Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Югары Курса мәчете

Югары Курса авылы мәчете — Татарстан Республикасының Арча районы Югары Курса авылында урнашкан ислам дине гыйбадәтханәсе. XIX гасырның беренче яртысында төзелгән. Соңгы классицизм стилендәге татар дини архитектурасы ядкәре булып тора һәм Россиянең мәдәни мирас объектлары исемлегенә керә[3][5].

Тарихы

Мәчет XIX гасырның беренче яртысында Казанның икенче гильдия сәүдәгәрләре А. М. һәм Г. М. Апанайлар акчасына төзелә[3]. Корылма төбәктәге татар халкының дини һәм мәгърифәти тормыш үзәкләренең берсенә әверелә.

XVIII гасыр ахыры — XIX гасыр башында мәхәлләнең имам-хатыйбы булып Габденнасыйр Курсави (1771/1776—1812) хезмәт итә. Ул күренекле татар дин белгече, фикер иясе һәм мәгърифәтчесе булган. Бохарада белем алгач, Курсави туган ягына кайта һәм җирле мәчеттә имам-хатыйб вазифасын били. Шул ук вакытта ул мәчет каршында мәдрәсә ача. Уку йортында ислам фәннәре укытыла[3][5].

XIX гасыр башыннан авылда мәдрәсә эшләп килә. Анда күренекле татар галимнәре һәм мәгърифәтчеләре: Габденнасыйр Курсави, Г. Мөхәммәтев, М. Уразгилдиев, Х. Хәмитов укыткан[3].

XX гасыр башында авылда мәчет, мәдрәсә, ике су тегермәне, тимерчелек һәм берничә сәүдә кибете эшләгән. Авыл җәмгыятенең җир кишәрлеге 4398 дисәтинә тәшкил иткән[3].

Совет чорында мәчет ябылмый һәм үз максаты буенча кулланылуын дәвам итә. Бу аның язмышын шул елларда хуҗалык ихтыяҗлары өчен яраклаштырып үзгәртеп корылган башка күп кенә дини корылмалардан аерып тора[3].

2014 елда авылда яңа «Илдус» мәчете төзелә башлый. 2016 елда иске мәчет янында Габденнасыйр Курсави истәлегенә мемориаль билге куела[3].

2020 елда авылда яңа «Илдус» мәчете ачыла. Тантаналы чара 25 июльдә уза. Чарада республика җитәкчеләре һәм дин әһелләре катнаша[6][7].

2022 елда мәчетнең тарихи бинасын реконструкцияләү башлана. Эшләр барышында түбә һәм тәрәзәләр алыштырыла, манара һәм ай куела, якын-тирә территория төзекләндерелә[8].

Архитектурасы

Югары Курса авылы мәчете соңгы классицизм стилендәге татар дини архитектурасы ядкәре булып тора. Бина 1630165000 саны белән Россиянең мәдәни мирас объектлары исемлегенә кертелгән[3][5].

Корылма XIX гасыр Идел буе таш архитектурасы традицияләрендә башкарылган. Мәчетнең фасадлары классицизм юнәлешенә хас булган кырыс симметрик композициягә ия. Эчке мохите Кәгъбә ягына юнәлтелгән гыйбадәт залын һәм хезмәт күрсәтү бүлмәләреннән гыйбарәт[5].

2022—2023 еллардагы реконструкция барышында тарихи күләм-планлаштыру чишелешләре һәм декоратив элементлар сакланып кала. Шул ук вакытта бинаның инженерлык системалары модернизацияләнә[8].

Эшчәнлеге

Мәчет авыл җәмгыятенең дини тормыш үзәге булып тора. Мәхәллә Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең Арча мөхтәсибәте составына керә. Мәчеттә даими рәвештә гыйбадәтләр, җомга намазы һәм гает намазлары үткәрелә[3].

