Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мәчет

ТР ФА экспертизасы

ТР Фәннәр академиясе логотибы.png
Татарстан Республикасы
Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак
Aprove.svg

ТР ФА экспертизасы

Arrow-Right.png
ТР Фәннәр академиясе логотибы.png
Татарстан Республикасы
Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак

Мәчет (гар. مسجد — мәсҗид — сәҗдә кылу урыны; рус. Мечеть) — мөселманнарның Аллаһка гыйбадәт кылу өчен төзелгән архитектура корылмасы. Еш кына мәчет гөмбәзләп салынган аерым бинадан гыйбарәт, шулай ук эчке ишегалды булган мәчетләр дә бар (Әл-Харам мәчете).

Этимологиясе

«Мәчет» сүзенең гомуми кабул ителгән этимологиясе[1] аны гарәп теленең с-җ-д («сәҗдә кылу», «җиргә каплану») тамырыннан ясалган «мәсҗид» (күплек саны — мәсәҗид) сүзеннән килеп чыккан, бу «гыйбадәт кылу урыны», «сәҗдә кылу урыны» дигәнне аңлата[2][3]. Ул иман китерүче намаз вакытында Аллаһка гыйбадәт кыла ала торган һәм ритуаль яктан пакь урынны күрсәтә. Сүзнең килеп чыгышының икенче мөмкин булган версиясе — әл-мәсҗид әл-җәмигъ, ягъни «җомга яки җәмигъ намазы»[4].

Тарих

Мәчет мөселманнарның күмәк намазлар уку өчен җыелу урыны булып хезмәт итә. Моннан тыш, мәчетләр халык җыелу, ислам дине нигезләренә өйрәнү урыны да булып тора[5].

Беренче мәчет — Мәккәдәге әл-Харам мәчете, икенчесе Мәдинәдәге Пәйгамбәр мәчете (623 ел), өченчесе — Әл-Әкъса мәчете. Бу мәчетләр мөселманнарның хаҗ кылу урыннары булып торалар. Ислам барлыкка килгәннән соң беренче елларда мөселманнар намазларын Мәккәнең ерак районнарында моның өчен махсус билгеләнгән урыннарда һәм биналарда укыганнар. Мөхәммәт пәйгамбәр үзе Кәгъбә янында да намаз укыган. Соңрак Мәккә мөселман җәмәгатенең үзәге әл-Әркам йорты булган. Гомәр ибн әл-Хәттаб ислам кабул иткәч, мөселманнар Кәгъбә янында намаз укырга мөмкинлек алганнар[5].

Шулай да, Мәккәдәге беренче мәчет дип пәйгамбәрнең сәхабәсе Гаммар ибн Ясирнең йорты санала. Мәккәнең икенче мәчетенә Әбү Бәкер нигез салган. Һиҗрәт кылганнан соң Мөхәммәт пәйгамбәр Мәдинә шәһәре янында Кубә мәчетен төзергә боерган, аның хакында Коръәннең түбәндәге аяте иңдерелгән: «…беренче көннән үк тәкъвалык нигезендә корылган мәчет — синең анда (намазга) басуың өчен лаеклырак»[6]. Аннан соң Мәдинәдә Пәйгамбәр мәчете төзелгән[5].

Урта гасырларда мәчет архитектурасы

Әмәвиләр чорында (661—750 еллар) мәчет архитектурасы принципиаль яңа үсеш этабына күтәрелә. Дамаск шәһәрендәге Әмәвиләр мәчете (706—715 елларда хәлиф Әл-Вәлид тарафыннан төзелә) бу чорның мөһим архитектура һәйкәле булып тора[7]. Ул Византия базиликасын колонналы мәчеткә әверелдерүнең иртә үрнәкләренең берсе. Бу мәчеттә беренче тапкыр киң ишегалды, трансепт (үзәк нефны аркылы кисеп үтүче зал), михраб янында хәкимнәр өчен максура (саклау киртәсе) һәм хәзинә йорты кебек элементлар кулланыла[7][8].

