Мәүлид бәйрәме

Үзе исән чагында һәм үлгәннән соң беренче берничә гасыр дәвамында Мөхәммәд пәйгамбәрнең туган көне берничек тә билгеләнми. Мөселман дин белгечләре фикеренчә, Мәүлид ән-Нәбине бәйрәм итү тарихы бары тик XII гасырдан башлана. 1207 елда (604 һиҗридә) фатимидлар беренче тапкыр Мисырда, Багдат хәлифе ән-Насир идарә иткән чорда, Мәүлид Али ибн Әбу Талибның һәм аның хатыны Фатыйманың мәүлиден уздыралар. Башта Мәүлид югары даирәләрдә генә бәйрәм ителсә, соңрак гомумхалык бәйрәменә әйләнә.

Тарихчы һәм дин галиме әс-Суюти (1445—1505) үзенең «Мәүлид үткәрүнең изге максаты» (гарәп. «حسن المقصد في عمل المولد»‎) фәтвасында Мәүлидне бәйрәм итүгә башлангыч биргән кеше — Эрбил хакиме Мозаффар әд-дин Кукбури (ү.в. 1232 ел) дип күрсәтә. Әс-Суюти сүзләренә караганда, Мозаффар әд-дин «гадел һәм гыйлемле» хаким булган, бу гамәле белән «Аллаһка якынаерга» өметләнгән, ә бәйрәмдә катнашкан галимнәр һәм тәкъвалар (солахлар) Мәүлидне кире какмаганнар. Мазаффар әд-диннең Мәүлидне бәйрәм итә башлаган беренче кеше дип аталуын (Эрбилдәге «беренче» Мәүлид турындагы хәбәрдән аермалы буларак) мәгълүматларның аз булуы белән аңлатырга мөмкин^[4].

Бәйрәмне сөнниләр дә, шигыйлар да билгеләп уза. Сөнни мөселманнар аны раббигыль-әүвәлнең 12 нче көнендә билгели, әмма бәйрәм үзе алдагы көннең киченнән башлана, чөнки, ислам традициясе буенча яңа көн алдагы көннең кояшы бату вакытыннан санала башлый. Яңа ай ай фазасы буенча билгеләнү сәбәпле, төрле төбәкләрдә бәйрәм итү датасы бер тәүлеккә аерылырга мөмкин. Шигыйларда бәйрәм көн раббигыль-әүвәлнең 17 нче көненә туры килә, бәйрәм датасы ел саен 12 көнгә алга күчә бара. Башка юнәлешләрдә, мәсәлән, ваһһабичылык һәм сәләфилектә Мәүлид ән-Нәби ярамый торган яңалык (бид’а) булып санала^[5][6].

Төрле илләрдә бәйрәм итү характеры һәм бәйрәмнең үзенә мөнәсәбәт төрлечә. Мисырда һәм Төньяк Африка илләрендә ул тантаналы халык йөрешләре белән озатыла, ә Палестинада өч көн бәйрәм ялы бирелә. Шул ук вакытта Урта Азиядә һәм Төньяк Кавказда, мәсәлән, бәйрәм көннәрендә пәйгамбәрне хөрмәтләү (бәйрәм намазы, вәгазьләр һ.б.) гадәттә дин әһелләре тарафыннан башкарыла, ә халык арасында Мәүлид ән-Нәби хөрмәтле, ләкин махсус игътибар һәм чаралар таләп итми торган дини бәйрәм буларак кабул ителә^[7].

Һәр илнең үз бәйрәм традицияләре бар, шулай да уртак элементлар саклана, болар — Коръән уку, тыңлау, дини мәҗлесләр корып салаватлар әйтү, хәер өләшү^[8].

Госманлы дәүләтендә Мәүлид XVI гасырда рәсми рәвештә зурлап уздырыла башлый^[9].

Согуд Гарәбстаны һәм Катардан кала, Алжир, Бәхрәйн, Мисыр, Гыйрак, Сүрия, Күвәйт, Йәмән, Пакистан, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре кебек илләрдә Мәүлид — ял көне булган дәүләт бәйрәме, бу көндә, гадәттә, мохтаҗларга сәдака өләшәләр һәм бәйрәмне мәчетләрдә үткәрәләр^[10].

Пакистанда ул өч көн дәвамында билгеләнә торган рәсми ял көне санала, биредә нашидлар көйлиләр, зур күләмдә ризык әзерләп, мохтаҗларга тараталар^[11]. Мисырда һәм Төркиядә бәйрәм фонарьлары кабызалар, Пәйгамбәргә багышлап касидәләр укыйлар һәм бәйрәм ризыклары өләшәләр; Индонезиядә исә фестивальләр оештыралар.

Сенегал яисә Марокко кебек суфичылык җәелгән илләрдә пәйгамбәр хөрмәтенә дини биюләр башкарыла. Европада һәм Америкада мөселман җәмгыятьләре онлайн-вәгазьләр яисә гаилә җыеннары уздыра^[12][13].

Россиядә Мәүлид җирле гореф-гадәтләрне исәпкә алып билгеләп үтелә. Бәйрәмне нигездә Татарстан, Башкортстан, Дагыстан, Ингушетия һәм Чечен республикасында билгелиләр^[14].

Мәүлидне балалар аеруча ярата, алар өчен махсус бәйрәм чаралары оештырыла, уеннар уздырыла, татлы ризыклар таратыла, бүләкләр әзерләнә.

Мөхәммәд Пәйгамбәргә салаватлар уку, Коръән аятьләре, догалар, вәгазьләр уку, аның хөрмәтенә аш-су әзерләү; якыннарны, фәкыйрьләрне җыеп хөрмәт итү; Пәйгамбәрне мактап язган шигырьләр сөйләү, мөнәҗәтләр әйтү; Расүлуллаһның башыннан үткән хәлләрне укып, аны хөрмәтләп искә төшерү; мәҗлесләр ясап, мәүлид укыту.

• 2026 елның 24-25 августы^[16];
• 2025 елның 4 сентябре;
• 2024 елның 15 сентябре^[17].