Яңа ел

• Новолетие — Православие чиркәвендә 1 (14) сентябрьдә билгеләп үтелә торган чиркәү Яңа елының атамасы^[8]. Бу көн шулай ук «Индикт башы» («Начало индикта») дигән исем белән дә билгеле^[9]. 1492 елдан, Пётр I реформасына кадәр, Русьтә дөньяви яңа елы чиркәүнеке белән берләштерелгән һәм шулай ук 1 сентябрьдә башланган.
• Первый день во году — XVI гасырдагы "Парижском словаре московитов"та теркәлгән атама. 1492 елга кадәр Русьтә Яңа ел башы 1 мартка туры килгән^[10].

Юлиан календаре буенча Яңа ел алды киченең (31 декабрь (13 гыйнвар)) халык традициясендә берничә атамасы бар:

• Васильев кичәсе — бу атама шул көнне истәлекләре билгеләп үтелә торган изге Бөек Василий исеменнән килеп чыккан. Кич мул табыны белән дан тоткан, анда төп ризык булып еш кына уңдырышлылык һәм муллыкны гәүдәләндергән кыздырылган дуңгыз баласы саналган^[11].
• Юмарт кич (Щедрец) — Россиядә кулланылган икенче атама^[12]. Ул "Юмарт кич"тә йорттан-йортка йөреп, котлау җырлары җырлап, күчтәнәчләр җыю йоласы белән бәйле. Йорт хуҗалары аларны сый-нигъмәтләр белән бүләкләгән^[12]. Бу кичтәге мул табын ел дәвамында иминлек китерәчәк дип ышанганнар^[13].
• Овсень (шулай ук Авсень, Таусень) — Идел буенда һәм Россиянең үзәк өлкәләрендә Яңа ел алды кичен шулай дип атаганнар. Бу атама йорттан-йортка йөргәндә башкарыла торган йола җырларының кушымтасы белән бәйле. Йола «овсеньканье» дип аталган^[14].

Россиянең күп халыклары яңа ел килүен, үзләренең мәдәни һәм дини гореф-гадәтләренә туры китереп, үз атамаларын кулланып бәйрәм итәләр:

• Шагаа — тува халкының ай-кояш календаре нигезендә билгеләп үтелә торган Яңа ел бәйрәме.
• Нәүрүз — иран һәм төрки халыкларның, шул исәптән татарларның һәм Россиянең башка халыкларының да, астрономик кояш календаре буенча билгеләп үтә торган Яңа ел бәйрәме. Ул язгы көн-төн тигезлеге вакытында үткәрелә^[15].
• Кыш Бабай — татар Кыш бабаеның исеме булса да, бу исем Татарстанда Яңа елны бәйрәм итү белән тыгыз бәйләнгән^[16].

Синоним сыйфатында шулай ук «новогодье» сүзе дә кулланыла^[17].

Күпчелек илләр Яңа елны 1 гыйнварда, григориан календаре буенча елның беренче көнендә, билгеләп үтә. Сәгать поясларын исәпкә алганда, Яңа ел Тын океанда башлана, аны беренче булып Лайн утрауларындагы (сәгать поясы — UTC+14) Кирибати Республикасы каршылый. Яңа елны иң соңгы булып Америка Самоасы, Мидуэй һәм Ниуэ утраулары халкы (сәгать поясы UTC−11) каршылый — бу вакытта Кирибатиның Лайн утрауларында 2 гыйнвар, төнге сәгать бер була^[18]. Кайбер илләр Яңа елны ай календаре буенча билгеләп үтәләр.

Яңа елны 1 гыйнвардан беренче тапкыр безнең эрага кадәр 153 елда билгеләп үтә башлаганнар, чөнки бу көннән Рим консуллары үз вазифаларына керешкән. Безнең эрага кадәр 46 елда Рим гаскәр башлыгы һәм югары каһине Гай Юлий Цезарь үзенең яңа календарен («юлиан» календаре) кертә һәм безнең эрага кадәр 45 елның 1 гыйнварыннан ел башлануын раслый. Нәкъ Цезарь вакытында, астрология йогынтысында, Яңа ел бәйрәме ел башын күрсәтә торган мөстәкыйль вакыт билгесе буларак әһәмияткә ия була һәм, шулай итеп, гражданлык елына нигез сала. Соңрак, 1582 елгы календарь реформасы кысаларында, Рим папасы Григорий XIII григориан календарен кертә, ул шулай ук 1 гыйнварны яңа ел башы датасы итеп билгели.

