Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Рәгаиб кичәсе

Рәгаиб кичәсе (рус. Ночь Рагаиб, Ночь Даров, гарәп. ليلة الرغائب‎) — һиҗри тәкъвим буенча Рәҗәб аеның беренче җомга кичәсе[1]. Атамасы «теләү» яки «омтылу» дигән мәгънәдәге гарәп тамырыннан килеп чыккан. Ислам риваятьләре буенча, бу кичә Мөхәммәд пәйгамбәрнең әти-әнисе — Габдулла ибне Габделмоталлиб белән Әминәнең никахлашуы, шулай ук пәйгамбәрнең ана карынына яралу көне белән бәйле[2][3].

Тарихы

XI-XII гасырларда Рәгаиб бәйрәме турындагы беренче тапкыр искә алына. Ләкин шунысын да билгеләп үтәргә кирәк: хәтта Рәҗәб аен олылау кебек гомуми традиция дә «хәсән», ягъни, сәнәде зәгыйфь булган хәдискә нигезләнә[4][5][1].

Бәраәт кичен олылау суфичылык мохитендә киң таралыш таба. Бу бәйрәм хөрмәтенә Рәгаиб шигырьләре иҗат ителә. Бәйрәм аеруча Госманлы империясендә популяр була, нәтиҗәдә, гореф-гадәтләр һәм йолаларның тоташ бер системасы барлыкка килә. Әлеге традицияләр бүгенге көнгә кадәр төрек һәм кайбер башка мөселман җәмгыятьләрендә сакланып килә[6][7].

Рәгаиб сүзенең мәгънәсе

Рәгаиб сүзе «рәгибә» сүзенең күплек саны, «зур кыйммәткә ия булган теләнгән әйбер, кыйммәтле бүләк, нигъмәт, сый» дигән мәгънәләргә ия[8].

Исламда Рәҗәб аеның әһәмияте

Рәҗәб ае Ислам тәкъвимендә үзенчәлекле урынга ия. Пәйгамбәребез Мөхәммәд салләллаһу галәйһи вә сәлләм әйткән:

Рәҗәб — Аллаһ ае, Шәгъбан — минем аем, Рамазан — өммәтемнең ае[5].


Рәҗәб – Ислам календаренда Мөхәррәм, Зөлкагъдә һәм Зөлхиҗҗә белән беррәттән дүрт изге айның берсе[2][3].

Тарихи яктан, бу дүрт ай исламга кадәрге чорда ук изге саналган: ул вакытта Мәккәгә юл тоткан хаҗиларның иминлеген тәэмин итү өчен сугыш хәрәкәтләре тыелган. Рәҗәбне «Рәҗәбел-фәрд» (Аерым Рәҗәб) дип атыйлар, чөнки ул бер-бер артлы килгән башка өч изге ай эзлеклелегенә керми. Аллаһ аны кече хаҗ (Гомрә) вакытында кешеләрнең иминлеген саклау өчен изге кылган[2][3].

Коръән бу айларның мөһимлеген раслый:

Аллаһ хозурында айлар саны — унике. Шуларның дүртесе — тыелган айлар. Бу — хак диндер[4].

Чынлык һәм статус хакында бәхәсләр

Рәгаиб кичәсендәге махсус догалар һәм йолаларның шәригатькә туры килүе мәсьәләсе дин галимнәре арасында гасырлар дәвамында бәхәсләр уяткан.

Сөнни традициясендә галим Ибне Хәҗәр әл-Гаскәлани (XV гасыр) Рәҗәб аеның фазыйләтләренә һәм Рәгаиб кичәсендәге махсус догаларга кагылышлы хәдисләргә киңкүләмле тикшеренү үткәргән. Рәҗәб аенда ураза тоту өчен бирелә торган махсус әҗерләр турында таралган бу хәдисләрнең күбесе зәгыйфь (дагыйф) яки хәтта уйдырма (мәүдугъ) дип бәяләнә. Уйдырма хәдисләр рәтенә, мәсәлән, Рәҗәб аеның беренче көнендә тотылган уразаның савабы бер айлык хаҗга тиң, дигән сүзләр яки бу айның беренче төнендә кылынган билгеле бер намаз кабер газабыннан саклый һәм Җәннәткә керүне тәэмин итә, дигән раслау керә. Ибне Хәҗәр шулай ук Рәҗәб аенда ураза тотуның аерым бер савапка ия булуын күрсәтә торган бер генә дә ышанычлы (сәхих) хәдис булмавын ассызыклаган[4].

Киң таралган караш буенча, Рәгаиб намазын бидгать хәсәнә (мактауга лаеклы яңа гамәл) төркеменә кертәләр. Бу – Коръәндә яки ышанычлы хәдисләрдә искә алынмаган, әмма Ислам дине нигезләренә зыян китерми торган гамәл дигән сүз[9].

Бәйрәм йоласы

Рәгаиб кичәсенә әзерлек: ураза тоту

Рәгаиб кичәсен каршылау гадәте Рәҗәп аеның беренче пәнҗешәмбесендә ураза тотудан башлана, кояш чыкканнан алып кояш баеганга кадәр дәвам итә. Бу ураза тәнне һәм рухны пакьләү, күп догалы кичәгә әзерләнү рәвеше булып санала[1]. Дин тотучы Ислам уразасының (саум) гомуми кагыйдәләренә туры китереп ашау-эчүдән тыела, кояш баегач (Мәгъриб намазыннан соң), төнге намазларга әзерләнә башлый[10].

Рәгаиб намазының төзелеше

Ислам чыганаклары буенча, Мөхәммәд пәйгамбәр Рәҗәб аеның беренче кичендә Мәгъриб (кояш баю) һәм Ястү (төнге) намазлары арасында 12 рәкәгать (намаз циклы) укыган[1][10]. Бу намаз икешәр рәкәгать итеп алты тапкыр укыла[5].

Намаз укучы һәр рәкәгатьтә «Әл-Фатыйха» сүрәсеннән соң түбәндәгеләрне укый:

  • «Әл-Кадер» (Кадер кичәсе турындагы сүрә) сүрәсен — өч тапкыр;
  • «Әл-Ихлас» (Иманның пакьлеге турындагы сүрә) сүрәсен — унике тапкыр.

Намаз тәмамлангач, мөэмин түбәндәге гамәлләрне башкара[1][10]:

  • 70 тапкыр салават (пәйгамбәргә хәер-дога) укый: «Аллахумма сали ала Мухаммадин аннабиюль уммийи ва ала алихи»;
  • Сәҗдәгә китә һәм 70 тапкыр: «Субухун куддус раббул малаикати вар-рух», – дип укый;
  • Утыра һәм 70 тапкыр: «Рабби агфир ва архам ва тажаваз амма та'лам иннака antal а'ллию аль-а'зам», – дип кабатлый;
  • Кабат сәҗдәгә китә һәм 70 тапкыр: «Субухун куддус раббул малаикати вар-рух», – дип кабатлый.

Әлеге тәртипне тәмамлагач, дин тотучы өчен шәхси теләк-үтенечләре белән Аллаһы Тәгаләгә ялварып дога кылу хәерле санала, чөнки бу кичтә кылынган догалар кабул була дип санала[1][10].

Мәчеттә һәм өйдә намаз уку

Кайбер галимнәр фикеренчә, унике рәкәгатьтән торган Рәгаиб намазы шушы кичәдә Үз Илчесе салләлаһү гәләйһи вә сәлләмнең йөрәгенә нур иңдергән Аллаһ Тәгаләгә шөкранә кылу максатыннан, раҗәп аеның беренче җомгасында укыла[11].

Имам Нәвави үзенең «Әл-Әзкар» китабында гакыйдә белән фикһ мәсьәләләреннән кала, мондый очракларда көчле булмаган хәдисләргә таянуны мөстәһәб дип әйтә. Бу хәдисне уйлап чыгарылган дип тану дөрес булмый, чөнки Ибн Саләх һәм Ибнел-Әсир кебек бөек мөхәддисләр риваятьләре буенча, ул хәдисләр хафизе Разин ибн Мүгавиядән тапшырыла. Ибн Саләх аның хәдисләрне югары дәрәҗәдә белүен ассызыклый. Аның риваятьләре алты ышанычлы хәдис җыентыкларына кергән. Берникадәр үзгәртелеп, бу риваять «Тәҗридүс-Сихах» (Ибн Саләх) китабына да кертелә[11].

