Хәрби-Диңгез флоты көне

Флот хөрмәтенә ел саен үткәрелә торган тантаналы бәйрәм итү идеясе Петр I гә карый. 1714 елның 27 июль (7 августында) Россия флоты Гангут янында җиңү яулый. Петр I 27 июльдә ел саен Гангут җиңүе көнен тантаналы гыйбадәт кылу, диңгез парадлары һәм фейерверклар белән билгеләп үтәргә боера. Шулай итеп, бу көн үзенә күрә Россия Хәрби флотының бәйрәменә әверелә. Соңрак Гангут җиңүен бәйрәм итү тантаналы гыйбадәт кылу белән генә чикләнә, ләкин XIX гасыр уртасыннан 27 июльдә флаглар белән бизәлгән кораблар парады үткәрелә һәм орудие салютлары яңгырый башлый. Бу традиция 1917 елгы Октябрь революциясеннән соң өзелә.

1920 елдан, Балтыйк диңгезе диңгез көчләре штабы тәкъдиме буенча, 18 майга иң якын ял көнендә Петроградта Кызыл флот көнен билгеләп үтә башлыйлар. Бу көнне 1703 елда (иске стиль белән 7 майда) Россия флоты Балтыйк буенда беренче җиңүен  [рус.] (тат. яулый^[5].

Советлар Союзында Хәрби-Диңгез флоты көне СССР Хәрби-Диңгез флоты халык комиссары адмирал Н.Г. Кузнецов тәкъдиме буенча СССР Халык Комиссарлары Советы һәм ВКП(б) Үзәк Комитетының 1939 елның 22 июнендәге карары белән билгеләнә^[6], аның нигезендә бәйрәм ел саен 24 июльдә билгеләп үтелергә тиеш була. Анда әйтелгәнчә: «СССРның Эшче-крестьян Хәрби-диңгез флотын төзү мәсьәләләре һәм аның алдында торган бурычлар тирәсендә хезмәт ияләренең киң массаларын мобилизацияләү максатларында ССР Союзының Хәрби-Диңгез флоты көнен билгеләү»^[5]. Шул рәвешле, совет чорының зур өлешендә бәйрәмне 24 июльдә бәйрәм итәләр. Бәйрәмне билгеләү идеясе хәрби-диңгез флотында хезмәтне популярлаштыру һәм аңа игътибар җәлеп итү максатыннан Адмирал Кузнецов тарафыннан тәкъдим ителә^[7][2].

Совет чорында Хәрби-Диңгез флоты көнен бәйрәм итүнең төп үзәкләренә өч шәһәр — Ленинград (Санкт-Петербург), Севастополь һәм Владивосток әверелә^[8].

1960 елда Ленинградта парад вакытында ул чор өчен уникаль күрсәтмә программа элементы күрсәтелә — парадта катнашкан су асты көймәсе якорьлардан төшә һәм бәйрәм парады барышында, Невадан флагман корабы каршында калкып чыгу өчен, су астына китә. Невада су асты көймәсенең судно астыннан мондый үтүе тарихта беренче тапкыр башкарылган^[8].

Июльнең соңгы якшәмбесенә бәйрәм датасы СССР Югары Советы Президиумының «Бәйрәм һәм истәлекле көннәр турында»гы 1980 елның 1 октябрендәге 3018-Х номерлы Указы белән күчерелә. Аннары бу дата СССР Югары Советы Президиумының «Бәйрәм һәм истәлекле көннәр турында СССР законнарына үзгәрешләр кертү турында»гы 1988 елның 1 ноябрендәге 9724-XI номерлы Указы^[1] һәм аннан соңгы закон актлары белән раслана.

Хәрби-Диңгез флоты көнен бәйрәм итүнең теркәлгән датасы кабул ителгән совет чорыннан аермалы буларак, хәзерге Россиядә бу бәйрәмнең төгәл датасы юк — Хәрби-Диңгез флоты көне июльнең соңгы якшәмбесендә билгеләп үтелә. Россия Президенты В.В. Путинның «Россия Федерациясе Кораллы Көчләрендә һөнәри бәйрәмнәр һәм истәлекле көннәр билгеләү турында»гы 2006 елның 31 маендагы 549 номерлы Указы белән Россия Федерациясе Хәрби-Диңгез флоты көне Россия Федерациясе Кораллы Көчләрендә истәлекле көн буларак билгеләнгән^[9][1].

2022 елда Хәрби-Диңгез флоты көне уңаеннан уздырылган парадта 40 тан артык корабль, катер һәм су асты көймәләре, шулай ук 42 һава судносы һәм 3500 дән артык диңгезче һәм офицер катнаша^[10].

2024 елда бәйрәм итү датасы 28 июль булды, бу көнне Санкт-Петербургта төп парад һәм флотларда тантаналы чаралар уза.

Хәрби-Диңгез флоты көнендә төп тантаналы чаралар эре порт шәһәрләрендә — Санкт-Петербург, Севастополь, Кронштадт, Владивосток, Әстерхан, Калининград, Новороссийск, Североморск, Балтийск һәм башка шәһәрләрдә уза^[2].

Хәрби-Диңгез флоты көнен бәйрәм итү традицияләре бөтен ил буйлап уздырыла торган күп кенә чараларны үз эченә ала. Санкт-Петербург, Севастополь, Владивосток кебек Россиянең төп хәрби-диңгез базаларында уза торган хәрби-диңгез парады үзәк вакыйгаларның берсе булып тора. Парадта хәрби кораблар, су асты көймәләре, авиация һәм диңгез пехотасы катнаша^[7].

Ел саен Россия Хәрби-Диңгез флоты көнен бәйрәм итү гадәттәгечә флот частьләренең шәхси составын тантаналы корудан һәм корабларда Андреев флагын^[2] һәм төсле флаглар (сигнал флаглары) күтәрү йоласыннан башлана. Бу көнне Тын Океан, Төньяк, Балтыйк һәм Кара диңгез флотлары, шулай ук Каспий флотилиясе урнашкан территорияләрдә хәрби парадлар һәм хәрби-спорт ярышлары уза.

Бәйрәм парадларында су өсте кораблары да, су асты көймәләре дә катнаша^[13].

Кайбер хәрби корабларда гражданнар өчен «ачык ишекләр көне» дә үткәрелә. Ил җитәкчелеге һәм РФ Хәрби-диңгез флоты җитәкчеләре үз кул астында хезмәт итүчеләрне шушы һөнәри бәйрәм белән котлый, ә иң алдынгы хәрби хезмәткәрләр дәүләт бүләкләре, чираттан тыш хәрби исемнәр, истәлекле бүләкләр, хөкүмәтнең мактау кәгазьләре һәм Россия флоты командованиесенең рәхмәт хатлары белән бүләкләнә.

Бәйрәм кысаларында диңгез пехотачылары, су асты спецназы отрядлары әгъзалары, коткаручылар һәм башка флот һөнәрләре вәкилләре күрсәтмә чыгышлар һәм хәрби-спорт ярышлары оештыра.

Бәйрәм чаралары, кагыйдә буларак, бәйрәм концертлары һәм салют белән тәмамлана. Гадәттә, салютны традицион рәвештә Санкт-Петербургта^[12], шулай ук Севастопольдә^[11] оештыралар. Шулай ук бу шәһәрләрдә парад һава күрсәтмә очышы белән озатыла^[14].

Хәрби-Диңгез флоты көнен бәйрәм итүнең матур традицияләреннән берсе — ветеран-диңгезчеләр өчен очрашулар оештыру^[2].

Хәрби-Диңгез Флоты көнендә төп парад

2017 елдан, Россия Президенты Указы  [рус.] (тат. белән бу көнне Санкт-Петербургтагы төп хәрби-диңгез парадын уздыру традициясе торгызыла. Парадта Балтыйк, Кара Диңгез, Төньяк, Тын океан флотлары һәм Каспий флотилиясе диңгезчеләре катнаша^[15].

Төп парад Санкт-Петербургта (яисә Санкт-Петербург белән Кронштадтта) уза, анда дәүләтнең беренче затлары, шул исәптән Россия Президенты катнаша^[4].

Хәрби-Диңгез флоты көненә төп парадны үткәрү гадәттәгечә авиация очышы, шул исәптән «Стрижи»^[16] һәм «Русские витязи»  [рус.] (тат. пилотаж төркемнәре, белән озатыла. «Стрижи» гадәттә Петербургта, «Русские Витязи» — башка шәһәрләрдә чыгыш ясыйлар^[17][18]. Шәһәр өстеннән башка авиация дә уза^[19].

2024 елда, алдагы елдагы кебек үк, парадның авиация өлеше уздырылмый. Шулай ук парад кыскартыла, Кронштадтта уздырылмый^[20].

2024 елда Хәрби-Диңгез флоты көненә парадның үзенчәлеге булып анда тарихи корабларның, шулай ук кайбер гражданлык судноларының катнашуы тора. Парадта су өсте кораблары белән беррәттән Невага «Можайск» дизель-электр су асты көймәсе дә керә^[21].

Парад һәм аңа әзерлек кысаларында беренче тапкыр киң җәмәгатьчелеккә 22800 «Каракурт» проектының «Одинцово» кече ракета корабле күрсәтелә, ул — үз линейкасында махсус һава һөҗүменә каршы корал белән җиһазландырылган һәм «Панцирь-М» зенит ракета-пушка комплексын йөртүче беренче корабль^[22].

2024 елда парадта кунаклар сыйфатында чит ил суднолары — Һинд фрегаты һәм Кытай эсминецы катнаша^[23].

2025 елда Петербургта Хәрби-Диңгез флоты көненә Төп хәрби-диңгез парады уздырылмый, әлеге карар куркынычсызлык чаралары белән бәйле. Парадка әзерлек июльнең беренче көннәрендә туктый. Шулай ук авиация өлеше дә кичектерелә^[24][25][26].