Хәтер һәм кайгы көне
Хәтер һәм кайгы көне (рус. День па́мяти и ско́рби) — Россиянең хәзерге заман тарихында фаҗигале истәлекле дата. 1941 елның 22 июнендә нацист Германиясе һәм аның союздашлары, совет халкын юкка чыгару максаты белән, ССРБга һөҗүм итә. Бөек Ватан сугышы башлана. Бу сугышта 26,6 млн совет кешесе һәлак була. Шушы вакыйгаларны истә тотып, ел саен 22 июньдә Россиядә, Белоруссиядә һәм постсовет киңлегенең башка илләрендә истәлекле чаралар уздырыла[1].
Бу көнне фронтта һәм тылда һәлак булган, оккупацияләнгән территорияләрдә үтерелгән һәм концлагерьларда җәфаланган 26 миллион 600 мең совет гражданын искә алалар, шулай ук ветераннарны, яшерен көрәшчеләрне, партизаннарны, тыл хезмәтчәннәрен һәм сугышны кичергән тыныч гражданнарны олылыйлар[2]. Мәскәү вакыты белән 12:15 тә Россиядә гомуммилли тынлык минуты игълан ителә[3].
Тарихы
1941 елның 22 июнендә, иртәнге сәгать 4 тә, 1939 елгы һөҗүм итмәү турындагы пактны бозып, сугыш игълан итмичә, нацист Германиясе һәм аның союзниклары гаскәрләре (190 лап дивизия) кинәт кенә Советлар Союзының бөтен көнбатыш чиге буйлап, Кара диңгездән Балтыйк диңгезенә кадәр, һөҗүм башлыйлар.
Беренче һөҗүмнәргә СССРның стратегик объектлары (тимер юл төеннәре, аэродромнар һәм хәрби-диңгез базалары), шулай ук Киев, Рига, Каунас, Виндава, Либава, Шауляй, Вильнюс, Минск, Гродно, Брест, Барановичи, Бобруйск, Житомир, Севастополь һәм башка шәһәрләр дучар ителә. Чик буе ныгытмалары һәм чик янында урнашкан совет гаскәрләре районнары артиллерия коралларыннан утка тотыла. Иртәнге сәгать 5-6 да алман-фашист гаскәрләре СССРның дәүләт чиген үтәләр.
22 июнь көндез Советлар Союзының радиоэфирында СССРның чит ил эшләре халык комиссары Вячеслав Молотовның мөрәҗәгате яңгырый. Ул Коммунистлар партиясенең Үзәк Комитеты һәм Совет хөкүмәте исеменнән илгә фашист Алманиясенең һөҗүм итүе турында хәбәр итә һәм моның цивилизацияле халыклар тарихында тиңе булмаган хыянәт булуын билгеләп үтә. Бу чыгышта беренче тапкыр: «Безнең эш хак. Дошман тар-мар ителәчәк. Җиңү безнеке булачак», — дигән сүзләр яңгырый[4].
Хөкүмәтнең рәсми хәбәреннән соң СССР Югары Советы Президиумының 1905—1918 елларда туган гражданнарны мобилизацияләү турындагы Указы басылып чыга.
1941 елның 23 июнендә СССР Кораллы Көчләренең Баш Командованиесе Ставкасы төзелә. Аны Оборона халык комиссары, Советлар Союзы маршалы Семён Тимошенко җитәкли.
1941 елның 3 июлендә СССР гражданнарына мөрәҗәгать белән Иосиф Сталин чыгыш ясый: «Иптәшләр! Гражданнар! Кардәшләр! Армиябез һәм флотыбыз сугышчылары! Сезгә мөрәҗәгать итәм, дусларым. 22 июньдә башланган гитлер Германиясенең Ватаныбызга хыянәтчел хәрби һөҗүме дәвам итә. […] Барлык көчләребезне — каһарман Кызыл Армиябезгә, данлы Кызыл Флотыбызга ярдәмгә! Барлык халык көчләрен — дошманны тар-мар итүгә! Алга, безнең җиңү өчен!»[4].
Сугышның беренче айларында һәм июль урталарына кадәр барган чик буе сугышларында Кызыл Армия зур югалтулар кичерә: 850 меңгә якын кеше һәлак була яки яралана, 9,5 мең туп юк ителә, 6 меңнән артык танк сафтан чыгарыла, 3,5 меңгә якын самолёт бәреп төшерелә. Моннан тыш, миллионга якын кеше әсирлеккә эләгә.