Габбасидлар чорында (750—1258 еллар) мәчетләрнең гомумшәһәр әһәмияте арта. Бу чорда Багдад, Самарра, Каһирә кебек башкалаларда монументаль җәмигъ мәчетләре төзелә[9]. Габбасидлар чоры мәчетләре гадәттә зур ишегалды, тирән михраб уентыгы һәм биек манаралар белән аерылып тора.

Госманлылар чорында (XIV—XX гасыр башы) мәчет архитектурасы үзенең югары ноктасына җитә. Мәхмәт II, Сөләйман Кануни, Синан кебек архитекторлар Стамбул, Бурса, Әдернә кебек шәһәрләрдә гөмбәзле мәчетләрнең яңа төрен булдыралар[10]. Госманлы мәчетләре бер үзәк гөмбәз, берничә ярымгөмбәз, нечкә манаралар һәм киң ишегалдыннан гыйбарәт. Бу чорда мәчетләр тирәсендә мәдрәсә, хастаханә, ашханә, кәрвансарай кебек комплекслы корылмалар (күллие) төзү традициясе киң тарала[10].

Мәчет хезмәткәрләре

Мәчетнең эшчәнлеген тәэмин итүче төп кешеләр — имам һәм мөәзин. Аларның функцияләре исламның беренче гасырларыннан ук формалаша, вакыт узу белән камилләшә.

Имам

Имам (гарәп. إمام — «алда баручы», «үрнәк») — мәчеттә коллектив намазларны укучы һәм мөселман җәмәгатенә җитәкчелек итүче кеше[11]. Имамның төп бурычы — намазны дөрес итеп үтәү, намаз укучыларның гыйбадәтләрен тулысынча һәм дөрес рәвештә башкаруларын тәэмин итү. Имам шулай ук җомга көннәрендә хөтбә (вәгазь) укый, дини йолаларны үткәрә, җәмәгать әгъзаларына дини һәм социаль мәсьәләләрдә консультация бирә.

Иртә ислам чорында имам вазифасын еш кына хәлиф яисә губернатор үзе башкарган. Соңрак бу вазифа аерым белгечләргә — дин галимнәренә йөкләнә[12]. Хәзерге заманда имам гадәттә ислам университетында яки мәдрәсәдә дини белем алган, фикһ (ислам хокукы), хәдис (Мөхәммәт пәйгамбәр сүзләре), Коръән тәфсире өйрәнгән кеше була.

Мөәзин

Мөәзин (гарәп. مُؤَذِّن — «чакыручы») — көненә биш тапкыр намазга чакыру — азан әйтүче мәчет хезмәткәре[13]. Иртә исламда мөәзин йорттан йортка йөреп, мөселманнарны намазга чакырган. Манаралар барлыкка килгәч, азан манарадан әйтелә башлый[13].

Мөәзиннең төп өч бурычы: мөселманнарны җыю, имамны чакыру (чөнки иртә исламда имам булып хаким үзе чыгыш ясаган) һәм намазның башлануы турында игълан итү[14].

Урта гасырларда мөәзиннәр үзара корпорация оештырганнар, аларның башлыгы раис әл-муәззинүн дип аталган. III хәлиф Госман ибне Гаффан чорында мөәзиннәргә хезмәт хакы түләнә башлаган[14].

Кечкенә мәчетләрдә мөәзин вазифасын еш кына имам үзе башкара[13].

Мәчетнең башка хезмәткәрләре

Зур мәчетләрдә имам һәм мөәзиннән тыш түбәндәге хезмәткәрләр дә була:

  • вәгазьче — хөтбә (җомга вәгазе) укучы;
  • хатыйб — җомга намазы алдыннан вәгазь сөйләүче;
  • мөтәвәлли — мәчетнең хуҗалык эшләре белән идарә итүче, мәчетнең административ эшчәнлеген тәэмин итүче кеше;
  • китапханәче, мөгаллимнәр (мәдрәсәдә), кассир (садакаларны кабул итүче) — зур мәчет комплексларында.

Архитектурасы һәм элементлары

Традиция буенча, мәчет гөмбәзле, аерым торган бинадан гыйбарәт, кайвакыт мәчетнең эчке ишегалды да була (Мәккәдәге Әл-Харам мәчете). Мәчеткә янкорма итеп 1 дән 9 га кадәр манаралар төзелә (манаралар саны Әл-Харам мәчетенә хөрмәт йөзеннән, аныкына караганда азрак булырга тиеш). Мәчеттә сурәтләр булмый, ләкин диварлар Коръән аятьләре белән бизәлергә мөмкин. Кагыйдәдән чыгармалар да була: Төрекмәнстан президенты Сапармурат Ниязов идарә иткәндә «Төрекмәнбашы Рухы» мәчетенең диварлары «Рухнамә» китабыннан алынган өзекләр белән дә бизәлә[15]. Мәккәгә юнәлтелгән дивар михраб дип аталган буш уем белән билгеләнгән, анда имам намаз укый. Михрабтан уң якта мөнбәр урнаша, аннан имам җомга һәм бәйрәм намазлары вакытында хөтбә укый. Кагыйдә буларак, мәчетләр каршында мәдрәсәләр эшли.

VII гасыр азагыннан мәчетләр, билгеләнеше һәм функцияләре буенча, түбәндәге төрләргә бүленә:

  • мәхәллә мәчете — көндәлек биш вакыт намаз өчен мәчет;
  • җәмигъ мәчете — бөтен община тарафыннан укыла торган күмәк җомга намазы өчен мәчет;
  • кабире — үзәк башкала мәчете;
  • мусалла (фар. «намазгох»)— ачык мәйдан рәвешендәге гомумшәһәр мәчете (Корбан бәйрәме яки Ураза бәйрәме кебек бәйрәмнәрдә гыйбадәт кылу өчен).

Җәмигъ мәчете Әмәвиләр чорында үсеш ала, бу чорда аның архитектура формалары һәм бай декоратив бизәлеше хакимнәрнең бөеклеген һәм мөселман өммәтенең матди иминлеген, чәчәк атуын күрсәтергә тиеш була.

Моның белән беррәттән гади мәчетләрнең формалары да төрлеләнә. Алар еш кына мәхәллә әһәмиятенә ия була, хаким сараена кертеп салынган гыйбадәтханә ролен үти, көндәлек ялгыз намаз уку һәм җеназа йолаларын үткәрү урыны булып хезмәт итә.

Барлык мөселман гыйбадәт корылмаларының бер уртак ягы бар — алар төгәл Мәккәдәге Кәгъбәгә юнәлтелгән. Бу юнәлеш кыйбла (гар. «каршы яктагы»; Кәгъбәгә юнәлеш) дип атала. Мәчетнең Кәгъбәгә карап торган арткы дивары да кыйбла була.

Архитектурасына карап, мәчетләр түбәндәге төрләргә бүленә:

  • манарасы почмакта урнашкан мәчет — Казан татарлары мигъмариятендә шәһәр эчендә иң киң таралган төр;
  • ике манаралы мәчет — төп керү юлының ике ягында ике биек цилиндрик манарасы булган гөмбәзле бина. Бу төр күбрәк Якын һәм Урта Көнчыгышка, Кече һәм Урта Азиягә хас;
  • манарасы түбәсендә урнашкан мәчет — турыпочмаклы, бер яки ике катлы, ике кыеклы бина, төньяктан көньякка ориентлаша. Түбәсендә биек пирамидаль яки коник чатыр белән тәмамланган, сигезкырлы яки цилиндрсыман манара урнаша. Күп очракта манара мәчетнең геометрик үзәгенә урнаштырыла, һәм ул ике-өч катлы була.

Манаралар формалары күптөрле, чөнки аларга җирле архитектура традицияләренең йогынтысы гаять зур: квадрат, түгәрәк формасында, сигез кырлы, спираль сыман һәм тәбәнәк яки биек булалар.

