Һиҗри Яңа ел

Күпчелек ислам илләрендә ай тәкъвиме буенча ел алмашыну дәүләт бәйрәме булып саналмый, бу көнне дин тотучылар мәчеткә килә, намаз кыла һәм һиҗрәтне — Мөхәммәд пәйгамбәрнең Мәккәдән Мәдинәгә күчүен искә ала^[2][3]. Кайбер мөселман дәүләтләрендә милади тәкъвим буенча билгеләнә торган Яңа елны дөньяви рәвештә бәйрәм итү хупланмый яки канун тарафыннан чикләнә^[4].

Ислам тәкъвиме ай айларына нигезләнгән һәм 354 яки 355 көннән тора, ягъни григориан елыннан якынча 10-12 көнгә кыскарак була^[5][6]. Шул сәбәпле григориан системасына карата «йөзмә» һәм ел саен якынча шул вакытка күчә: мәсәлән, 2024 елда мөхәррәм аеның беренче көне 7 июльгә туры килсә, 2025 елда һиҗрәт буенча яңа 1447 ел 26 июнь кичендә башлана^[7][8][9]. Кайбер ислам оешмалары ай башын билгеләгәндә җирле күзәтүләргә таянуны дәвам итсәләр дә, һиҗри тәкъвим рәсми рәвештә кулланыла торган илләрнең күбесендә (мәсәлән, Согуд Гарәбстанында) даталарны исәпләү өчен астрономик ысуллар кулланыла.

Христиан календаре таралган илләрдә яшәүчеләрне дә кертеп, мөселманнарның шактый зур өлеше Яңа елны ислам ел исәбе буенча да, григориан ел исәбе буенча да билгеләми, чөнки мөселман Һиҗри яңа ел дини бәйрәм булып саналмый, ә дөньяви Яңа елны бәйрәм итү кайбер дин белгечләре тарафыннан Тәүхид принцибына туры килми торган гамәл дип карала^[10][11]>^[12]. Берничә мөселман илендә григориан календаре буенча Яңа елны бәйрәм итү йә рәсми рәвештә «киңәш ителми», йә турыдан-туры тыелган (Бруней, Согуд Гарәбстаны, Таҗикстан, Сомали)^[13][14]. Мәсәлән, Брунейда шәригать нормаларына нигезләнгән кануннар моның өчен штраф яки биш елга кадәр иректән мәхрүм итүне күздә тота^[15].

31 декабрьдә Яңа елны бәйрәм итү традициясе совет чорында формалашкан берничә постсовет мөселман илендә язгы яңарыш бәйрәме буларак Нәүрүзне бәйрәм итүгә таба күчү тенденциясе күзәтелә^[16].

Күп кенә дин әһелләре 1 мөхәррәмнең тантаналар өчен түгел, ә дога кылу, тәүбә-истигъфар, сәдака бирү һәм игелекле гамәлләр кылу көне булуын ассызыклыйлар. Шулай ук, гаилә очрашуларын тыймыйча, һиҗрәт турында фикер алышу, мохтаҗларга ярдәм итү һәм уразага әзерләнү максатыннан очрашулар үткәрүне тәкъдим итәләр^[17].

Исламда Яңа елны шау-шулы итеп бәйрәм итүнең билгеләнгән традициясе булмавына карамастан, халкының күпчелеге ислам динен тоткан дөньяви дәүләтләрдә еш кына дөньяви бәйрәм чаралары уздырыла. Бу мөселман халкы өстенлек иткән Россия төбәкләренә дә кагыла (Чечен, Кабарда-Балкария, Карачай-Чиркесия, Дагыстан, Ингушетия, Башкортостан һәм Татарстан республикалары^[18].

Дөньяви яңа ел бәйрәмнәрендә уңай бәяләнергә мөмкин булган тәрбияви һәм әхлакый элементлар булуы ассызыклана: гаилә әгъзаларына игътибар күрсәтү, туганнар һәм дуслар белән очрашулар, изге теләкләр, мохтаҗларга ярдәм^[19][20]. Бу чорда хәйриячелек, балаларга бүләкләр бирү һәм үзара изге теләкләр теләүнең әхлакый яктан хупланган гамәлләр буларак әһәмияте ассызыклана^[21].