Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Гарәфә көне

Гарәфә көне (гарәп. يوم عرفة‎, рус. День А́рафат) — хаҗның икенче көне саналган мөселман бәйрәме. Бу көн Рамазан тәмамлануга якынча 70 көн узгач, мөселман тәкъвименең 12 нче ае — Зөлхиҗҗәнең 9 нчы көнендә үткәрелә[1].

Бәйрәм 2026 елда 26 майга туры килә[2]. Бу көнне хаҗилар Мәккә янындагы Гарәфә тавы итәгендә гыйбадәт кыла. Кояш баегач, Корбан бәйрәме башлана.

Хаҗ кысаларында әһәмияте

Хаҗ — Исламның биш баганасының берсе, Мәккәгә барып гыйбадәт кылу[3]. Ул берничә көн дәвам иткән төрле йолалардан тора. Мәсәлән: ихрамга керү (бу — гыйбадәт өчен махсус рухи һәм физик чистарыну), Кәгъбә тирәли җиде мәртәбә әйләнү (таваф), Сафа белән Мәрва калкулыклары арасында йөрү (сәгый) һәм Гарәфә тавында  [рус.] (тат. тору (вәкъфә)[4].

Хаҗның иң мөһим шарты — Гарәфә көнендә шул исемдәге тауда дога кылу. Мөхәммәд пәйгамбәрнең бер хәдисендә дә: «Хаҗ — ул Гарәфә», — дип әйтелгән. Шуңа күрә, билгеләнгән вакытта Гарәфә тавында тормасаң, хаҗың кабул ителми[5].

Исламның барлык төп мәзһәбләрендә дә (хәнәфи, шәфигый, мәлики, хәнбәли, җәгъфәри) вәкъфә хаҗның фарызы, ягъни мәҗбүри гамәле, дип санала[6].

Тарихка һәм дингә бәйле карашлар

Ислам динендә Гарәфә көне — изгелекләр өчен савапның да, гөнаһлар өчен җәзаның да күп тапкыр арта торган вакыты[7]. Бу көнне ураза тоту — сөннәт[8].

Имам Мөслим һәм әт-Тирмизи тапшырган хәдистә Мөхәммәд пәйгамбәр болай ди: «Гарәфә көнендә тотылган ураза узган һәм киләсе елның гөнаһларын ярлыкар». Тагын бер хәдистә (анысы әт-Тирмизидән) бу көннең дога кылу өчен иң хәерле вакыт икәне әйтелә[9].

Бу көнне Адәм белән Һава турындагы риваять белән бәйлиләр. Алар, җәннәттән куылгач, Гарәфә тавы итәгендә очрашкан. Риваять буенча, Аллаһ Адәмнең гөнаһларын шушы урында кичергән[10][11].

«Гарәфә» сүзе үзе гарәп теленнән, аның тамыры «белү», «аңлау» дигәнне аңлата.

Бу — дини риваять. Шуңа күрә Гарәфә тавында торуны Яратучы белән символик очрашу дип кабул итәләр һәм, гөнаһларыбыз кичерелер, дип өметләнәләр[12][13].

Гарәфә көне исламның барлык агымнарында да олылана[14]. Сөнниләр карашынча, бу — Аллаһы Тәгаләнең динне тулысынча иңдереп бетергән көне. Шигыйлар бу көнне имам Хөсәен ибне Гали язган «Гарәфә догасы»н укый.

Практика һәм традицияләр

Гарәфә вәкъфәсе

Хаҗилар өчен төп йола — вәкъфә (Гарәфә үзәнлегендә тору).

undefined

Аларның гамәлләре катгый тәртипкә салынган[15]:

  • Минадан чыгар алдыннан тулы тәһарәт (госел) алу тиешле.
  • Хаҗилар ихрамда Гарәфә үзәнлегендә төш вакытыннан алып кояш баеганчы торалар.
  • Вакытны догаларга, Коръән укуга, тәүбә итүгә багышлыйлар.
  • Игътибарны гыйбадәткә юнәлтергә, буш сүзләрдән һәм ызгыш-талаштан тыелырга тиеш.
undefined

Бу йоланы үтәмичә хаҗ кабул булмый[16].

Гарәфә уразасы

Хаҗда булмаган мөселманнар бу көнне сөннәт уразасы тоталар[17]. Мөхәммәд пәйгамбәр болай дигән: «Гарәфә көнендә тотылган ураза узган һәм киләсе елның гөнаһларын ярлыката». Бу хәдисне имам Мөслим һәм әт-Тирмизи үзләренең җыентыкларында китерәләр. Дин галимнәре, мәсәлән, имам ән-Нәвәви, бу уразаның иң элек кешенең кече гөнаһларын ярлыкавын аңлаталар[18].

Хаҗны оештыру-үткәрү

XXI гасырда Гарәфә көнен үткәрү заманча технологияләр куллану һәм катлаулы оештыру структурасы белән аерылып тора.

  • Күпсанлы булуы: Гарәфә үзәнлегенә хаҗиларның җыелуы — ел саен үткәрелә торган зур чара. 2025 елгы мәгълүматлар буенча, хаҗ кылучылар саны якынча 1,67 миллион кеше тәшкил итә[19].
  • Иминлек чаралары һәм оештыру: Хаҗилар агымы белән идарә итү заманча технологияләр ярдәмендә алып барыла. Куркынычсызлыкны тәэмин итү максатыннан ясалма интеллект системалары, пилотсыз очу аппаратлары  [рус.] (тат. кулланыла, шулай ук махсус хәрәкәт маршрутлары һәм пропусклар системасы кертелгән[20].
  • Медицина тәэминаты: Хаҗиларга ашыгыч медицина ярдәме күрсәтү өчен барлык шартлар да тудырыла. 2024—2025 елгы хаҗ вакытында даруларны дроннар (пилотсыз очу аппаратлары) ярдәмендә китерүне җайга салалар, бу китерү вакытын 5-6 минутка кадәр киметә[21]. 2024 елда хастаханәдә дәваланучы хаҗилар да гыйбадәтләрен үти алсын өчен, аларны табиблар озатуында махсус транспорт белән Гарәфә үзәнлегенә китерәләр[22].