Мәчет каршында балалар һәм өлкәннәр өчен ислам нигезләре буенча дәресләр оештырылган. Гыйбадәтханә дини йолалар: никах, җеназа намазы һәм башка чаралар үткәрү урыны булып хезмәт итә[5].

2022 елда Казанда узган түгәрәк өстәл утырышында җәмәгать эшлеклеләре һәм галимнәр Югары Курса авылында китапханә-музей булдыру мәсьәләләре турында фикер алышалар. Проектның максаты — Габденнасыйр Курсави мирасын саклау һәм аның фәнни хезмәтләрен яшьләр арасында таныту[8].

Имамнары

XVIII гасыр ахырында — XIX гасыр уртасында мәхәллә имам-хатыйбы булып дин эшлеклесе Габденнасыйр Курсави (1776—1812) хезмәт итә. Мәчет каршында зур мәдрәсә оештыра.

1808 елда Габденнасыйр Курсави Бохарага киткәч, аның урынында мәхәллә имамы булып өлкән абыйсы Габделхаликъ Курсави (?—1839) кала. Габделхаликъ хәзрәт Бохарада, Төркиядә, Мисырда төпле дини белем алган шәхес, ишан, Урта Азиядә сәүдәгәрлек белән шөгыльләнеп, зур мөлкәт туплаган.

1839 елдан мәхәллә имамы итеп ишанның кияве Хәсән Хәмитов (?—1858) сайлана. Хәсән мулла Чистайның сәүдәгәр Уразгилдиевлар гаиләсеннән чыккан, Чистайда, Мәчкәрә, Кече Сон авыллары мәдрәсәләрендә белем алган шәхес була.

1859 елның 17 сентябрендә имам-хатыйб итеп (хәзерге Татарстанның Мамадыш районы) Норма авылы мәчетенең элекке мулласы Гатаулла Мөхәммәтов сайлана. Гатаулла хәзрәт (хәзерге Татарстанның Балык Бистәсе районы) Кече Әшнәк авылында туа, Казанда Апанай мәдрәсәсендә, Кышкар мәдрәсәсендә, Мөндеш мәдрәсәсендә укыган. Югары Курсада 40 ел мәдрәсә шәкертләренә белем биргән. Ул мөдәррис булганда мәдрәсәдә шәкертләр саны 70 кә җиткән.

Гатаулла хәзрәт вафатыннан соң, имам итеп Хәсән Хәмитовның 1890 елдан мәчетнең икенче мулласы булып хезмәт иткән улы Мөхәммәтшакир Уразгилдиев (1861—1908) сайлана. 1897 елда Мөхәммәтшакир хәзрәт Казанның Печән базары мәчетенә имам-хатыйб булып күчкәч, аның урынында энесе Мөхәммәтгариф Уразгилдиев (1870—?) кала.

Искәрмәләр

  1. ↑ Проверка контрагентов Прима-Информ. Прима-Информ. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 В селе Верхняя Корса Арского района открылась новая мечеть. ДУМ РТ (27 июль 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Верхняя Корса. tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026. Чыганакка җибәрү хатасы: Ярамаган <ref> исемле тамга: «Tatarica» исеме берничә тапкыр төрле эчтәлек өчен билгеләнгән
  4. ↑ В Арском районе открылась мечеть, строившаяся 6 лет. Рамблер (27 июль 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Югары Курса авылы тарихы. Tatobzor.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  6. ↑ Арча районының Югары Курса авылында яңа мәчет ачылды. Бөтендөнья татар конгрессы. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  7. ↑ Арча районының Югары Курса авылы халкы Корбан бәйрәменә бүләк алды — яңа мәчет. ТНВ. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.
  8. ↑ 1 2 3 Казанда дин галиме Габденнасыйр Курсавиның язма мирасын һәм мәчетен торгызу турында фикер алыштылар. Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июль 2026.

Чыганаклар

  1. Арча төбәге тарихы (төзүчеләр Камил Низаметдинов, Илшат Хәлиуллин). К.: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00681-7

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр