Россия матбугаты көне

Бәйрәм РСФСР Югары Советы Президиумының 1991 елның 28 декабрендә кабул ителгән 3043-1 санлы карары нигезендә булдырылган^[2]. Ул ССРБда билгеләп үтелгән Совет матбугаты көненә алмашка килә. Бу көн 1912 елда «Правда» газетының беренче саны чыккан көндә — 5 майда бәйрәм ителә^[3]. Яңа датаны сайлау тарихи гаделлеккә хөрмәт билгесе булып тора^[3].

Бәйрәм датасы — 13 гыйнвар. Бу көн Россиянең беренче басма газеты "Ведомости"ның беренче саны чыгу белән бәйле. Газетның беренче саны Пётр I указы буенча Мәскәүдә 1703 елның 13 гыйнварында (иске стиль буенча 2 гыйнвар) басылган^[4]. Беренче чыгарылышның тулы исеме түбәндәгечә: «Мәскәү дәүләтендә һәм башка күрше илләрдә булган, белергә һәм истә калдырырга лаеклы хәрби һәм башка эшләр турындагы хәбәрләр»^[3].

Пётр I басмага реформалар үткәрү, илдә һәм чит илләрдә булган вакыйгалар турында хәбәр итү өчен мөһим корал буларак караган, ул басмаларны әзерләүдә шәхсән үзе дә катнашкан^[5][3].

Шунысы игътибарга лаек: 1830 елның 13 гыйнварында А. А. Дельвигның «Литературная газета»сының беренче саны басыла.

ССРБда матбугат хезмәткәрләренең һөнәри бәйрәме, Совет матбугаты көне, билгеләп үтелгән. Бу бәйрәм 1912 елда большевикларның «Правда» газетының беренче саны чыгу хөрмәтенә ел саен 5 майда үткәрелгән^[6]. Бу көн халык телендә «Матбугат көне» исем белән дә билгеле булган^[6]. Бәйрәмгә ССРБ таркалгач, 1991 елның 28 декабрендәге РСФСР Югары Советы Президиумы карары нигезендә 13 гыйнварга күчерелә, «Россия матбугаты көне» дигән яңа исем бирелә^[6].

Россиянең беренче газет «Мәскәү дәүләтендә һәм башка тирә-як илләрдә булган хәрби, белемгә һәм хәтергә лаеклы башка эшләр турында хәбәрнамәләр» 1703 елның 13 гыйнварында Пётр I "Чит ил һәм эчке вакыйгалар турында хәбәр итү өчен газетларны бастыру турында"гы фәрманы нигезендә Мәскәүдә басыла. Тираж — 1 мең. Чыгаручы мөхәррир — Пётр I^[7].

Басма Пётр I тышкы сәясәтен пропагандаларга тиеш була. Анда рус армиясенең уңышлары, флотның үсеше, сәүдәнең киңәюе, яңа ачылган руда чыганаклары һәм заводлар төзү турында хәбәр ителә. Шулай ук чит ил газетларыннан да мәгълүмат басыла.

Ул заманда төп тема — Төньяк сугышы. 1709 елда патша хәрби корреспондент сыйфатында чыгыш ясый, Полтава сугышын аның турыдан-туры катнашучысы буларак тасвирлый^[7].

1711 елда «Ведомости» Санкт-Петербургта да нәшер ителә башлый. Мәскәүдән ике нәшрият станогы, дүрт хәреф җыючы һәм ике буяу ясаучы белгеч китерелә.

1728 елдан газет чыгару белән Фәннәр академиясе шөгыльләнә башлый. Басманың атамасы «Санкт-Петербургские ведомости» дип үзгәртелә. Газет төрле тиражлар белән басыла, кайчакта 4000 данә була. Газетның бәясе шактый югары куела, шуңа бәйле аны һәркем сатып ала алмый. Мәскәүдә «Московские ведомости» 161 ел чыга. Басма Мәскәү университеты нәшриятында атнага ике тапкыр басыла. Россиядә беренче провинция газеты - «Восточные Ведомости» (1813—1816 елларда Әстерханда басылган)^[8].

1870 елның 1 гыйнварыннан «югары әмер» белән тәҗрибә рәвешендә «почта бүлекчәләрендә вакытлы матбугатка — рус һәм чит ил басмаларына язылуны кабул итү» оештырырга рөхсәт ителә. Бу Россиядә вакытлы матбугатка язылу уздыру турында беренче боерык була. 1914 елга Россиядә өч меңнән артык вакытлы матбугат чыга. Губерна рәсми "Ведомости"ларын исәпкә алмаганда, инкыйлабка кадәрге Россиядә 200 дән артык зур иҗтимагый-сәяси газетлар басыла. Газет һәм журналларның тиражы шактый зур. Мәскәү һәм Санкт-Петербург «Ведомости» газеты 1917 елга кадәр чыга, соңрак буржуаз басмасы буларак ябыла^[8].

Төп мәкалә: Нур (газета)

Татар телендәге вакытлы матбугат басмаларын ачу омтылышлары XIX гасыр ахырында ясала, әмма алар барысы да төрле сәбәпләр нәтиҗәсендә ябыла. Мәсәлән, мәгърифәтче Каюм Насыйри инициативасы белән шулай була. Нәтиҗәдә, ул игътибарын татар календарьларын бастыруга юнәлтә. 1883 елдан Исмәгыйль Гаспринский тарафыннан басылган Бакчасарайның «Тәрҗеман» газеты гына гомумтөрки басма була.

1884 ел дәвамында язылучылар саны арта, һәм, ниһаять, 1884 елның декабренә без 1 000 кеше өчен чыгара башладык. Бу 1 000 укучыдан 500 галим, 300 сәүдәгәр, 150 түрә һәм морзалар һәм калган халык. 1 000 кешедән 300 Кырым мөселманы, 300 Әстерхан, Самара, Уфа, Казан һәм Пермь мөселманнары, 150 дагыстанлы, 50 Себер мөселманнары, 200 Урта Азия һәм Төркестаннан. Исмәгыйль Гаспринский, 1885 ел[9]

Төрек һәм рус матбугатына, шулай ук "Тәрҗеман"га охшатып, татар шәкертләре 1905 елга кадәр үк кулъязма газет-журналлар чыгаралар.

Беренче рус инкыйлабыннан соң, татар мәдәниятендә яңарыш чоры башлана. Беренче татар газеты «Нур» Санкт-Петербургта 1905 елның 2 сентябрендә басыла (аны җирле имам Атаулла Баязитов чыгара башлый (19 май — «Татарстан матбугаты көне» нәкъ шушы басманың чыгуына багышлана)^[9]. Шул ук елны Сәетгәрәй Алкин, рус һәм татар телләрендә бастыру шарты белән, «Казан мөхбире» газетын чыгарырга рөхсәт ала.

1905 елның 27 ноябрендә Җаек шәһәрендә «Фикер» газеты, 1906 елның гыйнвар уртасыннан Казанда икенче татар газеты — «Йолдыз», 1 февральдән өченчесе — «Азат» нәшер ителә башлый. Алар Оренбург, Әстерхан, Мәскәү, Ташкент, Троицк, Семипалатинск һәм башка шәһәрләрдә дә басыла^[10].

Инкыйлабка кадәр иң абруйлы, озак вакыт чыккан татар газетлары: «Вакыт» (Оренбург, 1906—1918 еллар), «Йолдыз» (Казан, 1906—1918 еллар), «Бәянелхак» (Казан, 1906—1914 еллар), «Идел» (Әстерхан, 1907—1914 еллар), «Кояш» (Казан, 1912—1918 еллар), «Тормыш» (Уфа, 1913—1918 еллар), «Ил» (Санкт-Петербург, Мәскәү, 1913—1918 еллар)^[10].