Дата

Гарәфә көне мөселман ай тәкъвименең 12 нче ае — Зөлхиҗҗәнең 9 нчы көнендә билгеләп үтелә. Ай елының озынлыгы (якынча 354 көн) кояш елыннан кыскарак булганга, бу вакыйганың датасы григориан календарена карата ел саен якынча 10-11 көнгә артка күчә[23].

Төгәл дата ай фазаларын (яңа ай  [рус.] (тат.) күзәтү нәтиҗәләре буенча билгеләнә. Ахыргы карарны Согуд Гарәбстанының Югары суды раслый, чөнки корольлек территориясе хаҗ үткәрү урыны булып тора[7]. 2026 елда бу көн 26 майга туры килә[24].

Татарстанда Гарәфә көне

Согуд Гарәбстанында, изге Гарәфә тавы янында булган Татарстан хаҗилары өчен бу көн — сәфәрнең иң мөһим вакыйгасы[25]. 2026 елда Татарстаннан Хаҗга 1800 кеше бара. Аларның беренче төркеме (200 кеше) 16 майда юлга чыга[26].

Хаҗга бармаган кеше бу көнне ураза тота, дога кыла, тәүбә итә һәм башка игелекле эшләр эшли.

Искәрмәләр

  1. ↑ Али-заде, 2007
  2. ↑ Мусульманские праздники в 2026 году. 19 май 2026 тикшерелде.
  3. ↑ Кульминация хаджа: в Мекке пройдет стояние на горе Арафат (20160911T1451+0500). 19 май 2026 тикшерелде.
  4. ↑ Обряды хаджа. 19 май 2026 тикшерелде.
  5. ↑ Хадж и Умра. 19 май 2026 тикшерелде.
  6. ↑ Хадж в разных мазхабах. 19 май 2026 тикшерелде.
  7. ↑ 1 2 День Арафа 2026: дата, смысл и традиции (20250515T1624). 19 май 2026 тикшерелде.
  8. ↑ Завтра Арафат. Готовься (рус.). sajda.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 май 2026.
  9. ↑ Хуснидин. День стояния на горе Арафат (рус.). dsmr.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 май 2026.
  10. ↑ Ульяна Магадова. День Арафа-день, в котором Всевышний прощает все грехи. Республиканское информационное агентство Дагестана (15 июнь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  11. ↑ Лекция «История, значимость и традиции дня Арафат» — ГБУ «Мемориальный комплекс Славы имени А.А. Кадырова» (рус.). all-slavy.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 май 2026.
  12. ↑ День Арафа в 2024 году: история и традиции. Комсомольская правда. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 май 2026.
  13. ↑ День Арафа: что можно и нельзя делать, традиции и история возникновения. РИА Новости. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  14. ↑ 23 сентября - день Арафата. 19 май 2026 тикшерелде.
  15. ↑ ErkamMedya. Адаб паломников в день Арафа islamisemya.com (төр.). www.islamisemya.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 май 2026.
  16. ↑ Сегодня - день стояние (вакуф) в долине Арафат. 19 май 2026 тикшерелде.
  17. ↑ | Пост в день Арафат (рус.). qmdi.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 май 2026.
  18. ↑ День Арафа (рус.). muslim.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 май 2026.
  19. ↑ Hub, NewHaj. Статистика паломников умры и хаджа 2025: анализ рынка и видение 2030 года (2026-04-03). 19 май 2026 тикшерелде.
  20. ↑ Как пройти Хадж в 2025 году: инструкция от МВД Саудовской Аравии. 19 май 2026 тикшерелде.
  21. ↑ Health Minister Reviews NUPCO's Hajj Readiness, Launches Drone Medical Supply Service (ингл.). www.spa.gov.sa. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 май 2026.
  22. ↑ Министерство здравоохранения доставило 5 госпитализированных паломников в Арафат пятью конвоями - Федерация информационных агентств Организации исламского сотрудничества (ОИС) (2024-06-15). 19 май 2026 тикшерелде.
  23. ↑ Document (ингл.). www.gazeta.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 май 2026.
  24. ↑ Татарстанцам напомнили о датах мусульманских праздников в 2026 году. 18 май 2026 тикшерелде.
  25. ↑ Паломники "ДУМ РТ ХАДЖ" на горе Арафа. 19 май 2026 тикшерелде.
  26. ↑ Татарстаннан беренче хаҗилар төркемнәре юлга чыкты. Аларны Буа районы имам-мөхтәсибе Илмир хәзрәт Хәсәнов озата бара (2026-05-18). 19 май 2026 тикшерелде.

Әдәбият

Рус телендә
  • Али-заде А. А. ИЭС/Арафа // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 82. — ISBN 978-5-98443-025-8.
Башка телләрдә
  • ʿArafa / Венсинск, Арент Ян, Gibb H. A. R. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed: [англ.]: in 12 vol. / edited by H. A. R. Gibb; J. H. Kramers; E. Lévi-Provençal; J. Schacht[en]; B. Lewis & Ch. Pellat. Assisted by S. M. Stern (pp. 1—330), C. Dumont and R. M. Savory (pp. 321—1359). — Leiden: E.J. Brill, 1986. — Vol. 1. — P. 604.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр