Ысыах

Ысыах үз атамасын якутларның «ыс» — «сибү, бөркү» сүзеннән алган. Якутлар, илаһларга рәхмәт йөзеннән, аларга сөт ризыкларыннан торган кансыз корбаннар китергәннәр (тәкъдим иткәннәр)^[2].

Ысыах — Саха (Якутия) Республикасының культ-йола әһәмиятенә ия булган төп милли бәйрәме.

Бәйрәмнең төгәл билгеләнгән датасы юк. Кайбер чыганаклар буенча, аны үткәрү вакыты июнь башыннан алып 25 енә кадәрге чорга туры килгән, башка чыганаклар буенча исә — 10 майдан 20 июньгә кадәр^[3]. Бәйрәм 9-10 көн дәвам итә^[3].

Хәзерге вакытта, улуска, ял көннәренә һәм җирле традицияләргә бәйле рәвештә, бәйрәмне үткәрү вакыты 10 июньнән 25 июньгә кадәрге аралыкта үзгәреп тора^[4].

Якут бәйрәме элементларының башка төрки халыкларның — тываларның, алтайларның, татарларның, башкортларның һәм башкаларның — җәйге бәйрәмнәре белән уртак яклары бар. Якутларда терлекчелек мәдәниятләре өчен хас булган борынгы традиция — елны ике өлешкә бүлү сакланып кала. Йола буларак кымыз эчү борынгы төркиләргә үк билгеле була. Һуннар җәй башына туры килгән бишенче айны бәйрәм итәләр^[3]. Ысыах бәйрәме бер чордан (циклдан) икенчесенә күчүне гәүдәләндерә, үткән белән киләчәк арасындагы чик булып тора.

Ысыах бәйрәме турындагы беренче язма истәлекләрнең берсе булып XVII гасыр ахырында Себер аша Кытайга сәяхәт кылган Голландия сәяхәтчесе И. Идесның язмалары санала. Үзенең көндәлекләрендә ул якутларның бу бәйрәмне аеруча тантаналы рәвештә үткәрүләрен, учаклар ягып, бәйрәм итү дәвамында утны сүндермичә саклауларын билгеләп үтә^[3].

Совет чорында бәйрәм үзенең традицион милли сыйфатларының бер өлешен югалткан һәм социалистик дәүләт идеологиясен чагылдырган элементлар кабул иткән. Яңа атрибутлар исәбенә замана рухына туры килгән кызыл йолдызлар, урак һәм чүкеч сурәтләре, шигарьләр, транспарантлар һәм байраклар керә. И. В. Сталин идарә иткән чорда аның портретын кую гадәте гамәлдә була, йолада катнашучылар аңа май белән кымыз һәм ит бүләкләре китерәләр. Совет заманында бәйрәм программасына җитештерү һәм хуҗалык эшчәнлегендәге казанышлар турындагы докладлар белән чыгыш ясаулар кертелә. Бөек Ватан сугышыннан соң һәлак булганнарны искә алуга һәм сугыштан соңгы чордагы хезмәт батырлыкларын данлауга багышланган Җиңү Ысыахлары дип аталган бәйрәмнәр киң таралыш ала^[5].

1991 елда Ысыах республикада дәүләт бәйрәменә әверелә. Ус Хатын төбәге республиканың төп Ысыахын — Туймаада Ысыахын үткәрү урыны булып тора.

Иң элек ысыах терлекчеләр бәйрәме була. Ул сөт ризыклары һәм ит мул булган, печән өмәсе башланыр алдыннан ял итеп алу мөмкинлеге туган чорга туры китерелә. П. А. Ойунский ысыахны елкычылык һәм муллык бәйрәме дип билгели. Бәйрәмнең килеп чыгуы саха халкының төп бабасы — Эллэй турындагы якут мифы белән бәйле.

Ул ыруг һәм дин бәйрәме буларак карала, чара вакытында якутларның иң олуг илаһы Юрюнг-Айыы-Тойон һәм башка айыылар хөрмәтенә кан чыгармыйча корбаннар китерелә (В. Трощанский, Э. К. Пекарский, Н. А. Алексеев). А. И. Гоголев ысыахка кояш, күк һәм җирне илаһилаштыру элементларын үзендә берләштерә торган уңдырышлылык культы бәйрәме буларак карый^[6]. Шул ук вакытта, тикшеренүчеләр И. А. Худяков, П. С. Софронеев һәм С. И. Николаев фикеренчә, ысыахны Яңа елны каршы алуга багышланган бәйрәм буларак бәяләргә кирәк^[3].

Бәйрәмне үткәрү өчен иркен алан һәм аркылы агач белән тоташтырылган ике яки аннан да күбрәк баганадан торган агач корылма (түһүлгә) өчен махсус әзерләнгән мәйданчык сайлап алына. Түһүлгә янында кымыз савытлары урнаштырыла. Көнчыгыш якта бердән алып дүрткә кадәр сэргэ — ат бәйләү баганалары утыртыла.

Тантанада катнашучылар милли бәйрәм киемнәреннән килергә, хатын-кызлар көмеш бизәнү әйберләре тагарга тиеш.

Осуохай (әйлән-бәйлән) — ысыахның аерылгысыз өлеше булып тора. Әйлән-бәйләндә башлап йөрүче (осуохайдьыт) бар, аның вазифаларына тирә-яктагы чынбарлыкка багышланган һәм әйләнә-тирәдәге хәлләрне данлаучы җырлар башкару керә. Бу бию иртәнгә кадәр өзлексез дәвам итә, кайвакыт зур ыруглар осуохайны өч көн һәм өч төн дәвамында оештыралар.

2012 елда якутларның Ысыах милли бәйрәмендә, бер үк вакытта осуохай биюен башкаручыларның иң күп саны буенча, Гиннесс рекорды куела^[7]. Рекордлы чара «Туймаада ысыахы» («Ысыах Туймаады») комплексы территориясендә уза.

Ысыахны бәйрәм итү кысаларында традиция буенча якут халкының рухи һәм физик мәдәнияте элементларын чагылдырган төрле ярышлар һәм бәйгеләр уздырыла. Алар исәбендә — олонхо чәчәннәре һәм тойук (якут җыр жанры) башкаручылар бәйгеләре, шулай ук милли спорт төрләре: хапсагай көрәше, мас-рестлинг (таяк тартышу), җәядән ату, йөгерү, сикерү, таш күтәреп йөрү һәм ат чабышлары^[8].

Хәзерге вакытта Ысыах күләме һәм максатлары буенча аерылып торган берничә дәрәҗәдә үткәрелә^[9]:

• Авыл ысыахлары — авылларда һәм наслегларда үткәрелә, алар җирле традицияләрне һәм борынгы (архаик) үзенчәлекләрне саклап кала;
• Улус ысыахлары — район бәйрәмнәре булып тора һәм еш кына республика чаралары өчен әзерлек этабы вазифасын үти. Республика дәрәҗәсендә ике бәйрәм аерып күрсәтелә:

Республика Олонхо Ысыахы:

• 2006 елдан бирле ел саен Якутиянең төрле улусларында үткәрелә. Бәйрәмнең максаты — ЮНЕСКО тарафыннан кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасы шедевры дип танылган героик олонхо эпосын һәм башка традицион мәдәният төрләрен саклау һәм тарату. Ул районнарның инфраструктурасын үстерүгә ярдәм итә һәм 5 меңнән 22 меңгә кадәр кешене җыя^[10].
• Республика Туймаада ысыахы — иң зур чара, ел саен Якутск янындагы Ус Хатын төбәгендә үткәрелә. Ул Россиядә иң күләмле милли бәйрәм булып тора һәм 200 меңнән алып 230 меңгә кадәр катнашучыны җыя^[11]. Аның үзәк вакыйгасы — иң көчле спортчылар катнашында уза торган «Дыгын уеннары» спорт күптөрлелеге ярышы^[12].

Бәйрәм Саха (Якутия) Республикасының барлык торак пунктларында махсус бүлеп бирелгән мәйданчыкларда, шулай ук якут диаспорасы вәкилләре яшәгән берничә Россия шәһәрендә (Мәскәү, Санкт-Петербург һ.б.) һәм чит илләрдә (Монголия^[13], Казакъстан, Төркия, Сербия, Яңа Зеландия, Япония, Кытай^[14]) үткәрелә.

1990 нчы елларда Ус Хатын төбәге Саха Республикасының төп Ысыахын үткәрү урынына әверелә. 2005 елдан, Саха (Якутия) Республикасы Хөкүмәте карары нигезендә, Ус Хатын аеруча сакланучы территорияләрнең республика системасына — «Ытык Сирдэр»гә («Изге җирләр») керә.