Гадәттә мәчетләр гөмбәзле һәм манаралы бер яки ике катлы бинадан гыйбарәт. Мәчетләр эчендә мөнбәрләр һәм михраблар урнаштырыла. Мәчетләрдән ерак түгел иҗтимагый бәдрәфләр һәм тәһарәтханәләр өчен махсус бүлмәләр урнаштырыла[5].

  • михраб — Кәгъбәгә юнәлтелгән, арка, кечкенә гөмбәз яки конха белән капланган һәм кысага куелган уемтык (яссы, шартлы яки эчкә батынкы);
  • аназа («ук») — мәчеткә керү юлы янында урнашкан дивар, уеп ясалган мәрмәр такта яки агач уемтык; ишегалдындагы үзенчәлекле михраб;
  • мөнбәр — җәмигъ мәчетенең аерылгысыз билгесе — имам (мөселман җәмәгате башлыгы) җомга вәгазен (хөтбәсен) укый торган урын;
  • максура — аның барлыкка килүе мәчеттә хакимнең яки административ хакимият вәкилләренең булуы белән бәйле. Ул — михраб һәм мөнбәр янында урнашкан, төп киңлектән уеп ясалган агач яки металл киртә белән аерылган, планда квадрат формасындагы бүлмә;
  • дикка — мөәзиннәр, аларда басып торып, имамның хәрәкәтләрен кабатлый торган һәм шул рәвешле дин тотучыларның хәрәкәтләренә юнәлеш бирә торган махсус платформалар (мәйданчыклар);
  • көрси — Коръән өчен аскуйма.

Мәчеткә керер алдыннан ритуаль тәһарәт алу кирәклеге бу максат өчен махсус билгеләнгән залларның, мәчет тышындагы биналарның яки ишегалдында хәуз дип аталган фонтаннарның барлыкка килүенә сәбәп була.

XXI гасырда мәчетләр

Соңгы унъеллыкларда мәчетләрнең архитектурасы, төзелеш технологияләре һәм җәмәгатьчелек белән үзара мөнәсәбәтләре үзгәреш кичерә. Яңа проектларда традицион формалар заманча материаллар һәм цифрлы чишелешләр белән берләштерелә, мәчетләр күпфункцияле мәдәни-иҗтимагый үзәкләргә әверелә.

Архитектурада яңа алымнар

XXI гасырда архитекторлар классик гөмбәз һәм манара формаларын төрлечә интерпретациялиләр, милли традицияләрне хай-тек стиле белән кушалар:

  • Кол Шәриф мәчете (Казан, 2005) — заманча алюминий конструкцияләр һәм традицион татар архитектурасы элементларын берләштерә[16];
  • Нур-Астана мәчете (Әбү Насыйр әл-Фараби мәчете, Астана, 2005) — пирамида формасында эшләнгән, эчке гөмбәзе яктылык үткәрүче махсус материаллар белән бизәлгән[17];
  • Вашингтон Ислам үзәге (АКШ) — Византия стилендәге традицион архитектураны заманча инженерлык системалары белән кушкан үрнәк[18];
  • Кёльн Үзәк мәчете (Германия, 2017) — пыяла фасадлы, гөмбәз ролен үтәүче челтәр төзелеше белән аерылып тора[19].

Яңа төзелеш технологияләре

Хәзерге мәчетләрне проектлаганда түбәндәге заманча ысуллар кулланыла:

  • BIM-модельләү (Information Modeling) — бинаның гомер циклын автоматлаштырылган идарә итү, бигрәк тә катлаулы геометрик формадагы манаралар һәм гөмбәзләр өчен кулланыла;
  • Композит материаллар — фибробетон, углепластик гөмбәзләр авырлыкны киметә һәм корылманың җир тетрәүгә чыдамлыгын арттыра;
  • Акыллы климат-контроль — зур мәчетләрдә ел дәвамында эчке температураны автомат рәвештә көйләүче системалар урнаштырыла;
  • Җыела һәм ачыла торган зонтлар — Мәккәдәге Әл-Харам мәчетендә кулланыла торган, кояш астында йөреп намаз укучыларны салкын һава белән тәэмин итүче заманча конструкция[20].

