Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Һиҗри тәкъвим

Һиҗри тәкъвим
Бүген: Пәнҗешәмбе
6 Рабигыль-әүвәл 1448 Һ.

Һиҗри тәкъвим (Ислам календаре, мөселман календаре, гарәп. الـتـقـويم الـهـجـري‎, әт-тәқвимүл-һиҗри, рус. Исламский календарь, мусульманский календарь) — мөселманнар тарафыннан дини бәйрәмнәрнең даталарын билгеләү өчен кулланыла торган ай календаре. Ел исәбе Һиҗрәттән (Милади тәкъвимендә 622 елның 16 июле), ягъни Мөхәммәд пәйгамбәрнең һәм беренче мөселманнарның Мәккәдән Мәдинәгә күчү датасыннан башлап алып барыла. Әмма бу вакыйгага нигезләнгән календарь, тарихи чыганакларга караганда, 637 елда, икенче Гадел хәлиф Гомәр ибн әл-Хаттаб (Гомәр I) идарә иткән чорда кертелә. Хисап ноктасы итеп Күченү көне түгел, ә 622 елның Мөхәррәм аеның беренче көне кабул ителә (бу Юлиан календаре буенча 622 елның 16 июленә туры килә)[1].

2016 елның октябренә кадәр Согуд Гарәбстанында дәүләт секторында хезмәт хакы түләү өчен рәсми календарь буларак кулланыла, шуннан соң ил, бюджет акчаларын саклау максатыннан, григориан календаренә күчә[2].

undefined

Россия Федерациясенең берничә субъектында (мәсәлән, Татарстанда, Башкортстанда, Төньяк Кавказ республикаларында) ислам календаре буенча билгеләнә торган бәйрәмнәр (Ураза бәйрәме һәм Корбан бәйрәме) рәсми рәвештә билгеләнгән эш көне булмаган бәйрәм көннәре булып тора[3].

Календарьның структурасы

Мөселман календаре буенча тәүлек кояш баеган мизгелдән башлана. Айның башы булып неомения — яңа ай туганнан соң кичке эңгер-меңгердә Айның яңа кыягының беренче тапкыр күренүе санала. Гадәттә бу астрономик яңа айдан соң 1-3 көн үткәч килеп чыга.

Синодик айның дәвамлылыгы уртача 29,53 тәүлек тәшкил итә, шуңа күрә ай 29 яки 30 көннән торырга мөмкин. Әгәр Ай 29 нчы көннән соң күренсә, яңа ай башлана; әгәр күренмәсә — агымдагы ай 30 көнгә кадәр озайтыла. Ай циклын коррекцияләү өчен бердәнбер өстәмә көн зөлхиҗҗә аена кертелә.

Яңа ай туу датасын бик төгәл исәпләргә мөмкин булса да, Яңа Ай кыягының чынлыкта күренүен алдан әйтү күпкә катлаулырак. Бу һава торышы, Җир атмосферасының оптик сыйфатлары һәм күзәтүченең географик урнашуы кебек факторларга бәйле. Шуңа күрә яңа айның кайчан башлануын алдан әйтү кыенлык тудыра. Моннан тыш, синодик айның дәвамлылыгы аның уртача кыйммәтеннән алты сәгатьтән артыкка кыскарак яки озынрак булырга мөмкин, шуңа күрә неомения Ай күренүенең уртача көтелгән башлану датасына караганда бер көн алдан да, бер көн соңыннан да башланырга мөмкин[4].

Хәзерге дөньяда ай башын билгеләүгә ике караш бар:

  • Айның фактик күренүе буенча (ким дигәндә ике мөселман тарафыннан расланган).
  • Астрономик исәпләүләр буенча (таблица методы), бу даталарны алдан планлаштырырга мөмкинлек бирә.

Ислам календаренда ел 12 айдан тора һәм 354 яки 355 көнне эченә ала. Төрле илләрдә гади (354 көнлек) һәм кәбисә (355 көнлек) елларның чиратлашуының төрле цикллары кулланыла. Кәбисә елларын кертү кирәклеге 12 синодик айның дәвамлылыгы төгәл 354 көнгә тигез булмавы белән аңлатыла. «Гарәп циклы» 30 елдан тора: 354 көнлек 19 гади ел һәм 355 көнлек 11 кәбисә елы. Кәбисә еллары: 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26, 29 нчы еллар. «Төрки цикл» 8 елдан тора. Кәбисә еллары: 2, 5, 7. Өстәмә көн соңгы айга кушыла[4].