Кыска вакыт эчендә басылган басмалар арасында аеруча билгелеләре: «Азат» (Казан, 1906 ел), «Таң йолдызы» (Казан, 1906 ел), «Ислах» (Әстерхан, 1905—1906 еллар), «Дума» (Петербург, 1907 ел), «Безнең тавыш» (Казан, 1917—1918 еллар), «Олуг Төркестан» (Ташкент, 1917—1918 еллар), «Корылтай» (Казан, 1917—1918 еллар), «Урал» (Оренбург, 1907 ел)^[10].

1917 елга кадәр Россиядә татар телендә барлыгы 62 газета басылган.

Россия матбугат көне традицияләре арасында рәсми дәүләт чаралары белән беррәттән, фәкать редакцияләргә генә хас булганнары да очрый^[11].

Бәйрәм итүнең үзәк элементы — дәүләт һәм һөнәри бүләкләр тапшыру^[12]. Тантаналы чаралар федераль дәрәҗәдә үткәрелә, аларда медиаиндустриянең иң яхшы вәкилләрен, шул исәптән Дәүләт Думасындагы парламент пулы журналистларын бүләклиләр^[13]. Россия Федерациясе Президенты һәм Хөкүмәте массакүләм мәгълүмат чаралары өлкәсендәге күренекле казанышлар өчен премияләр тапшыралар^[14]. Матбугат вәкилләрен федерация субъектларында да олылыйлар: төбәк башлыклары һәм шәһәр мэрлары, тантаналы чаралар уздырып, бүләкләр тапшыралар, «Атказанган журналист» кебек мактаулы исемнәр бирәләр^[15].

Бәйрәм уңаеннан һөнәри чаралар: форумнар, конференцияләр, түгәрәк өстәлләр һәм остаханәләр уздырыла. Аларда медиатармакның көнүзәк мәсьәләләре һәм үсеш тенденцияләре хакында фикер алышына^[16]. Китапханәләрдә һәм музейларда ил журналистикасы тарихына һәм сирәк очрый торган вакытлы матбугат басмаларына багышланган тематик күргәзмәләр оештырыла^[17]. Шулай ук китапханәләрдә агарту лекцияләре һәм журналистлар белән очрашулар үткәрелә^[16].

Редакцияләрдә һәм нәшриятларда корпоратив чаралар оештырыла, аларда хезмәткәрләр бер-берсен котлыйлар, җитәкчелек коллективның казанышларын билгеләп үтә^[18][16].

Бәйрәмнең төп вакыйгасы — Россия Федерациясе Хөкүмәтенең массакүләм мәгълүмат чаралары өлкәсе премияләрен тапшыру. Бүләкләр 2013 елда һөнәри эшчәнлекне стимуллаштыру һәм медиатармакны үстерү өчен гамәлгә куела^[19][20]. Ел саен егерме премия тапшырыла, аларның һәрберсенең күләме 1 миллион сум тәшкил итә^[20]. Премия массакүләм мәгълүмат чаралары эшлеклеләренә дә, авторлар коллективына да (5 кешегә кадәр) бирелергә мөмкин. Дәгъва кылучылардан документларны Россиянең Цифрлы үсеш министрлыгы кабул итә^[19]. Бүләкләү тантанасы гадәттә бәйрәм алдыннан уза, мәсәлән, 2024 ел өчен премияләр 2025 елның 10 гыйнварында тапшырылган^[21].

2018 елда Россия Федерациясе Президенты указы белән «Россия Федерациясенең атказанган журналисты» дигән мактаулы исем булдырыла. Бүләкләр башка дәрәҗәләрдә дә тапшырыла: Дәүләт Думасында традицион рәвештә парламент пулы журналистларын бүләклиләр, төбәк дәрәҗәсендә федерация субъектлары башлыклары һәм шәһәр мэрлары, тантаналы кабул итүләр үткәреп, бүләкләр тапшыралар һәм мактаулы исемнәр бирәләр.