Мәчетләрнең цифрлы үзгәрүе

XXI гасырда мәчет хезмәткәрләренең эшчәнлеге цифрлы технологияләр белән баетыла. Күп мәчетләрдә намаз вакытлары, имамның хөтбәләре, иганә җыю, мәдрәсә графиклары берләштерелгән мобиль кушымталар эшли[21] Зур мәчетләрдә тавышны табигый итеп тарату өчен адаптив акустик комплектлар кулланыла.

Мәдәни-иҗтимагый ислам үзәге буларак мәчетләр

XXI гасырда күп кенә мәчетләр «мәчет-үзәк» форматында төзелә, алар гыйбадәт залыннан тыш түбәндәге функцияләрне башкара:

  • конференц-заллар һәм күргәзмә заллары;
  • китапханәләр, мәдрәсәләр, балалар үзәкләре;
  • кафе, хәләл азык-төлек кибетләре, хәйрия фондлары офислары.

Мондый комплекслы проектлар мәчетнең тарихи ролен — дини, социаль һәм мәдәни тормыш үзәге булуын — яңа технологик дәрәҗәдә торгыза[22].

Мәдәни вакыйгалар

Хәзерге мәчетләр еш кына түбәндәге халыкара дәрәҗәдәге чараларны үткәрү мәйданчыгы булып тора:

  • Коръән укучыларның халыкара бәйгеләре (Казан, Дубай, Каһирә)[23];
  • «Ачык ишекләр көне» (Open Mosque Day) — Европа илләрендә мәчетләрнең күпмилләтле халыкка үз эшчәнлеген таныштыру максатыннан уздырыла торган чаралар[24];
  • Ислам сәнгате фестивальләре, төнге концертлар, рәссамнарның лекцияләре (Лондон, Париж, Стамбул)[25].

Болар барысы да мәчетне тик гыйбадәт йорты гына түгел, ә ачык мәдәни диалог мәйданы итеп күрсәтә.

Мәчеткә керү әдәбе

Ислам кануннары буенча:

  • килүченең киеме шәригать таләпләренә туры килмәсә, ир-атка — халат, ә хатын-кызга хиҗаб кию тәкъдим ителә;
  • намаз залына керер алдыннан аяк киемен салу гадәт;
  • намаз алдыннан һичшиксез тәһарәт алу — шарт;
  • утырганчы, мөселманнарга мәчетне сәламләү намазын (тәхият әл-мәсҗид) яки башка берәр намаз уку сөннәт.

Фактлар

  • Җир өслегеннән иң биектә урнашкан мәчет (дөньяда иң биеге булмаса да) — дөньядагы иң биек корылма булган Бурдж-Халифаның (Дубай, БГӘ) югары катларының берсендә урнашкан мәчет санала[26];
  • дөньяда иң төньякта урнашкан мәчет — Норильск шәһәрендәге Нурд-Камал мәчете[27];
  • 2012 елда Һиндстанда тулысынча пыяладан төзелгән беренче һәм бердәнбер мәчет — Мәдинә Мәсҗид (Пыяла мәчет) ачыла. Гыйбадәт йортының заллары бер үк вакытта 2000 нән артык кешене сыйдыра ала[28].

