Үтәмеш мәчете (Апас районы)
Үтәмеш мәчете — Татарстанның Апас районы Үтәмеш авылында урнашкан мөселман гыйбадәтханәсе. Мәчет авылның борынгы тарихы белән бәйле. Беренче мәчет турында мәгълүматлар XIX гасырга караган тарихи чыганакларда очрый. Хәзерге вакытта эшли торган мәчет яңа чорда төзелгән[1].
Тарихы
Үтәмеш авылы бик борынгы: ул 1646 елдан бирле билгеле[1]. Авыл Казан губернасының Тәтеш өязе, Шәмбалыкчы волосте составына кергән һәм дәүләт крестьяннары авылы булып саналган[2].
Беренче мәчет (XIX гасыр — XX гасыр башы)
XVIII гасырда һәм XIX гасырның беренче яртысында авыл халкы дәүләт крестьяннары катлавына кергән, алар нигездә игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнгән[1]. XIX гасырда авылда беренче мәчет салына, аның каршында мәдрәсә эшли башлый. XX гасыр башында авылда мәчеттән тыш мәдрәсә, җил тегермәне һәм өч вак-төяк кибете эшләгән[1]. Бу чорда мәчет каршындагы мәдрәсәдә балаларга ислам нигезләре, гарәп теле һәм Коръән укытылган.
Совет чоры
1930 елларда совет хакимияте тарафыннан атеистик сәясәт көчәйтелә. Апас районындагы башка мәчетләр кебек үк, Үтәмеш мәчете дә ябыла. Аның манарасы киселә, бинасы башка максатларда — клуб, келәт, кибет буларак кулланыла башлый.
Моңа да карамастан, халык диннән читләшми, намазларны өйләрдә җыелып укый. Мөселман дини йолалары, никах уку, балага исем кушу, корбан чалу, мәетләрне соңгы юлга озату, яшерен рәвештә дәвам итә.
Яңа мәчет (хәзерге вакыт)
ССРБ таркалгач, 1990 еллардан башлап дини тормыш яңадан җанлана. Үтәмеш авылында яңа мәчет төзелә. Хәзерге вакытта мәчет эшли һәм авыл халкының дини ихтыяҗларын канәгатьләндерә. Ул Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте карамагында эшли.
Этимологиясе
Авылның һәм мәчетнең исеме татар антропонимыннан — «Үтәмеш» дигән шәхси исемнән килеп чыккан[1]. «Үтәмеш» — борынгы төрки-татар исеме. Башта бу исем белән авыл аталган, соңрак ул мәчеткә дә күчкән.
Шунысы кызык, «Үтәмеш» фамилиясе белән бәйле шәхесләр татар тарихында шактый билгеле. Мәсәлән, Казандагы Иске Таш мәчете 1802 елда Казан сәүдәгәре Габдулла Үтәмешев акчасына салынган, һәм шул ук нәселдән чыккан Үтәмешевләр мәгърифәтчеләр һәм хәйриячеләр буларак танылган[3].
Архитектурасы
Тарихи мәчете
XIX гасырда Үтәмештәге мәчет агачтан төзелгән авыл мәчете булган. Казан губернасының Тәтеш өязе авылларында мәчетләр, кагыйдә буларак, агач конструкцияле, бер манаралы, бер яки ике заллы итеп төзелгән. Аларда ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен аерым гыйбадәт заллары булган. Мәчет каршында мәдрәсә бинасы эшләгән.
Хәзерге мәчете
Хәзерге Үтәмеш мәчете — заманча гыйбадәт йорты. Мәчет бинасында намаз залы, тәһарәтханә һәм хуҗалык бүлмәләре бар. Бинаның түбәсенә традицион ярымай урнаштырылган, аның манарасы бар.
Имамнары
Билгеле булганча, XIX гасырда мәчет имамнары Ырынбур мөселман диния нәзарәте тарафыннан раслана. Имам-хатыйб вазифасын башкарган руханилар мәчеттә биш вакыт намаз укыткан, җомга вәгазьләрен сөйләгән, никах уку, балага исем кушу кебек дини йолаларны башкарган, шулай ук мәдрәсәдә укыткан[4].
Хәзерге вакытта мәчет Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте карамагында эшли. Апас районының имам-мөхтәсибе бөтен район мәчетләренә, шул исәптән Үтәмеш мәчетенә дә җитәкчелек итә.
Искәрмәләр
- ↑ 1 2 3 4 5 Үтәмеш. Татар энциклопедиясе каталогы. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
- ↑ Описание и история Апастовского района Татарстана. Реальное время. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
- ↑ Татарның 16 тарихи мәчете. ИнтерТат. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
- ↑ Звания мусульманского приходского духовенства в округе Оренбургского магометанского собрания. КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2024.
