Халыкара өлкәннәр көне

1947 елда Япониядә Хиого префектурасы башлыгы Масао Кадоваки "Өлкәннәр көне"н булдырырга тәкъдим итә. Бу көн Япониядә хәзер «Keiro no Hi» (Өлкәннәрне хөрмәт итү көне) буларак билгеле, ләкин ул Халыкара өлкәннәр көне белән турыдан-туры бәйле түгел^[1].

1982 елда Бөтендөнья картаю проблемалары буенча ассамблеядә БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан Картаю проблемалары буенча Вена гамәлләр планы кабул ителә^[2].

1990 елның 14 декабрендә БМО Генераль Ассамблеясенең 45 нче сессиясендә (Резолюция № A/RES/45/106) «Халыкара картлар көне» гамәлгә куела. БМОның рус телендәге документларында бу көн «Халыкара өлкәннәр көне» дип атала (Югары Совет президиумының 1992 елның 1 июнендәге "Өлкән яшьтәге кешеләрнең проблемалары турында"гы 2890/1-1 номерлы карары). Бәйрәм итү датасы итеп 1 октябрь билгеләнә^[3][4][5].

Әлеге резолюциядә түбәндәгеләр билгеләп үтелә^[6]:

• БМОның Картаю проблемалары буенча максатчан фондына кертемнәрнең кимүе (хөкүмәткә һәм хөкүмәтнеке булмаган оешмаларга мөрәҗәгать);
• дөнья халкының тиз картаюы;
• өлкән яшьтәге кешеләрнең үсеш процессына зур өлеш кертергә сәләтле булуы.

Әлеге көннең максаты — дәүләт һәм иҗтимагый оешмаларның игътибарын өлкән яшьтәге кешеләрнең хокукларын яклау проблемаларына җәлеп итү, шулай ук әлеге категория гражданнарга хөрмәт һәм ихтирам күрсәтү.

«Халыкара өлкәннәр көне» беренче тапкыр 1991 елның 1 октябрендә билгеләп үтелә.

Статистика

Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы классификациясе буенча, өлкән яшь үз эченә 60 яшьтән 74 яшькә кадәрге чорны ала^[12][13]:

• 2018 елгы мәгълүматлар буенча, дөньяда беренче тапкыр өлкән яшьтәге кешеләр саны башка яшь төркемнәренә караганда күбрәк була;
• 2023 елда Россиядә Росстат мәгълүматлары буенча, соңгы 50 елда ил халкының гомуми саныннан өлкән яшьтәге кешеләрнең өлеше икеләтә арткан — 16,5 % (65 яшь һәм аннан өлкәнрәкләр);
• 2024 елда дөньяда 700 миллионга якын өлкән яшьтәге кеше исәпләнә;
• 2050 елга өлкән яшьтәге гражданнар саны 2 миллиардка җитәр дип фаразлана, бу бөтен дөнья халкының 20 % тан артыгы дигән сүз.

1998 елдан башлап, төп халыкара чараларны үткәрү өчен, «Халыкара өлкәннәр көне» уңаеннан ел саен көн темасы билгеләнә^[3]:

• 1998–2000 — «Барлык яшьләр өчен җәмгыять»^[14];
• 2001–2002 — «Картаю проблемаларын хәл итү: нинди чаралар күреп була»^[15][16];
• 2003 — «Картаю проблемасын популярлаштыру: Картаю проблемалары буенча Мадрид халыкара эшчәнлек планы белән Меңьеллык декларациясендә билгеләнгән үсеш өлкәсендәге максатлар арасындагы бәйләнешләрне ныгыту»^[17];
• 2004 — «Буыннарның үзара бәйләнешенә нигезләнгән җәмгыятьтә өлкәннәр»^[17];
• 2005 — «Яңа меңьеллыкта картаю проблемалары: игътибар үзәгендә — ярлылык, өлкән яшьтәге хатын-кызлар һәм үсеш»^[17];
• 2006 — «Өлкәннәрнең тормыш сыйфатын күтәрү: Берләшкән Милләтләр Оешмасының глобаль стратегияләрен тормышка ашыруга ярдәм итү»^[17];
• 2007 — «Картаю белән бәйле проблемаларны хәл итү һәм мөмкинлекләрне тормышка ашыру»^[17];
• 2008 — «Өлкәннәрнең хокуклары»^[17];
• 2009 — «Барлык яшьтәге кешеләр өчен җәмгыять»^[17];
• 2010 — «Өлкәннәр һәм Меңьеллык үсеш максатларына ирешү»^[17];
• 2011 — «Мадрид +10: глобаль дәрәҗәдә картаю белән бәйле мөмкинлекләрне һәм проблемаларны киңәйтү»^[17];
• 2012 — «Озын гомер: киләчәкне формалаштыру»^[17];
• 2013 — «Без теләгән киләчәк: өлкәннәр нәрсә турында сөйли»^[17];
• 2014 — «Беркемне дә артта калдырмаска»^[17];
• 2015 — «Шәһәрләрнең өлкәннәр өчен тотрыклылыгы һәм ачыклыгы»^[17];
• 2016 — «Өлкәннәргә карата дискриминация турында хәбәрдарлыкны арттыру»^[18];
• 2017 — «Киләчәккә адым: өлкәннәрнең талантын, өлешен һәм катнашуын куллану»^[18];
• 2018 — «Кеше хокукларын яклаучы бөек шәхесләрне искә алыйк»^[18];
• 2019 — «Яшь буенча тигезлеккә сәяхәт»^[18];
• 2020 — «Пандемия яшькә һәм картлыкка мөнәсәбәтебезне үзгәрттеме?»^[18];
• 2021 — «Барлык яшьләр өчен санлы тигезлек»^[18];
• 2022 — «Үзгәрүчән дөньяда өлкән яшьтәге кешеләрнең тотрыклылыгы»^[18];
• 2023 — «Кеше хокукларының гомуми декларациясенең өлкән яшьтәге кешеләргә карата вәгъдәләрен үтәү: барлык буыннар өчен»^[18];
• 2024 — «Лаеклы картлык: бөтен дөньяда өлкән яшьтәге кешеләргә карау һәм ярдәм күрсәтү системаларын ныгытуның мөһимлеге»^[19];

2025 — «Олы яшьтәге кешеләрнең урындагы һәм глобаль гамәлләрне җитәкләве: омтылышларыбыз, иминлегебез, хокукларыбыз»^[20].

Ел саен БМО Генераль сәркатибе тарафыннан «Халыкара өлкәннәр көне» уңаеннан бөтен дөньяга мөрәҗәгать ителгән юлламалар бастырыла:

Бүген билгеләп үтелә торган Халыкара өлкәннәр көнендә мин хөкүмәтләрне, хосусый секторны, гражданлык җәмгыяте оешмаларын һәм планетаның барлык кешеләрен, Картаю проблемалары буенча Мадрид гамәлләр планында каралганча һәм Меңьеллык декларациясендә билгеләнгән үсеш максатларына, шулай ук тагын да киңрәк глобаль үсеш максатларына туры китереп, игътибарны барлык яшьтәгеләр өчен җәмгыять төзүгә юнәлтергә чакырам. Уртак тырышлык белән без кешеләрнең озаграк яшәвен генә түгел, ә аларның тормышының сыйфатлырак, төрлелерәк, тулы канлы һәм канәгатьлек китерүче булуын да тәэмин итә алабыз һәм тиешбез. Кофи Аннан, 2006

• Көннең халыкара символы — ак фонда Җир шары сурәте, аның тирәли бодай башаклары^[1].
• Россиядә — ачык уч төбе — игелеклелекне һәм шәфкатьлелекне символлаштыручы «ярдәм кулы»^[1].

«Халыкара өлкәннәр көнендә» түбәндәге халыкара чаралар үткәрелә^[4]:

• өлкәннәрнең хокукларын яклау ассоциацияләре тарафыннан оештырылган фестивальләр;
• өлкәннәрнең хокукларына, шулай ук аларның җәмгыятьтәге роленә багышланган конференцияләр һәм конгресслар;
• иҗтимагый оешмалар һәм фондлар тарафыннан оештырылган хәйрия акцияләре.

1999 ел БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан «Халыкара өлкәннәр елы» дип игълан ителә. Ел дәвамында гражданнарның әлеге категориясенә ярдәм итүгә юнәлтелгән чаралар уздырыла (A/RES/47/5 номерлы Резолюция)^[21].

2020 елның февралендә БСҮ Башкарма комитетының 146 нчы сессиясендә «2021—2030 елларга сәламәт картлык унъеллыгы» концепциясе кабул ителә^[22].

2024 елда төп халыкара тантаналы чара Нью-Йоркта БМО штаб-фатирында — БМОның Икътисади һәм Социаль Советы залында уза. Өлкәннәрне карау һәм аларга ярдәм итү системасын ныгытуга юнәлтелгән стратегияләр, законнар һәм практикалар турында фикер алышынды. Бу көнгә багышланган БМО Почта идарәсенең яңа истәлекле маркасы тәкъдим ителә^[2].

2025 елда Кейптаунда (Көньяк Африка) Картаю проблемалары буенча халыкара федерациянең «ӘЙЕ! Картаюга каршы көрәш: Фактлар. Сәясәт. Практика» дип аталган ел саен үткәрелә торган 17 нче Глобаль конференция оештырыла^[23].

Канун дәрәҗәсендә^[5]:

• 2010 елдан Россиядә ел саен «Картаю һәм озын гомерлелек генетикасы» халыкара фәнни конференциясе  [рус.] (тат. үткәрелә.

• 2016 елда РФ Хөкүмәте тарафыннан «Россия Федерациясендә 2025 елга кадәр өлкән буын гражданнары мәнфәгатьләрендәге гамәлләр стратегиясе» раслана:

...барлык яшьләр өчен җәмгыять төзү, шул исәптән өлкән буын гражданнарының белемнәрен, тәҗрибәсен, потенциалын куллану өчен шартлар тудыру, андый гражданнар турында кайгырту һәм аларга кирәкле ярдәм күрсәтү.

• 2019 елдан «Демография» милли проекты кысаларында Россиянең өлкән яшьтәге гражданнарының сәламәт тормыш озынлыгын арттыруга юнәлдерелгән «Өлкән буын гражданнарына системалы ярдәм итү һәм аларның тормыш сыйфатын күтәрү программасын эшләү һәм гамәлгә ашыру» федераль проекты гамәлдә. Проект кысаларында өлкән яшьтәге гражданнарны диспансерлаштыру, профилактик караулар оештырыла, геронтология бүлекләре булган төбәк гериатрия үзәкләре төзелә. Пансионатларда да, үз йортларында да озак вакытлы карау системасы оештырыла. «Көмеш университетлар» (әдәби клублар, музыка һәм спорт секцияләре) булдырыла.

• 2024 елда РФ хөкүмәте рәисе урынбасары Т. А. Голикова тарафыннан өлкән яшьтәге кешеләр өчен социаль хезмәтләрне үстерүгә юнәлдерелгән «Гаилә» милли проекты тәкъдим ителә. Бу проект 2025 елның 1 гыйнварыннан үз көченә керә, аның составына өлкән буын гражданнарына ярдәм итүче «Старшее поколение» региональ проекты керә^[24].

• 2025 елның 1 гыйнварында картаю процессына ярдәм итүгә юнәлдерелгән «Озын һәм актив тормыш» (рус. Продолжительная и активная жизнь) милли проекты башлап җибәрелә. Проект кысаларында өлкән яшьтәге кешеләрнең физик һәм психологик активлыгын саклау буенча чаралар тормышка ашырыла, шулай ук социаль интеграция, күңел ачу һәм иҗтимагый тормышта катнашу өчен шартлар тудырыла^[25].

«Халыкара өлкәннәр көне»ндә гомумшәһәр чаралары оештырыла^[26]:

• күргәзмәләр һәм ярминкәләр;
• концертлар һәм фестивальләр;
• осталык дәресләре;
• агарту һәм хәйрия акцияләре;
• уку йортларында лекцияләр һәм семинарлар.

2022 һәм 2023 елларда Санкт-Петербургта ЕСОД Яһүд мәдәнияте йортында «Матур яшь» хәйрия фестивале оештырыла. Аның кысаларында концерт программасы, мастер-класслар, «Финанс грамоталылыгы» лекторие, бушлай чәч кистерү һәм маникюр, уеннар, җырлар җырлау һ.б. чаралар уздырыла^[27][28].

2023 елда Башкортстанда Раевский авылында авыл хуҗалыгы ярминкәсе уза, анда кулай бәяләрдән яшелчәләр, җиләк-җимеш, өйдә пешерелгән кондитер әйберләре, татлы ризыклар сатыла. Шулай ук Социаль-мәдәни үзәкнең, Пионерлар йортының сәнгать коллективлары һәм мәктәп укучылары катнашында концерт программасы оештырыла^[29].

2024 елда түбәндәге чаралар уздырылган^[1]:

• Мәскәүдә «Сәламәт озын гомер технологияләре» дип исемләнгән пресс-конференция уза. Шәһәр мәйданчыкларында мастер-класслар, концертлар, күргәзмә-ярминкәләр оештырыла, аларда «Мәскәү озын гомере» проектында катнашучыларның эшләнмәләре тәкъдим ителә. Дубневский авыл мәдәният йортында «Минем елларым — минем байлыгым» концерты оештырыла, Тучково бистәсендә Мәдәният һәм сәнгать үзәгендә бәйрәм концерты программасы уза^[13].
• Свердловск өлкәсендә «Айлык» оештырылган, аның кысаларында экскурсияләр үткәрелә. Түбән Тагилда спектакль күрсәтелгән, ял кичәсе һәм иҗади очрашулар була.
• Рязань өлкәсендә Сотницыно авыл мәдәният йортында «Алтын чор» дип аталган рус халык җыры концерты уза.
• Санкт-Петербургта Халыкка социаль хезмәт күрсәтү комплекслы үзәгендә Галина Евгеньевна Калганованың Академик вокал студиясе солистлары һәм Кронштадт мәдәният сарае солисты Александр Свойкин катнашында «Елларны санамагыз!» дигән концерт программасы оештырыла.
• Петрозаводскта Кижи музей-тыюлыгында чаралар үткәрелә.
• Татарстанда Ләбиб Айтуганов исемендәге Мәдәният йортында төрле материаллардан сувенирлар ясау буенча мастер-класслар уза.
• Чуашстанда Кызыл Октябрь бистәсенең авыл китапханәсендә «Яшь белән гармониядә» дигән китап күргәзмәсе әзерләнә. Күргәзмә түбәндәге бүлекләрдән торган: «Яшь белән гармониядә», «Сәламәт яшә!», «Финансларыгызны саклагыз», «Тәмле киңәшләр»^[30].

2025 елда Санкт-Петербургта Васильевский утравы районының Яшьләр йортында «Салават күпере» социаль үзәге ярдәмендә бәйрәм концерты уза. Концерт кысаларында вокаль номерлар, шоу-балет, тере музыка һәм бүләкләр оештырыла^[26].

Татарстанда

Республикада Халыкара өлкәннәр көне кысаларында ел саен төрле чаралар үткәрелә. Мәсәлән, 2024 елда Казанда 1 октябрьдән 10 октябрьгә кадәр өлкәннәр декадасы уздырыла^[31][32]. Чара кысаларында өлкән яшьтәге кешеләр өчен концертлар, спорт ярышлары, бушлай медицина тикшеренүләре, шулай ук музейларга һәм зооботаника бакчасына бушлай керү оештырыла^[33]. «Мәскәү» (2 октябрь), «Чулпан» (3 октябрь), «Сәйдәш» (4 октябрь) мәдәни үзәкләрендә һәм Ленин исемендәге мәдәни-күңел ачу комплексында (4 октябрь) тантаналы концертлар уза^[31][34]. «Ветеран янәшәдә яши» һәм «Игелек һәм хөрмәт көне» акцияләре кысаларында мәктәп укучылары ялгыз өлкәннәргә ярдәм күрсәтәләр^[33][34]. Моннан тыш, өлкәннәр өчен шахмат, шашка, бильярд, йөзү, өстәл теннисы буенча ярышлар, шулай ук «55 яшьтән узганнар» футбол турниры һәм «Тән һәм җан яшь булсын өчен» су спорты бәйрәме уздырыла^[31]. 1 октябрьдә пенсионерлар биш шәһәр мунчасына бушлай керә, ә 1 һәм 3 октябрьдә Казан зооботаника бакчасына бушлай карый ала^[32][34].

Шул ук елны Яр Чаллыда өлкән буынга багышланган традицион ункөнлек кысаларында 63 төрле чара оештырыла^[35]. Үзәк, Комсомол һәм Автозавод районнарында концерт программалары, төрле хәйрия акцияләре һәм спорт чаралары оештырыла^[35].

2023 елда Арча районының Гөберчәк авылы өлкәннәре өчен Мөхәммәт Мәһдиев музеенда очрашу уздырыла^[36].

2025 елның 1 октябрендә Я. Емельянов исемендәге мәдәни үзәктә (Казан) «Җыру әйтәм, тыңлагыз» караоке кичәсе оештырыла. Кичәдә Теләче районының «Нардуган» һәм Мамадыш районының «Карендәшләр» ансамбльләре катнаша.

2025 елда Татарстан Мәдәният министрлыгы тарафыннан 1-10 октябрь көннәрендә «ВКонтакте» социаль челтәрендә «Дәү әни-Дәү әти көне» республика акциясе оештырыла^[37][38]. Акциядә 6 яшьтән 14 яшькә кадәрге балалар һәм яшьүсмерләр катнаша^[37][38]. Катнашучылар әби-бабайлары белән видеоинтервью, аларның халык уеннары турында видеоаңлатмаларын, иҗади видеоязмалар яки гаилә архивыннан фотолар урнаштыралар^[38].

Татарстан Республикасында өлкән яшьтәге кешеләрнең саны 2025 ел башына 935 мең кеше тәшкил итә, бу республика халкының 23,4 % ы дигән сүз^[39].