Ислам елы (354 яки 355 көн) кояш елыннан 10-11 көнгә кыскарак булганга, аның айлары ел саен григориан календаре сезоннарына карата күчә. Айларның башлангыч сезоннарына кире кайтуының тулы циклы якынча 33 ел тәшкил итә[4].

Айлар

  • Мөхәррәм (гарәп. محـرّم‎) — беренче ай, аның атамасы «тыелган» дигәнне аңлата. Бу чорда сугышлар алып бару тыелган булган.
  • Сәфәр (صفـр‎) — «сары». Бер версия буенча, исем борынгы заманда яфракларның саргаюы белән бәйле.
  • Рабигыль-әүвәл (ربـيع الأول‎) — ай календареның өченче ае. «Беренче яз» (гәрчә башта бу ай көзгә туры килергә мөмкин булса да).
  • Рабигыль-ахыр (ربـيع الـثاني‎ яки ربـيع الآخر‎) — «икенче рабигъ» («икенче яз»).
  • Җөмадиәл-әүвәл (جمادى الأولى‎) — ай календареның бишенче ае. «Җөмади» сүзе гарәп телендә «туңу, кату» фигыле белән бер тамырдан (борынгы заманда кышкы ай).
  • Җөмадиәл-ахыр (جمادى الـثاني‎), яки җөмадиәл-ахира (جمادى الآخرة‎) — «икенче җөмади».
  • Рәҗәб (رجب‎) — ай календареның җиденче ае. Гарәп телендәге «рәҗәб» сүзе «курку» фигыле белән бер үк тамырга ия. Рәҗәб — «тыелып тору», тыелган айларның берсе.
  • Шәгъбан (شعـبان‎) — «бүленү» (кабиләләр су эзләргә яки яуга кузгалган вакыт).
  • Рамазан (رمضان‎) — «кызу булу» фигыленнән. Бу айда кояш җирне кыздырган һәм үсемлекләрне яндырган, мәҗбүри ураза ае.
  • Шәүвәл (شوال‎) — «күченү» (урыннан кузгалу вакыты).
  • Зөлкагдә (ذو الـقـعـدة‎) — «утыру, урында калу» фигыленнән. Зөлкәгдә — тукталышлар ае, хаҗга әзерләнү вакыты.
  • Зөлхиҗҗә (ذو الحجّة‎) — хаҗ кылу ае.

Төрле чыганакларда ислам календаре айлары исемнәренең татар теленә транслитерациясе  [рус.] (тат. төрлечә булырга мөмкин.

Тыелган айлар

Исламда дүрт ай изге (тыелган, гарәп. الأشهر الحرم‎) дип санала: Зөлкагдә, Зөлхиҗҗә, Мөхәррәм һәм Рәҗәб. Бу вакытта, саклану сугышлары булмаса, хәрби хәрәкәтләр башлау, кеше үтерү тыела[5][6].

Тыюның сәбәбе Кәгъбәгә килүче һәм югары сәүдәгә уңай йогынты ясаучы, зур табыш китерүче хаҗиларның куркынычсызлыгын тәэмин итү була. Сугыш котылгысыз булган очракта, мәҗүси гарәпләр «тыелган» айны артка яки алга күчереп сугышканнар. Ислам тарихының беренче елларында мөселманнар да бу тыюны саклаганнар[7]. Әмма һиҗрәттән соң (Мәдинәгә күченү) икенче елда, рәҗәб аеның ахырында Нәхләгә җибәрелгән мөселман разведка отряды, тыюны бозып, мәккәлеләрнең кәрванына һөҗүм итә. Мөселманнар белән сугышта Амр ибн әл-Хәдрами үтерелә, ә аның ике сугышчы иптәше әсирлеккә алына. Мәккә мәҗүсиләре мөселманнарны гомуми кабул ителгән кануннарны бозуда гаеплиләр, әмма берникадәр вакыттан соң Аллаһ Мөхәммәд пәйгамбәргә Әл-Бәкара сүрәсенең тыелган айда сугышырга рөхсәт бирүче 217 нче аятен иңдерә[8].