Төрле мәдәниятләрдә Яңа елны бәйрәм итүнең башка көннәре дә бар:

• 1 гыйнвар — григориан, юлиан һәм яңа юлиан календарьләре буенча Яңа ел. Шотландиядә бу бәйрәм «Хогманай» исеме белән билгеле.
• 13 еннән 14 гыйнварга каршы төндә — Иске Яңа ел, Россиядә һәм БДБның кайбер илләрендә билгеләп үтелә торган рәсми булмаган бәйрәм.
• 21 гыйнвар белән 21 февраль арасында (шул көннәрнең берсендә) — Кытайда һәм Көнчыгыш Азиянең кайбер илләрендә Кытай Яңа елы (Чуньцзе, ягъни Яз бәйрәме)^[19]. Шул ук чорда буддачыларның Сагаалган («Ак ай») Яңа елы да билгеләп үтелә.
• 1 март — XV гасыр ахырына кадәр Русьтә ел башы. Русьне чукындырганнан һәм (ел башы 1 сентябрь булган) Византия календарен кабул иткәннән соң, ике дата да гамәлдә булган, бу исә XV гасырда рәсми указ чыкканчыга кадәр каршылыклар тудырган^[20].
• 21 яки 22 март — Нәүрүз, иранлыларның Яңа елы (Иран, Азәрбайҗан, Казакъстан^[21], Кыргызстан, Таҗикстан, Төрекмәнстан, Үзбәкстан). Шул ук чорда Бали утравында «Тынычлык көне» Ниепи һәм Һиндстанда төрле Яңа ел фестивальләре (мәсәлән, Гуди-падва) билгеләп үтелә.
• 13-15 апрель — Сонгкран (тай. สงกรานต์) — тайларның Яңа елы.
• 14 апрель — бенгалларның Яңа елы (Бангладеш). Апрель уртасында шулай ук Пәнҗабта сикхларның Яңа елы — Вайсакхи да билгеләп үтелә.
• 1 сентябрь — Новолетие, 1492 елдан 1699 елга кадәр Русьтә ел башы^[22].
• Сентябрь/Октябрь — Рош ха-Шана, яһүдләрнең бәйрәме (Израиль). Ул көзге тишрей аенда, ай яңарганда билгеләп үтелә (5 сентябрьдән иртәрәк һәм 5 октябрьдән соңрак булмаган чорга туры килә).
• 11 яки 12 сентябрь — Энкутаташ, эфиопларның Яңа елы.

Иске Яңа ел — юлиан календаре буенча билгеләп үтелә торган бәйрәм. 1901 елдан 2100 елга кадәр григориан һәм юлиан календарьләре арасындагы аерма 13 көн тәшкил итә, һәм юлиан календаре нигезендә Яңа ел 13 гыйнвардан 14 гыйнварга каршы төнгә туры килә. Ул, асылда, ел исәбен үзгәртүнең тарихи яңгырашы булып тора. Аны Россия, Беларусия, Украина, Казакъстан, Грузия, Әрмәнстан, Азәрбайҗан, Сербия, Швейцария һәм башка дөнья илләрендә бәйрәм итәләр.

Россиядә рәсми Яңа ел каникуллары билгеләнгән, аларның озынлыгы ел саен ял көннәрен күчерү турындагы РФ Хөкүмәте карарлары белән билгеләнә. 2025 елда каникуллар 11 көн дәвам итә — 2024 елның 29 декабреннән 2025 елның 8 гыйнварына кадәр^[29]. 2026 елда 12 көнлек каникуллар — халык 2025 елның 31 декабреннән 2026 елның 11 гыйнварына кадәр ял итә^[30]. Каникулларның озынлыгы ял көннәрен күчерү белән аңлатыла: мәсәлән, 2025 елның 31 декабре 2025 елның 5 гыйнварыннан күчерү хисабына ял көне итеп билгеләнә^[31], 2026 елның 9 гыйнвары — 2026 елның 3 гыйнварыннан күчерү хисабына^[32].

Россия Яңа ел гореф-гадәтләре инкыйлабка кадәрге һәм совет чоры гадәтләре тәэсирендә формалашкан:

• Яңа ел чыршысы — бәйрәмнең төп символы. Башта чыршының очын Вифлеем йолдызы бизәгән, шарлар тыелган җимешне символлаштырган. Совет чорында чыршы дөньяви бәйрәмнең аерылгысыз атрибутына әверелгән^[33].
• Бәйрәм өстәле — ышанулар буенча, мул табын ел буена иминлек тәэмин итә^[34]. Совет заманнарыннан ук популяр булган традицион ризыклар — «Оливье» һәм «Сельдь под шубой» салатлары^[33]. Шулай ук табынга мандариннар һәм шампан шәрабе куела^[35].
• Кыш бабай һәм Кар кызы — балаларга бүләкләр өләшүче әкият персонажлары.
• Курантлар сугу һәм теләк теләү — узып бара торган елның соңгы секундларында Кремльнең Спас манарасындагы сәгать сукканда теләк теләү гадәткә кергән.
• Дәүләт башлыгының Яңа ел мөрәҗәгате — төн уртасы җитәргә берничә минут кала телевизордан президент мөрәҗәгатен карау традициясе.
• Иске Яңа ел — 1918 елда григориан календарена күчү белән бәйле, 13 еннән 14 гыйнварга каршы төндә билгеләп үтелә торган рәсми булмаган бәйрәм.

Башка илләрдә Яңа ел бәйрәмнәренең дәвамлылыгы шактый аерыла, ләкин, кагыйдә буларак, рәсми яллар Россиягә караганда кыскарак. Күпчелек дәүләтләрдә 1 гыйнвар рәсми ял көне булып санала, әмма кайбер илләрдә бу көн Раштуадан башланган озаграк бәйрәм чорының бер өлешенә әверелә.