Алман гаскәрләре ил эченә 300 дән 600 километрга кадәр арага үтәләр. Сугышлар нәтиҗәсендә аларның 100 меңгә якын солдаты һәлак була, шулай ук бронетехниканың 40 % ка якыны һәм 950 самолёты юк ителә. Шулай да, СССРның Европа өлешен берничә ай эчендә яулап алуны күздә тоткан яшен тизлегендәге сугыш планы уңышсызлыкка очрый[5].
Сугыш 1418 көн дәвам итә. СССРның гомуми кире кайтмас югалтулары 26 миллион 600 мең кеше тәшкил итә, шуларның 8 668 400 е — армиягә, ә 13 684 000 нән артыгы — тыныч халыкка туры килә (7 420 370 кеше оккупацияләнгән территорияләрдә белә торып юк ителә, 4 100 000 кеше оккупациядә ачлыктан һәм авырулардан үлә, 2 164 313 кеше Алманиядә мәҗбүри эшләрдә вафат булган)[5].
Истәлекле датаны билгеләү
22 июнь һәрвакыт сугыш башлануны искә алу көне булып калса да, дәүләт тарафыннан билгеләнгән аерым истәлекле дата булмый. Рәсми статус аңа 1992 елда, РФ Югары Советы Президиумы үзенең карары белән 22 июньне Ватанны саклаучыларны искә алу көне дип игълан иткәч бирелә.
1996 елның 8 июнендә Россия президенты Борис Ельцин указ имзалый, бу көн «Хәтер һәм кайгы көне» дип билгеләнә[6].
2007 елның 24 октябрендә 22 июнь, 1995 елның 13 мартындагы 32-ФЗ санлы федераль закон белән билгеләнгән, Россиянең хәрби дан көннәре һәм истәлекле даталары исемлегенә кертелә[7].
2020 елда гомумроссия ритуалы кертелә, аңа ярашлы тынлык минуты өчен бердәм вакыт, Мәскәү вакыты белән 12:15, билгеләнә[8].
Традицияләр
Россия
Россия Федерациясе Президенты Борис Ельцинның 1996 елның 8 июнендәге 857 номерлы Указы белән 22 июнь «Хәтер һәм кайгы көне» дип игълан ителә.
Бу көнне, Бөек Ватан сугышы корбаннарын искә алып, бөтен Россиядә бер минутлык тынлык игълан ителә, дәүләт учреждениеләре биналарында дәүләт байраклары, Хәрби-диңгез флоты корабларында Андреев флаглары төшерелә, торак биналарда матәм тасмалы әләмнәр эленә. Мәдәният учреждениеләрендә күңел ачу чаралары, телевидение һәм радиода күңел ачу тапшырулары туктап тора[9].
Ил буенча хәтер чаралары уза, Бөек Ватан сугышында һәлак булган солдатлар истәлегенә куелган һәйкәлләргә чәчәкләр һәм веноклар салына, «Хәтер вахтасы» һәм «Хәтер шәме» кебек һәм башка искә алу акцияләре уздырыла[10]. Мәсәлән, 1924 елда Махсус хәрби операциядә катнашучы росгвардиячеләр «Хәтер бакчасы» акциясе кысаларында Донецк Халык Республикасының парк һәм скверларында агачлар утырталар[11].
Россия Президенты, Хөкүмәт Рәисе, Федерация Советы Рәисе, Дәүләт Думасы Рәисе, Хөкүмәт әгъзалары, Дәүләт Думасы депутатлары, сенаторлар, ветераннар оешмалары вәкилләре Александр бакчасында Билгесез солдат каберенә чәчәкләр салалар.
Башка илләрдә
Белоруссия
Белоруссиядә 22 июнь Бөек Ватан сугышы корбаннарын һәм белорус халкы геноцидын бөтенхалык искә алу көне буларак билгеләп үтелә. Бөтен ил буйлап һәлак булган сакчылар һәм геноцид корбаннары истәлегенә Гомумбелорус тынлык минуты уза. Бөек Ватан сугышы тарихының Белоруссия дәүләт музее шул чорның ядкарьләре һәм документларының үзәк саклагычы булып тора[12][13].
Казакъстан
Казакъстанда Хәтер һәм кайгы көне илнең барлык төбәкләрендә дә билгеләп үтелә. Хәрби Дан мемориалларына чәчәкләр һәм веноклар салына, сугышта һәлак булганнарның барысы истәлегенә шәмнәр кабызыла. Искә алу традицияләре шулай ук патриотик митингларны һәм һәлак булучыларның истәлеген мәңгеләштерү буенча акцияләр үткәрелә[14][15].
Кыргызстан
Кыргызстанда Хәтер һәм кайгы көне «Тынычлык хакына хәтер» халыкара акциясе кысаларында билгеләп үтелә. Бишкәктә Евразия халыклары Ассамблеясы һәм Кыргызстан халкы Ассамблеясы вәкилләре Җиңү мемориалына чәчәкләр салалар һәм һәлак булучыларны бер минут тынлык белән искә алалар[16].
Әрмәнстан
Әрмәнстанда Хәтер һәм кайгы көне Еревандагы Җиңү паркында билгеләп үтелә. Россия һәм Беларусь илчелекләре, Россотрудничество, ветераннар берләшмәләре һәм иҗтимагый оешмалар вәкилләре Билгесез Солдат Каберенә веноклар һәм чәчәкләр салалар. Әрмәнстан шулай ук «Хәтер шәме» халыкара акциясендә дә катнаша[14][17].
Таҗикстан
Таҗикстанда 22 июньдә Хәтер һәм кайгы көненә багышланган «Хәтер йолдызы» акциясе һәм митинг уза[18]. ОДКБ Парламент Ассамблеясе Секретариаты вәкилләре дә хәтер һәйкәлләренә веноклар һәм чәчәкләр салалар[14].
Искәрмәләр
- ↑ Федеральный закон от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России» (рус.). Kremlin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 февраль 2022. Архивировано 26 ноябрь 2021 года.
- ↑ День памяти и скорби — день начала Великой Отечественной войны. РИА "Новости" (22 июнь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июнь 2024.
- ↑ Трагическая дата, которую нельзя забывать: как 22 июня 1941 года навсегда изменило мир (2026-06-02). 15 июнь 2026 тикшерелде.
- ↑ 1 2 "Братья и сестры": как Сталин готовил знаменитое обращение к народам СССР. ТАСС (2 июль 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 июнь 2026.
- ↑ 1 2 День памяти и скорби – день начала Великой Отечественной войны (1941 год). 15 июнь 2026 тикшерелде.
- ↑ День памяти и скорби (рус.). Росгвардия (15 июнь 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 июнь 2026.
- ↑ Федеральный закон от 13.03.95 N 32-ФЗ — Редакция от 29.12.2025 — Контур.Норматив (рус.). normativ.kontur.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 июнь 2026.
- ↑ День памяти и скорби 22 июня (2025-06-22). 15 июнь 2026 тикшерелде.
- ↑ Указ Президента России от 8 июня 1996 года № 857. Предпринимательское право (8 июнь 1996). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 июнь 2009. Архивировано 18 июль 2012 года.
- ↑ День памяти и скорби. 83-я годовщина начала Великой Отечественной войны. Как советские граждане узнали о нападении. РБК (14 июнь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июнь 2024.
- ↑ В преддверии Дня памяти и скорби росгвардейцы в ДНР присоединились к акции «Сад памяти». "Росгвардия" (21 июнь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июнь 2024.
- ↑ Мильто, Полина. День всенародной памяти жертв Великой Отечественной войны и геноцида белорусского народа - РНТБ (2025-06-20). 15 июнь 2026 тикшерелде.
- ↑ Геноцид белорусского народа (рус.). Академия управления (1 октябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 июнь 2026.
- ↑ 1 2 3 День памяти и скорби — начало Великой Отечественной войны (рус.). Парламентская Ассамблея ОДКБ (22 июнь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 июнь 2026.
- ↑ В Казахстане в День памяти и скорби возлагают цветы и зажигают свечи. ТАСС (22 июнь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 июнь 2026.
- ↑ Мемориальная акция «Память во имя мира», 22 июня, Бишкек. 15 июнь 2026 тикшерелде.
- ↑ В День памяти и скорби памятную акцию провели в парке Победы Еревана [неопр.]. МИР 24. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 июнь 2026.
- ↑ В Душанбе прошел митинг, посвященный Дню памяти и скорби (2024-06-22). 15 июнь 2026 тикшерелде.