Бу хәдисне «Җәмигуль-усуль» китабында күренекле мөхәддис Ибн Әсир дә искә ала.

Имам Газәли «Ихъя Гөлүмүд-дин» китабында бу намазның мөстәхәб булуын аңлатканнан соң: «Бу намаз турындагы риваятьләр зур төркемнәр белән түгел, ә аерым сәхабәләр тарафыннан тапшырыла. Шуңа күрә аның дәрәҗәсе тәравих яки гает намазлары дәрәҗәсенә җитмәсә дә, мин Әл-Кудсның бар халкы бу намазны укуын һәм игътибарсыз калдырмавын күргәч, аны искә алуны матлуб күрдем», — дип әйтә[11]. Рәгаиб кичәсендә дин кардәшләре бергәләп гыйбадәт кыла алсын өчен, мәчетләр еш кына төн буе ачык тора[10]. Мөэминнәр күмәкләшеп Коръән укырга, уйланырга һәм догалар кылырга бергә җыела. Бу гамәл ислам өммәтенең бердәмлеген ныгыта, белемнәрне һәм рухи традицияләрне буыннан-буынга тапшырырга мөмкинлек бирә. Имам, гадәттә, Рәгаиб кичәсенең әһәмияте, Рәҗәп ае белән бәйле булган Исра вә Мигъраҗ кебек тарихи вакыйгалар турында вәгазь сөйли[2][4].

Күп кенә дин тотучылар Рәгаиб намазларын өйдә ялгыз яки гаиләсе белән укуны өстен күрә. Бу очракта алар:

  • төн буе Коръән укый, аның мәгънәләре хакында уйлана;
  • тәүбә итә, кылган гөнаһлары һәм калдырган намазлары өчен Аллаһтан гафу үтенә;
  • үзенең һәм гаиләсенең изге теләкләре кабул булсын өчен догалар кыла;
  • балаларына бәйрәмнең әһәмияте, пәйгамбәр тормышы һәм ислам тарихы турында сөйли[10].

Гаилә даирәсендә бәйрәм итү – ул гаилә мөнәсәбәтләрен ныгыту, үзара үпкәләрне гафу итү һәм рухи аралашу өчен бер мөмкинлек.

Бәйрәм йолалары

Хәйриячелек

Рәгаиб кичәсе — ул фәкать күпләп дога кылу вакыты гына түгел, иҗтимагый җаваплылыкны да күрсәтү мөмкинлеге[2][4]. Мөэминнәр бу кичтә, Исламның үзара ярдәмләшү кануны нигезендә, хәер-сәдака өләшә, ач-ялангачларны туендыра һәм ярдәмгә мохтаҗларга ярдәм итә.

Рәгаиб кичендә кылынган игелекле гамәлләр Аллаһы Тәгаләнең аерым мәрхәмәтенә ирештерә, дип ышаныла. Мондый гадәт, шулай ук, өммәт арасындагы бәйләнешләрне ныгыта, иман китерүчеләргә җәмгыятьнең фәкыйрь һәм мохтаҗ кешеләре алдындагы иҗтимагый бурычларын искә төшерә[2].

Гаилә бәйләнешләрен ныгыту

Рәгаиб кичәсе гадәте исән-сау туганнарның һәм якыннарның хәлен белүне, низаглардан соң гаиләдә татулык торгызуны һәм гаилә мөнәсәбәтләрен ныгытуны үз эченә ала[2][4]. Дин тотуылар бер-берсенең хәлен беләләр, изге теләкләр телиләр һәм якыннарының сәламәтлеге, иминлеге өчен дога кылалар.

Моннан тыш, мөэминнәр мәрхүм булган гаилә әгъзаларының каберләрен зиярәт кылалар, аларның изге гамәлләрен һәм иң яхшы сыйфатларын искә алалар, рухларына Коръәннән сурәләр (бигрәк тә «Фатыйха» сүрәсен) укыйлар һәм гөнаһларын кичерүне сорап, дога кылалар[4].

Коръән мәҗлесләре һәм гыйлем тапшыру

Рәгаиб кичәсендә мөселман җәмгыятьләре бергәләп Коръән уку һәм яшь буынга гыйлем бирү өчен махсус мәҗлесләр оештыра[2]. Бу җыеннар догалар кылу өчен генә түгел, яшь мөселманнарга дин нигезләрен һәм өммәт тарихын өйрәтү өчен дә үткәрелә[4].

Дөньяви һәм күпдинле җәмгыятьләрдә яшәүче мөселманнар өчен Рәгаиб үзаңны ныгыту һәм ислам мирасы белән элемтәне саклау ысулы буларак аерым әһәмияткә ия. Дөньяви мәдәният йогынтысына еш дучар булган яшь мөселманнарга бу бәйрәм ислам мәдәниятенә караганлыкларын яңартырга һәм дини тормышның мөһимлеген искә төшерергә мөмкинлек бирә[2].

Госманлы традицияләре

Рәгаиб кичәсе төрек-ислам традициясендә «Рәгаиб кандиле» дип атала һәм биш изге кандил кичәсенең берсе булып санала. Бу йоланы бәйрәм итү XVI гасырда башлана: ул вакытта Сәлим II, Шәйхелисламның (баш мөфтинең) хуплавын алып, изге кичәләрдә мәчет манараларында шәмнәр кабызырга һәм аларны бизәргә боера[6][7].

Аеруча мәхья гадәте игътибарга лаек. Мәхья - ул зур мәчетләрнең манаралары арасына эленеп, утлар белән яктыртыла торган, Коръәннең изге текстларыннан ясалган каллиграфик язулар. Бу традиция гади яктыртудан сәнгатьнең катлаулы бер төренә әверелгән: анда Коръәннән гыйбарәләр һәм мөселманнарга теләкләр мәчет манаралары арасында утлардан тезелеп, мәһабәт тамаша тудыра[12]. Мәхья турындагы беренче язма истәлекләр 1578 елга карый[12].

Төрек традициясе буенча, бәйрәм көнендә махсус сый-нигъмәтләр әзерлиләр һәм тараталар[6]:

  • Кандил симиты — өстенә кунжут сибелгән, боҗра формасындагы кечкенә, кетердәвекле күмәч.
  • Локма (Локма татлысы) — кыздырылган камыр өстенә баллы сироп агызылган ризык, танылган төрек тәм-томы.
  • Хәлвә — оннан яки манный ярмасыннан ясалган махсус татлы ризык.

Бу сый-нигъмәтләр өйләрдә әзерләнә. Ризыклар бу изге кичәләрдә шатлык һәм бердәмлек билгесе итеп күршеләргә, дусларга һәм туганнарга таратыла[6].

Рәгаиб намазы

Унике рәкәгатьтән торган намаз. Үз Илчесе салләлаһү гәләйһи вә сәлләмнең йөрәгенә нур иңдергән Аллаһ Тәгаләгә шөкранә кылу максатыннан, раҗәп аеның беренче җомгасында укыла.

Үткәрелү көннәре

2026 елда Россиядә Рагаиб кичәсе 10-11 декабрьгә туры килә[13].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Laylat al-Ragha'ib – Shia Studies' World Assembly. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 The Benefits and Virtues of Rajab, the Month of Allah. Muslim Hands. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  3. ↑ 1 2 3 The Month of Rajab and its Significance in Islam with Maqasid. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 The Merits of Rajab. About Islam. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  5. ↑ 1 2 3 Ночь Рага’иб (ингл.). umma.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 декабрь 2025.
  6. ↑ 1 2 3 4 Ask Mehmet: Kandil. Incirlik Air Base. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  7. ↑ 1 2 The nights of 'Kandil'. Hurriyet Daily News. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  8. ↑ Рәгаиб кичәсе намазы. Татарстан республикасы мөселманнарының диния нәзарәте. dumrt.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 27 гыйнвар 2017.
  9. ↑ Аляутдинов Шамиль. Ночь Рага’иб (рус.). umma.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 Lailatul Raghaib and its Rituals. Majlis. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  11. ↑ 1 2 3 Бүген Рәгаиб кичәсе. Өмет. omet-rb.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 26 гыйнвар 2023.
  12. ↑ 1 2 Mahya lights. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 декабрь 2025.
  13. ↑ Календарь мусульманских праздников на 2026 год в Татарстане: Ураза-байрам, Курбан-байрам и священные ночи (рус.). protatarstan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 гыйнвар 2026.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр