренә җитәкчелек итә.
Искәрмәләр
- ↑ 1 2 Апастовский район. Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
- ↑ 1 2 Описание и история Апастовского района Татарстана. Реальное время. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
- ↑ 1 2 Описание и история Апастовского района. Реальное время. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
- ↑ Апастовский район. Каталог топонимов Республики Татарстан. Институт Татарской энциклопедии АН РТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
- ↑ Медаль «Аль-Игтисам». Централизованная религиозная организация Духовное управление мусульман Российской Федерации. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