Галерея

Кол Шәриф мәчете, Казан
Лахордагы мәчет, Аурангзеб тарафыннан төзелә
Мескита җиһазы, Кордова
Париж җәмигъ мәчете
Кубәту-с-Сахра мәчете, Иерусалим
Мөселманнар Сринагар мәчетендә, Джамму һәм Кашмир
Сиань җәмигъ мәчете, Кытай
Мәчетнең Явадагы стиле

Искәрмәләр

  1. ↑ Мечеть // Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка : Материалы для лексической разработки заимствованных слов в рус. лит. речи / Сост. под ред. А.Н. Чудинова. — Санкт-Петербург: В.И. Губинский, 1894. — С. 527.
  2. ↑ Мәчет — БСЭ
  3. ↑ Жуковский, Копцева, 2005
  4. ↑ Власов В. Г., 2006
  5. ↑ 1 2 3 4 Али-заде, 2007
  6. ↑ Коръән, Әт-Тәүбә, 9:108
  7. ↑ 1 2 Великая мечеть Омейядов в Дамаске: История, архитектура и духовное значение (рус.). www.yenisafak.com (10 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  8. ↑ Великая мечеть Омейядов стала символом новой Сирии (рус.). Қазақстандағы Ислам (8 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  9. ↑ The Architecture of the Mosque: Historical Roots and Modern Influences (рус.). Archnet. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  10. ↑ 1 2 Мечеть Синан паши (рус.). Dijital İstanbul. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  11. ↑ Имам (рус.). Татарика. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  12. ↑ Роль имамов в жизни верующих (рус.). islam.global (26 май 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  13. ↑ 1 2 3 Мөәзин. Татарская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  14. ↑ 1 2 15 основных обязанностей имама мечети. islam-today.ru (12 декабрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  15. ↑ Мечеть «Туркменбаши Рухы» (рус.). РИА-Новости (22 октябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  16. ↑ Мечеть Кул-Шариф (рус.). Казанский Кремль (15 май 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  17. ↑ Мечеть «Нұр Астана». Памятник современной восточной архитектуры (рус.). KAZISLAM.KZ (9 май 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  18. ↑ Islamic Center of Washington (ингл.). Islamic Center of Washington. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  19. ↑ Эмма, Бомбайл Cologne Central Mosque by Paul Böhm (ингл.). Atlas Obscura. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  20. ↑ В мечети Аль-Харам будет установлен самый большой в мире зонт – факты и подробности (ингл.). Islamic Information (10 март 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  21. ↑ В Башкирии создали мобильное приложение для мусульман (рус.). ufa.mk.ru (16 февраль 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  22. ↑ Cambridge Central Mosque: Europe’s first eco-friendly mosque (ингл.). cambridgecentralmosque.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  23. ↑ Минниханов поздравил победителя конкурса чтецов Корана среди стран БРИКС (рус.). Бизнес Online (27 июль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  24. ↑ Visit My Mosque 2024 (ингл.). Muslim Council of Britain. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  25. ↑ Исламское искусство и архитектура. islamicartfestival.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  26. ↑ «Бурдж-Халифа» (сверхвысотный небоскрёб). Большая российская энциклопедия (18 июль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  27. ↑ Мечеть «Нурд-Камал» г.Норильск. Центральное духовное управление мусульман России. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.
  28. ↑ В Индии появилась первая в мире стеклянная мечеть (рус.). azan.kz (4 апрель 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 март 2026.

Әдәбият

  • Масджид // Исламский энциклопедический словарь. — Мәскәү: Ансар, 2007. — 504 с. — ISBN 978-5-98443-025-8.
  • Мәчет — БСЭ
  • Власов В. Г. Мечеть // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — СПб.: Азбука-классика, 2006. — Т. V: Л — М.. — 768 с: ил. + вкл с.
  • Жуковский В. И., Копцева Н. П. Искусство Востока. Индия: Учеб. пособие. — Красноярск: Краснояр. гос. ун-т, 2005. — 402 с. — ISBN 5-7638-0575-5.
  • Меотская археологическая культура — Монголо-татарское нашествие. — М., 2012. — С. 193—196. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 20). — ISBN 978-5-85270-354-5.
  • Stachowski M. (2017). "Slawische Bezeichnungen für Moschee unter besonderer Berücksichtigung des Polnischen, Schlesischen, Tschechischen und Slowakischen". Etymological research into Czech. Studia Etymologica Brunensia 22. Brno. pp. 361—369. 

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр