Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Халыкара дөньядагы асаба халыклар көне

Халыкара дөньядагы асаба халыклар көне (ингл. International Day of the World’s Indigenous, исп. Día International de las Poblaciones Indígenas, фр. la Journée internationale des populations autochtones,, гар. اليوم الدولي للشعوب الأصلية في العالم, кытай. 世界土著人民国际日, рус. Международный день коренных народов мира) — һәр ел 9 августта билгеләп үтелә торган халыкара бәйрәм. БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан гамәлгә куелган.

Тарихы

1990 елда БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан 1993 ел «Халыкара дөньядагы асаба халыклар елы» дип игълан ителә[1].

1994 елның 23 декабрендә БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан, 49/214 нче санлы Резолюция белән, «Халыкара дөньядагы асаба халыклар көне, 1995—2004 еллар» кысаларында «Халыкара дөньядагы асаба халыклар көне» гамәлгә куела. Бәйрәм датасы итеп 9 август билгеләнә — бу көнне 1982 елда Женевада БМОның Дөнья асаба халыклары буенча эшче төркеменең беренче утырышы (Дөньядагы асаба халыкларын рәсми тану буенча махсус форум) уза[2][3][4].

1995 елның 9 августында беренче тапкыр «Халыкара дөньядагы асаба халыклар көне» билгеләп үтелә[5].

Бу көннең максаты — этник җәмгыятьләрнең мәдәниятен һәм телен саклау, шулай ук халыкара җәмәгатьчелекнең игътибарын аларның проблемаларына һәм ихтыяҗларына җәлеп итү[6].

2004 елның 20 декабрендә БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан, 59/174 нче санлы Резолюция белән, «Гамәлләр һәм дәрәҗә унъеллыгы» лозунгы белән узган «Халыкара дөньядагы асаба халыкларының икенче унъеллыгы, 2005—2014 еллар» кысаларында «Халыкара асаба халыклар көнен» билгеләп үтүне дәвам итәргә карар кылына[2][7].

2005 елда БМО Генераль секретаре барлык хөкүмәтләрне бу көнне милли дәрәҗәдә билгеләп үтәргә чакыра[8].

« …җирле халыклар белән теләктәшлек даирәсен һәркайда киңәйтергә һәм алар белән берлектә, бик күпләренә артык озак вакыт дәвамында баш тартылып килгән кеше хокукларын хөрмәт итеп, тынычлык һәм куркынычсызлык шартларында алар өчен үсеш мөмкинлекләрен тәэмин итү юнәлешендә эшләргә.
БМО Генераль секретаре чакыруы, 2005 ел
 »

2007 елның 13 сентябрендә БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан «Асаба халыклар хокуклары турында» декларация кабул ителә[1].

БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан 2019 ел «Халыкара асаба халыклар телләре елы» дип игълан ителә. Шулай ук бу вакыйга кысаларында 74/135 нче санлы Резолюция белән (2019 елның 19 декабрендә) яңа «Халыкара асаба халыклар телләре унъеллыгы, 2022—2032 еллар» гамәлгә куела[1][9].

undefined

Россиядә

2025 елның 4 ноябрендә Россия Федерациясе президенты Владимир Путин истәлекле дата — Россия Федерациясенең асаба азсанлы халыклары көнен билгеләү турында указ имзалый. Бәйрәм ел саен 30 апрельдә билгеләп үтелә.

РФ Конституциясендә (69 нчы маддә) асаба азсанлы халыкларның хокуклары халыкара хокукның һәм халыкара килешүләрнең гомум танылган принципларына һәм нормаларына ярашлы рәвештә гарантияләнә[1].

Шулай ук берничә Федераль закон да кабул ителә[1]:

  • 1999 елның 30 апреле «Россия Федерациясенең асаба азсанлы халыкларының хокукларын гарантияләү турында»;
  • 2000 елның 20 июле «Россия Федерациясенең Төньяк, Себер һәм Ерак Көнчыгыш асаба азсанлы халыклары җәмгыятьләрен оештыруның гомуми принциплары турында»;
  • 2001 елның 7 мае «Россия Федерациясенең Төньяк, Себер һәм Ерак Көнчыгыш асаба азсанлы халыкларының традицион табигатьтән файдалану территорияләре турында».

Көн темасы

Ел саен, 2004 елдан башлап, БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан төп халыкара чаралар үткәрү өчен көннең темасы билгеләнә:

  • 2004 — «Гамәлләр һәм дәрәҗә унъеллыгы»[10];
  • 2005 — «Җирле халыклар эше — безнең эшебез»;
  • 2006 — «Гамәлләр һәм дәрәҗә өчен альянс»;
  • 2007 — «Асаба халыклар телләрен саклап калуның кичектергесез зарурлыгы»;
  • 2008 — «Дәүләтләр һәм асаба халыклар арасында килешү һәм партнерлык»[11];
  • 2009 — «Асаба халыклар һәм ВИЧ/СПИД»[12];
  • 2010 — «Асаба халыкларга караган кино эшлеклеләре»[2];
  • 2011 — «Асаба халыклар иҗаты: риваятьләрне һәм мәдәниятләрне лаеклы бәяләү, безнең үз киләчәгебезне төзү»[13];
  • 2012 — «Массакүләм мәгълүмат чаралары асаба халыклар кулында һәм алар хезмәтендә»[14];
  • 2013 — «Асаба халыклар альянсларын төзү: шартнамәләр, килешүләр һәм башка конструктив килешенүләр нигезләмәләрен үтәү»[15];
  • 2014 — «Аерманы бетерү: асаба халыклар хокукларын гамәлгә ашыру»[16];
  • 2015 — «2015 елдан соңгы чорга көн тәртибе: асаба халыкларның сәламәтлеген һәм иминлеген тәэмин итү»[17];
  • 2016 — «Асаба халыкларның мәгарифкә хокукы»[18];
  • 2017 — «БМОның Асаба халыклар хокуклары турындагы Декларациясенә 10 ел»[19];
  • 2018 — «Асаба халыкларның миграциясе һәм урыннарыннан күченүе»[20];
  • 2019 — «Асаба халыклар телләре»[21];
  • 2020 — «COVID-19 һәм асаба халыкларның ныклыгы»[22];
  • 2021 — «Беркемне дә калдырмыйча: асаба халыклар һәм яңа иҗтимагый килешүгә чакыру»[23];
  • 2022 — «Традицион белемнәрне саклауда һәм тапшыруда асаба халык хатын-кызларының роле»[24];
  • 2023 — «Асаба халыклар яшьләре, үзбилгеләнү өчен үзгәрешләр агентлары»[6];
  • 2024 — «Ирекле изоляциядә һәм башлангыч элемтә вакытында асаба халыкларның хокукларын яклау»[3].
undefined

Чаралар

2024 елда БМО Генераль секретареның һәм Асаба халыклар мәсьәләләре буенча даими форум рәисенең мөрәҗәгате белән виртуаль чара уза. Фикер алышуда Антониу Гутерриш (БМО Генераль секретаре), Инду Умару Ибрагим (UNPFII рәисе), Манари Ушигуа Санти (Сапара халкының сәяси һәм рухи лидеры), Эдуардо Пичилингу Рамос (Перудагы Пачамама Фонды директоры), Рука Сомболингги (AMAN генераль секретаре), Хьюиа Алисия Кахуйя Итека (CONAIE Бюросы милли лидеры), Хосе Франсиско Кали Тсай (асаба халыклар хокуклары буенча махсус докладчы (Майя Какикель)), Мануэль Кармона Йебра (глобаль мәсьәләләр һәм инновацияләр бүлеге җитәкчесе урынбасары, әйләнә-тирә мохит һәм океаннар мәсьәләләре буенча киңәшче, Европа берлегенең АКШтагы вәкиллеге), Кэролайн Пирс (Survival International башкаручы директоры), Фредди Мамани Мачака (кечуа-аймара индеец халкы вәкиле, төп халыклар эшләре буенча координатор, Амазониядә хезмәттәшлек оешмасы) кебек докладчылар катнаша[3].

Россиядә

Илебездә «Халыкара асаба халыклар көнендә» түбәндәге чаралар уза[6]:

  • тематик концертлар, күргәзмәләр, ярминкәләр, фестивальләр, бәйгеләр;
  • мәгариф чаралары: түгәрәк өстәлләр, семинарлар, лекцияләр һ. б.;
  • бәйрәмне үткәрү шулай ук милли костюмнарда уза, төрле милли аш-су пешерелә[6].

2011 елда 9 августта Мәскәүдә, һәм 15 августта Сочида, «Манящие миры. Этническая Россия» VII Бөтенроссия фестивале уза. Фестивальгә асаба азсанлы халыкларның төрле милләтләреннән 15 тән артык вәкил җыела. Төньяк халыкларының традицион тораклары экспозицияләре урнаштырыла, этник коллективлар чыгышлары, бисер үрү, сөяктән уеп бизәк ясау, шулай ук милли курчаклар ясау буенча остаханәләр оештырыла[13].

2017 елда Новокузнецкида МБУ «МИБС» китапханәсендә «Себер асаба халкы көне» шәһәр чаралары уздырыла[19].

2020 елда Якутиядә чаралар онлайн-форматта уза («Асаба азсанлы халыкларның элеккеге яшәү мохитен саклауга хокук:

  • экология мәсьәләләре» видео-конференциясе;
  • Россиянең 14 төбәге катнашында VI Яшьләр Сугланы-2020 онлайн-очрашулары;
  • Якутия Төньягының асаба азсанлы халыкларының «Кочевье» милли-йола бәйрәме;
  • «Победы праздничный салют» флешмобын күрсәтү[22].
undefined

Тикшеренүләр

БМОның 2024 елга мәгълүматлары буенча[1][6][25]:

Асаба халыклар бөтен дөнья халкының 6 % тан кимрәген тәшкил итә (якынча 476 млн. вәкил), аларның 15 % ы планетаның иң ярлы кешеләре. Алар дөньяның 90 илендә яши, биш мең төрле мәдәниятне тәкъдим итәләр, якынча җиде мең телдә сөйләшәләр. Бу халыклар телләренең 40 % ы югалу куркынычы астында, чөнки аларның күпчелеге мәктәптә укытылмый һәм иҗтимагый өлкәдә кулланылмый.

Бөтен Җир өслегенең 28 % ы, дөнья урманнарының 11 % ын үз эченә ала — бу асаба халыклар биләгән территорияләр, алар шул ук вакытта дөньядагы биотөрлелекнең зур, калган өлешен саклап калалар. Алар тарафыннан кирәкле азык-төлекнең 50 дән алып 80 % ка кадәре, шулай ук ресурслар (боланчылык, балык тоту, аучылык, эт үрчетү, җыючылык, сәнгать кәсебе) җитештерелә.

Россиядә

2023 елга Россиядә 47 асаба азсанлы халык (этнослар) яши, аларның гомуми саны якынча 300 меңнән артык кеше. Яшәү ареалы: илнең төньяк төбәкләре, Себер, Ерак Көнчыгыш[6].

Бәйле вакыйгалар

Октябрьнең икенче дүшәмбесе — «Асаба халыклар көне» яки «Колумб көне» (АКШ). 1934 елда игълан ителгән федераль бәйрәм[26].

21 июнь — «Милли асаба халыклар көне». Канаданың генерал-губернаторы Ромео Леблан тарафыннан 1996 елда гамәлгә куела. 2001 елдан бу көн рәсми рәвештә Төньяк-Көнбатыш территорияләрдә, һәм 2017 елдан Юконда билгеләп үтелә[27].

2009 елның октябрендә БМОның почта администрациясе тарафыннан «Халыкара дөньядагы асаба халыклар көненә» багышланган почта маркалары сериясе (18 данә) чыгарыла. Дизайнеры — Стефен Беннетт («Country Road Clothing Pty Ltd» ширкәте җитәкчесе)[28].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Международный день коренных народов мира (2024-08-09). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  2. ↑ 1 2 3 Международный день коренных народов мира (9 августа 2010 года) (рус.). web.archive.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 27 июнь 2025.
  3. ↑ 1 2 3 International Day of the World’s Indigenous Peoples 2024 | Division for Inclusive Social Development (DISD) (ингл.). social.desa.un.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 27 июнь 2025.
  4. ↑ United Nations General Assembly. A/RES/49/214 - International Decade of the World's Indigenous People - UN Documents: Gathering a body of global agreements. www.un-documents.net. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025. Архивировано 18 июнь 2025 года.
  5. ↑ Сушкова Ю. Н. К вопросу о правовом статусе коренных народов Российской Федерации // Инженерные технологии и системы. — 2009. — № 4.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 9 августа — Международный день коренных народов мира: история праздника (2023-08-08). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  7. ↑ Резолюция 59/174 "Второе Международное десятилетие коренных народов мира" (рус.). admhmao.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  8. ↑ Международный день коренных народов мира (рус.). Мурманский арктический университет. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  9. ↑ "Международное десятилетие языков коренных народов" (2022-2032) (рус.). www.unesco.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025. Архивировано 7 декабрь 2022 года.
  10. ↑ Международный день коренных народов мира - Камчатский центр народного творчества. kcntm.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  11. ↑ «Манящие миры. Этническая Россия»: всероссийский фестиваль в честь Международного дня коренных народов мира [неопр.]. ethnoinfo.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  12. ↑ Международный день коренных народов мира и проблема СПИДа | UNAIDS (рус.). www.unaids.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  13. ↑ 1 2 Федор Мыгун. История Дня коренных народов мира [неопр.]. www.kykhkykh.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  14. ↑ Справка - Международный день коренных народов мира (2012-08-09). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  15. ↑ Международный день коренных народов мира (2013-08-09). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  16. ↑ Международный день коренных народов мира (2014-08-09). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  17. ↑ День коренных народов мира в 2015 году посвящен здравоохранению (рус.). yakutiakmns.org (7 август 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  18. ↑ Международный день коренных народов мира. Досье - ТАСС. 30 июнь 2025 тикшерелде.
  19. ↑ 1 2 Акция «День коренного сибиряка» (6+) (рус.). libnvkz.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025. Архивировано 21 август 2017 года.
  20. ↑ ЦС КМНС — Тема Международного дня коренных народов мира в 2018 году: «Миграция и перемещение коренных народов» | Коренные народы и исследования. Экспедиция Арктика-Восток-77 (2018-08-09). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  21. ↑ ЦС КМНС — День коренных народов будет посвящен языкам | Коренные народы и исследования. Экспедиция Арктика-Восток-77 (2019-07-31). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  22. ↑ 1 2 Международный день коренных народов в 2020 году посвящен теме «COVID-19 и жизнестойкость коренных народов» — ЯСИА (2020-08-07). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  23. ↑ Тема 9 августа 2021 – «Не оставляя никого позади: Коренные народы и призыв к новому общественному договору» – Илкэн [неопр.]. ilken.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  24. ↑ Сегодня отмечается Международный день коренных народов мира - МОО «КМНСОЮЗ» (2022-08-09). 30 июнь 2025 тикшерелде.
  25. ↑ Nations, United. Международный день коренных народов мира | Организация Объединенных Наций. 30 июнь 2025 тикшерелде.
  26. ↑ В США отмечают День Колумба и День коренных народов | Caliber.Az (рус.). caliber.az. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025.
  27. ↑ Government of Canada; Crown-Indigenous Relations and Northern Affairs Canada. National Indigenous Peoples Day (ингл.). www.rcaanc-cirnac.gc.ca. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2025. Архивировано 9 октябрь 2025 года.
  28. ↑ StampNews.com: Интернет-издание составило рейтинг самых важных Почтовых Марок по результатам 2009 года. www.press-release.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 27 июнь 2025. Архивировано 31 гыйнвар 2025 года.

Әдәбият

  1. Сушкова Ю. Н. К вопросу о правовом статусе коренных народов Российской Федерации // Инженерные технологии и системы. — 2009. — № 4.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр