Халыкара туган тел көне

ЮНЕСКО ассызыклаганча, телләр – мәдәни мирасны саклап калу, мәгарифне үстерү һәм дөньяда тынычлыкны ныгытуның иң әһәмиятле коралы. Телләрнең күптөрлелеген саклау мәдәниятләр арасындагы диалогка һәм бер-береңне аңлашуга китерә. Һәрбер телнең югалуы – кешелекнең мәдәни һәм рухи мирасының кабатланмас бер өлешен югалту дигән сүз^[2].

Бу көнне бөтен дөньяда туган телләрне һәм мәдәниятләрне киңрәк таныту максатыннан төрле чаралар: конференцияләр, семинарлар, фестивальләр, күргәзмәләр, әдәби укулар, бәйгеләр һәм белем бирү программалары оештырылалар.

Россиядә Халыкара туган тел көне ел саен билгеләп үтелә. Илдә 190 нан артык халык яши, алар 280 гә якын тел һәм диалект куллана^[15]. Бәйрәм кысаларында Россия халыклары телләрен яклауга һәм үстерүгә юнәлтелгән туган тел дәресләре, диктантлар, милли мәдәният фестивальләре, концертлар, фәнни конференцияләр һәм түгәрәк өстәлләр үткәрелә^[9]. Бигрәк тә юкка чыгу куркынычы янаган төп аз санлы халыкларның телләрен саклауга зур игътибар бирелә^[10].

2018 елның октябрендә Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин «Россия Федерациясе халыкларының туган телләрен саклау һәм өйрәнү фондын булдыру турында»гы 611 нче санлы Указны имзалый^[16]. Фонд 2019 елның 21 февралендә, Халыкара төп халыклар телләре елында, рәсми рәвештә теркәлә^[17]. Фондның төп бурычларына илнең барлык төбәкләрендә туган телләрне өйрәнүгә ярдәм итү, укытучылар әзерләү, шулай ук дәреслекләр һәм сүзлекләр нәшер итү керә.

2022 елгы мәгълүматларга караганда, Россиянең гомуми белем бирү системасында йөздән артык тел өйрәнелә. Шуларның 24 ендә белем бирү эше оештырылган, 81 е аерым фән яки факультатив буларак укытыла^[18]. Россия халкы өчен 150 гә якын тел туган тел булып торса, шуларның 37 се Россия Федерациясенең төрле республикаларында дәүләт статусын йөртә.

Россиядә 2025–2026 елларга тел сәясәте өлкәсендәге инициативаларның берсе – телләрнең рәсми дәүләт реестрын үз эченә алачак РФ халыклары телләре турында яңа канун эшләү булып тора.

Россия халыклары телләре көнен булдырырга һәм аны ел саен 8 сентябрьдә, Рәсүл Гамзатовның туган көнендә, билгеләп үтәргә, шулай ук 2026 елдан башлап туган телләрдә укуны хуплау өчен «Балалар китап картасы» программасын гамәлгә кертергә тәкъдим ителә^[19].

Берләшкән Милләтләр Оешмасы, БМОның алты рәсми теленең һәрберсенә багышлап, алты тел көнен дә билгеләп үтә. Әлеге көннәрнең максаты — оешманың үзендә һәм бөтен дөньяда мәдәни күптөрлелеккә һәм күптеллелеккә ярдәм итү^[1].

• 20 март — француз теле көне;
• 20 апрель — кытай теле көне;
• 23 апрель — инглиз теле көне;
• 23 апрель — испан теле көне;
• 6 июнь — рус теле көне;
• 18 декабрь — гарәп теле көне.

Ethnologue мәгълүматлары буенча, дөньяда 7 меңнән артык тере тел исәпләнә^[20][21], ләкин аларның күбесе юкка чыгу куркынычы астында тора^[2]. Дөнья халкының якынча 40 процентының үзләре сөйләшкән яки аңлаган телдә белем алу мөмкинлеге юк^[1].

2025 елга туган тел итеп сөйләшүчеләр саны буенча дөньяның иң зур телләре:

• Кытай теле (мандарин) — 990 млн;
• Испан теле — 484 млн;
• Инглиз теле — 390 млн;
• Һинд теле — 345 млн;
• Португал теле — 250 млн;
• Бенгаль теле — 242 млн;
• Рус теле — 145 млн;
• Япон теле — 124 млн;
• Вьетнам теле — 86 млн;
• Төрек теле — 85 млн^[22].