Европаның күпчелек илләрендә рәсми бәйрәм көннәре 25 декабрьгә һәм 1 гыйнварга туры килә.

• Германиядә 1 гыйнвар, шулай ук 25 һәм 26 декабрь гомуммилли бәйрәмнәр булып санала. Бавария, Баден-Вюртемберг һәм Саксония-Анхальт кебек кайбер федераль җирләрдә 6 гыйнвар (Өч Патша бәйрәме) өстәмә ял көне булып тора.
• Италиядә һәм Испаниядә бәйрәм чоры, гадәттә, католик Раштуасыннан алып Богоявлениегә кадәр (25 декабрьдән 6 гыйнваргача) дәвам итә. Бу чор берничә аерым дәүләт бәйрәмен (25 декабрь, 1 гыйнвар, 6 гыйнвар) үз эченә ала^[36], алар арасындагы көннәр формаль рәвештә эш көне саналса да, күп кенә ширкәтләр ябыла, хезмәткәрләр ял ала^[37][38].
• Бөекбританиядә 1 гыйнвар, 25 декабрь (Раштуа) һәм 26 декабрь («Бүләкләр көне» — Boxing Day) рәсми ял көннәре булып санала^[36].
• Франциядә 1 гыйнвар һәм 25 декабрь — дәүләт бәйрәмнәре^[39].

Төньяк Америкада озын дәүләт каникуллары юк. АКШта һәм Канадада федераль дәрәҗәдә бары тик 1 гыйнвар һәм 25 декабрь көннәре рәсми бәйрәм дип санала^[40]. Кешеләрнең күбесе 2 гыйнварда эшкә чыга^[41]. Канадада күп кенә провинцияләрдә 26 декабрь дә (Бүләкләр көне) ял көне булып тора^[42].

Япониядә Яңа ел каникуллары (О-сёгацу) елдагы иң мөһим бәйрәм чорларыннан берсе санала. Гадәттә ул 29 декабрьдән 3 гыйнварга кадәр дәвам итә, бу вакытта күпчелек ширкәтләр һәм дәүләт учреждениеләре эшләүдән туктый^[43]. Шул ук вакытта 1 гыйнвар (Гандзицу) бердәнбер рәсми дәүләт бәйрәме булып санала^[44].

Һәр илдә Яңа елны каршылауның үзенә генә хас гореф-гадәтләре бар^[46]:

• Италия. Яңа ел алдыннан итальяннар, яңа әйберләргә урын әзерләү максатыннан, тәрәзәдән иске һәм кирәксез әйберләрне ташлый^[47]. Шулай ук мәхәббәтне җәлеп итү өчен омела ботагы астында үбешү йоласы да киң таралган^[48].
• Испания. Курантлар сукканда, һәрберсенә бер теләк теләп, 12 йөзем җимеше ашау гадәте яши. Бу киләсе 12 айга уңыш китерә дип санала^[49].
• Шотландия. Биредә «Беренче кунак» (first-footing) йоласы бар. Аның буенча, төн уртасы җиткәч, бусаганы беренче булып атлап кергән кара чәчле ир-ат өйгә уңыш китерә. Кайбер шәһәрләрдә иске елны яндыруны символлаштырып, урамнар буйлап дегетле янган мичкәләр тәгәрәтәләр^[47].
• Япония. Японнар бәхетне «тырмап» алу өчен өйләрен бамбук тырмалар белән бизи. Ел күңелле үтсен өчен, алар яңа елның беренче секундларында көләргә кирәк дип саныйлар^[47].
• Кытай. Илдә Яңа ел ай календаре буенча билгеләп үтелә һәм яз бәйрәме буларак кабул ителә. Кызыл төс уңышны һәм явыз рухлардан саклауны гәүдәләндергәнгә, өйләрне кызыл фонарьлар һәм теләкләр язылган төргәкләр белән бизиләр^[48].
• Дания. Халык, бәхеткә юрап, дусларының ишек тупсасы янында иске савыт-саба вата, уңышка «сикерү» өчен төн уртасында урындыкларга менеп, шуннан сикереп төшә.
• Греция. Яңа ел төнендә гаилә башлыгы йорт диварына анар җимешен ыргыта. Әгәр аның орлыклары ишегалдына сибелсә, гаиләне бәхетле ел көтә дип юрала^[50].
• Эквадор. Ел сәяхәтләргә бай булсын өчен, эквадорлылар төн уртасында кулларына чемодан тотып өй тирәли йөгерәләр^[47].

2021 елда Юлия Брыкованың «Яңа елның барлык серләре» дигән китабы Россиянең «Вакоша» нәшриятында басыла. Ул — матур әдәбият стилендә язылган энциклопедия. Китапта төрле континентларда һәм төрле чорларда Яңа елны бәйрәм итү традицияләре турында мәгълүмат бирелгән^[51].

Шулай ук карагыз: Яңа ел вәгъдәләре  [рус.] (тат.