Ислам хокук белгечләре (факихлар) тыелган айларда хәрби хәрәкәтләрне беренче булып башларга ярамый, әмма алар башка вакытта башланган булса, дәвам итәргә һәм тәмамларга рөхсәт ителә, дип саныйлар. Тыю дошман ил территориясенә агрессия максаты белән бәреп кергән очракка кагылмый[9].

Атна көннәре

Атна көннәре[4]:

Атна көне Гарәпчә исеме Транслитерациясе Мәгънәсе Искәрмә
Якшәмбе يوم الأحد Йәүм әл-Әхәд беренче көн
Дүшәмбе يوم الإثنين Йәүм әл-Иснәйн икенче көн Сөннәт ураза көне
Сишәмбе يوم الثلاثاء Йәүм әс-Сүләсә́‘ өченче көн
Чәршәмбе يوم الأربعاء Йәүм әл-Әрби’а́‘ дүртенче көн
Пәнҗешәмбе يوم الخميس Йәүм әл-Хәми́с бишенче көн Сөннәт ураза көне
Җомга يوم الجمعة Йәүм әл-Җүм’ә җыелу көне Мөселманнарның фарыз җомга намазы көне. Ислам илләрендә бу көн ял көне булып тора
Шимбә يوم السبت Йәүм әс-Сәбт ял итү көне

Якынча күчерү формуласы

XXI гасыр башына Һиҗрә
  • 1 мөхәррәм 1435 ел — 2013 елның 5 ноябре
  • 1 мөхәррәм 1436 ел — 2014 елның 25 октябре
  • 1 мөхәррәм 1437 ел — 2015 елның 15 октябре
  • 1 мөхәррәм 1438 ел — 2016 елның 3 октябре
  • 1 мөхәррәм 1439 ел — 2017 елның 22 сентябре
  • 1 мөхәррәм 1440 ел — 2018 елның 11 сентябре
  • 1 мөхәррәм 1441 ел — 2019 елның 1 сентябре
  • 1 мөхәррәм 1442 ел — 2020 елның 20 августы
  • 1 мөхәррәм 1443 ел — 2021 елның 10 августы
  • 1 мөхәррәм 1444 ел — 2022 елның 30 июле
  • 1 мөхәррәм 1445 ел — 2023 елның 19 июле[10]
  • 1 мөхәррәм 1446 ел — 2024 елның 7 июле
  • 1 мөхәррәм 1447 ел — 2025 елның 26 июне
  • 1 мөхәррәм 1448 ел — 2026 елның 16 июне (агымдагы ел)
  • 1 мөхәррәм 1449 ел — 2027 елның 6 июне (прогноз)[11][12]

Даталарны якынча күчерү[4]:

Ислам календареннан григориан календарена даталарны якынча күчерү түбәндәге формула буенча гамәлгә ашырыла:

Г = И + 622 − [И / 33]

биредә Г — григориан календаре, И — ислам календаре, шакмаклы җәяләр бүлендекнең бөтен өлеше алынуын белдерә.

Мәсәлән, мөселман календаре буенча 1410 ел Г = 1410 + 622 − [1410 / 33] = 1989 елга туры килгән. Бу формула бер еллык хата бирергә мөмкин.

Кире күчерү формуласы:

И = Г − 622 + [(Г — 622) / 32].

Григориан календаре белән датаның туры килүе

Ислам календарендагы календарь елы григориан календаре елыннан якынча 10 тәүлеккә кыскарак булганга, һәр меңьеллык саен календарьлар арасындагы аерма якынча 27 елга кыскара. Шулай итеп, 20874 елның 1—15 мае көннәре якынча 20874 елның 1—15 җөмадиәл-әүвәл көннәренә туры киләчәк. Ике очракта да елның бишенче ае күздә тотыла[13]. Календарь еллары туры киләчәк беренче вакыйга 20841 елның 28 декабрендә = 20841 елның 1 Мөхәррәмендә булачак, соңгысы — 20900 елның 15 мартында = 20900 елның 29 Зөлхиҗҗәсендә булачак. 20901 елның 1 Мөхәррәменнән (20900 елның 16 мартында) ислам календаренда 21 нче гасыр тугыз айдан артыгракка иртәрәк башланачак.

Мөселман бәйрәмнәре

Төп мөселман бәйрәмнәре — Корбан һәм Ураза бәйрәмнәре[14]. Гомуми кабул ителгән мөселман бәйрәмнәренә түбәндәгеләр керә:

  • һиҗри ел исәбе белән Яңа ел (мөхәррәмнең — мөселман елының 1 нче аеның 1 нче көне — Мөхәммәд пәйгамбәрнең Мәккәдән Мәдинәгә күчеп килүе (һиҗрәт көне) һәм анда мөселман җәмәгате төзелү истәлегенә);
  • Гашурә (мөхәррәм аеның 10 нчы көне, Мөхәммәд пәйгамбәрнең оныгы, шәһит киткән шигыйләр имамы Хөсәен истәлегенә; бу көндә сөнниләр Аллаһның пәйгамбәрләрен һәм рәсүлләрен искә алалар);
  • Мәүлид (Мөхәммәд пәйгамбәрнең туган көне);
  • Рәгаиб (рәҗәб аеның 3 нче көненнән 4 нче көненә каршы кич, беренче җомгасына каршы кичкә туры килә, Мөхәммәд пәйгамбәрнең атасы Габдулла белән анасы Әминә никахлашкан көн истәлегенә);
  • Мигъраҗ (пәйгамбәрнең Иерусалимга төнге сәфәре истәлегенә); ураза башлану (рамазан аеның 1 нче көне);
  • Кадер киче (тәкъдир киче);
  • Бәраәт киче (шәгъбән аеның 15 нче көненә каршы кичтә мөселманнар Аллаһтан рәхим-шәфкать сорап ялваралар);
  • Гарәфә (Корбан бәйрәменнән алдагы көн; бу вакытта укылган намаз Аллаһ тарафыннан аеруча юмарт бүләкләнә)[15].

Мөхәррәм аеның 16 нчы көнендә Идел буе болгарларының ислам кабул итүе (922 ел) билгеләп үтелә. Җомга атналык бәйрәм көне булып санала[14].

Искәрмәләр

  1. ↑ Валерия Дорохова. Мусульманский новый год 2026: когда он наступает и почему его не принято праздновать (рус.). www.gazeta.ru (15 июнь 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2026.
  2. ↑ Саудовская Аравия при переходе на григорианский календарь сэкономит на госслужащих (рус.). Интерфакс (3 октябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2026.
  3. ↑ Закон Республики Татарстан от 19 февраля 1992 года № 1448-XII «О праздничных и памятных днях в Республике Татарстан» (рус.). Техэксперт. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Климишин, 1990
  5. ↑ Запретные месяцы в Исламе (рус.). ДУМ РФ (8 июнь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2026.
  6. ↑ Смысловой перевод Корана на русском языке (Э. Кулиев). Сура 5: 2 (рус.). vkorane.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  7. ↑ Смысловой перевод Корана на русском языке (Э. Кулиев). Сура 9: 36 (рус.). vkorane.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  8. ↑ Смысловой перевод Корана на русском языке (Э. Кулиев). Сура 2: 217 (рус.). vkorane.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  9. ↑ Али-заде А. А. Ашхур аль-хурум // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007. — С. 125. — ISBN 978-5-98443-025-8.
  10. ↑ Islamic (Hijri) Calendar Year 2023 CE (ингл.). www.al-habib.info (archive). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  11. ↑ Islamic Calendar 2024-2026 (ингл.). IslamicFinder. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2026.
  12. ↑ Мусульманский calendar на 2026 год (рус.). 2026god.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2026.
  13. ↑ The Islamic Calendar (ингл.). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026. Архивировано 8 ноябрь 2020 года.
  14. ↑ 1 2 Мөселман бәйрәмнәре (рус.). tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2026.
  15. ↑ Мусульманский календарь – 2026 (рус.). Чистополь-Информ (18 гыйнвар 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 июнь 2026.

Әдәбият

  • Климишин И. А. Календарь и хронология. — М.: Наука, 1990. — С. 259—275.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр