Татарстан Республикасы Конституциясе көне
| Татарстан Республикасы Конституциясе көне | |
|---|---|
 |
|
| Кабул ителгән | 1992 елның 6 ноябре |
| Уздырылу урыны | Россия, Татарстан |
| Үткәрелү көне | 6 ноябрь |
| Оештырган | Конституция комитеты |
| Кагылышы | 1992 елның 6 ноябрендә Татарстан Республикасы Конституциясе кабул ителү |
Татарстан Республикасы Конституциясе көне (рус. День Конституции Республики Татарстан) — Татарстан Республикасының хокукый статусын, гражданнарының хокукларын һәм бурычларын, дәүләт нигезен билгели торган төп канунын кабул итүгә багышланган дәүләт бәйрәме. Ел саен 6 ноябрьдә билгеләнә, ял көне.
Тарихы
Татарстан Конституциясе 1992 елның 6 ноябрендә Татарстан Республикасы Югары Советының XII утырышында кабул ителә һәм 1992 елның 30 ноябрендә имзалана. Татарстан Конституциясенең нигезе булып 1990 елның 30 августында кабул ителгән һәм ТАССР Югары Советы Рәисе М.Ш. Шәймиев тарафыннан имзаланган Татарстан дәүләт суверенитеты турында Декларация тора[1].
Документ җиде бүлектән, дүрт баш бүлектән һәм 126 маддәдән гыйбарәт. Ул республиканың суверенитетын, территориаль бөтенлеген һәм Россия Федерациясе эчендә бәйсезлеген тәэмин итә. Конституция вәкаләтләрне бүлү принципларын билгели, гражданнарның хокукларын һәм ирекләрен гарантияли, шулай ук республикада икътисадый һәм социаль мөнәсәбәтләрне җайга сала[2].
Конституция комиссиясе, Югары Совет Президиумы әгъзалары, халык депутатлары һәм хокук белгечләре тарафыннан әзерләнгән Конституция проекты 1991 елның 31 декабрендә киң җәмәгатьчелеккә фикер алышу өчен тәкъдим ителә. Бу процесс вакытында биш меңнән артык тәкъдим һәм шәрехләү кабул ителә. Хатлар һәм телеграммалар, республика районнарыннан тыш, чит илләрдән дә килә.
1992 елның 20 маенда Татарстан Республикасы Югары Советы утырышында Конституция комиссиясе рәисе, Татарстанның беренче президенты Минтимер Шәймиев, шулай ук Конституциянең альтернатив проектларын тәкъдим иткән депутатлар чыгыш ясый. Кайбер депутатлар, Конституция кабул итүне Россия белән республика арасындагы вәкаләтләргә бәйле сораулар хәл иткәнчегә кадәр кичектерергә тәкъдим итеп, каршы чыгыш ясасалар да, Югары Совет Конституция комиссиясе тәкъдим иткән проектны алга таба фикер алышу өчен куллану турында карар кабул итә.
1992 елның 28 сентябрендә башланган Татарстан Республикасы Югары Советының XI сессиясе проектны тикшерүнең чираттагы этабы булып тора. Конституция комиссиясе 460 тан артык төзәтмә һәм тәкъдимнәр карый. Конституциянең 59 маддәсенә үзгәрешләр кертелә.
Депутатлар, дискуссияләр оештыру хокукын кулланып, Конституция Комиссиясе белән рәттән өстәмә килештерү комиссиясе төзиләр. Конституцияне әзерләүдә барлык депутатлар да катнаша.
1992 елның 28 октябрендә Татарстан Республикасы Югары Советының XII сессиясе эше төп канунның яңартылган версиясен карау белән башланып китә. Фикер алышуда Татарстан Дәүләт Советы депутатлары гына түгел, Казан университеты хокук белгечләре Борис Железнов һәм Рөстәм Тарнопольский да катнаша. Сөйләшүләрдә Россия делегациясен РСФСРның Югары Советы Рәисе урынбасары Юрий Яров тәкъдим итә; Конституция комиссиясенең башкаручы сәркатибе Олег Румянцев һәм Конституция комиссиясе әгъзалары Анатолий Ковлягин белән Евгений Данилов. Фундаменталь закон проектының һәр маддәсе җентекләп тикшерелә, кайберләре бәхәсләр тудыра. Төрле депутатлар төркемнәре рәисләре компромисс чишелеш табу өчен аерым җыелалар. Нәтиҗәдә, катнашучыларның килешүгә ирешә.
1992 елның 6 ноябрендә Татарстан Республикасы Конституциясе кабул ителә, һәм шул ук көнне депутатлар «Татарстан Республикасы Конституция көне турында» канун кабул итәләр, аның нигезендә 6 ноябрь дәүләт бәйрәме һәм ял көне дип игълан ителә.
Бәйрәм итү традицияләре
Татарстан Республикасы Конституция көнендә төрле бәйрәм чаралары үткәрелә. Традицион чаралар арасында:
- Татарстан Республикасы Дәүләт Советының тантаналы утырышы, анда узган елга нәтиҗәләр ясала һәм алдагы елларга алдынгы үсеш юнәлешләре билгеләнә;
- регионда яшәүче халыкларның милли гореф-гадәтләрен чагылдырган массакүләм мәдәни чаралар һәм концертлар үткәрелә;
- Республика башкаласы Казанда республиканы оештыру эшенең башында торган шәхесләрнең һәйкәлләренә чәчәкләр салу чарасы уза;
- уку йортларында Конституция тарихына һәм әһәмиятенә багышланган дәресләр оештырыла;
- республикага алдынгы хезмәт күрсәткән шәхесләргә дәүләт бүләкләре тапшырыла. Иҗтимагый тормышта актив катнашучы һәм Татарстан үсешенә өлеш керткән яшь гражданнарга аерым игътибар бирелә;
- бәйрәм уңаеннан, Казан телевизион манарасының медиа-фасадында республиканың ике рәсми телендә «Татарстан Республикасы Конституциясе көне белән!» дигән тәбрикләү сүзләре урнаштырыла[3].
Татарстан Республикасы Конституциясе турында өч факт
- 1992 елның 6 ноябрендә Татарстан Республикасы Конституциясе кабул ителә, Россия Конституциясе бер ел соңрак — 1993 елның 12 декабрендә раслана[4];
- Татарстан ― Совет чорыннан соңгы Россиядә үз Конституциясен кабул иткән беренче төбәк.
- Конституциягә 19 тапкыр үзгәрешләр кертелә, соңгы үзгәрешләр 2023 елда ясала[5].
Галерея
Татарстан Республикасы Конституциясенең 25 еллыгы уңаеннан күргәзмә
Уку йортларында Татарстан Конституциясе көненә багышланган дәресләр уздырыла
Татарстан Республикасы Конституциясе көне уңаеннан күрсәтмә әсбаплар
Искәрмәләр
- ↑ 6 ноября – День Конституции Татарстана. media.kpfu.ru (6 ноябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 29 сентябрь 2025.
- ↑ Конституция Республики Татарстан (рус.). tatarstan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 сентябрь 2025.
- ↑ Световое шоу, бесплатный паркинг: как Казань отметит День Конституции РТ? (2024-11-06). 29 сентябрь 2025 тикшерелде.
- ↑ Лилиана Гарифуллина. День Конституции Татарстана. kazan.kp.ru (6 ноябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 29 сентябрь 2025.
- ↑ Рустам Минниханов подписал закон о поправках в Конституцию Татарстана. РБК (26 гыйнвар 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 29 сентябрь 2025.