Хөкүмәт бүләкләреннән тыш, махсус грантлар һәм һөнәри бүләкләр системасы булдырылган^[22]. Алар арасында:

• "Иң яхшы журналист эше" Бөтенроссия бәйгесе — Россия Журналистлар берлегенең ел саен үткәрелә торган чарасы. Ел дәвамында басылып чыккан материаллар карауга кабул ителә (мәсәлән, 2025 елгы бәйге өчен — 2024 елның 1 маеннан 2025 елның 1 маена кадәр)^[23].
• «СМИротворец» Бөтенроссия бәйгесе — Милләтләр эшләре буенча федераль агентлык ярдәме белән үткәрелә торган, милләтара һәм этноконфессиональ мөнәсәбәтләр темасын иң яхшы яктыртуга багышланган чара. Ул студентлар һәм яңа яза башлаган авторлар өчен «Мультимедиа буыны» дигән махсус номинацияне үз эченә ала^[24].
• Яшь халыкара журналистлар бәйгесе — Халыкара эшләр буенча Россия советы һәм Россия Журналистлар берлегенең 36 яшькә кадәрге авторлар өчен бәйгесе^[25].
• «В фокусе — детство» Бөтенроссия журналистлар эшләре бәйгесе — ел саен Россия Журналистлар берлеге ярдәме белән үткәрелә торган чара^[26].
• Дәүләт субсидияләре һәм төбәк грантлары — Россиянең Цифрлы үсеш министрлыгы тарафыннан массакүләм мәгълүмат чараларына социаль әһәмиятле проектларны тормышка ашыру өчен бирелә торган периодик субсидияләр^[27]. Россиянең кайбер субъектларында үз грант программалары эшли, мәсәлән, Тыва Республикасы башлыгы яки Чиләбе өлкәсе Журналистлар берлеге грантлары^[28].

2009 ел башына Россия Федерациясендә 33 000 нән артык басма теркәлгән. Көн саен уртача 20 миллионнан күбрәк данә таратылган.

Роскомнадзор мәгълүматлары буенча, 2024 елның сентябренә Россиядә 55 163 эшли торган массакүләм мәгълүмат чарасы (ММЧ) исәпләнгән^[29]. Бу сан кимү тенденциясен күрсәтә: 2022 елның июлендә алар 58 972 булган^[30], 2021 ел уртасында — 61 576^[31]. Шул ук вакытта, реестрда теркәлгән массакүләм мәгълүмат чаралары саны реаль эшли торганннарыннан шактый югарырак. Мәсәлән, 2021 ел уртасы мәгълүматлары буенча, реестрда 149 288 ММЧ теркәлгән, шуларның бары тик 61 576 сы (якынча 40 %) эшли^[31].

Эш эзләү порталлары мәгълүматлары буенча, 2024—2025 елларда Россиядә журналистларның уртача айлык хезмәт хакы 54-68 мең сум тәшкил иткән^[32][33]. Шул ук вакытта, төбәккә карап, керемнәрдә зур аерма күзәтелә. Мәскәүдә 2025 елда уртача хезмәт хакы якынча 73 мең сум тәшкил итсә, вакансияләрдә иң еш тәкъдим ителгәне — 100 мең сум^[34]. Шул ук вакытта кайбер төбәкләрдә хезмәт хакы тәкъдимнәре 20 мең сумнан артмый^[35].

• Россия газетлары дөньяның 102 телендә басыла^[7].
• 1921 елда «Известия» газеты «Газетларны саклагыз. Алар аз. Укып чыккач, башкага тапшырыгыз» дигән язу белән чыккан.
• 1991 елда «Комсомольская правда» дөньядагы иң зур тираж, 21 миллион 900 мең данә басылу сәбәпле, Гиннес рекордлар китабына кертелгән.
• Россиядә нәшриятта басылган беренче китап — Гайсә пәйгамбәр шәкертенең гамәлләре һәм Изге Павелның хатлары (1564 елда басыла).
• Беренче булып репортаж төшенчәсен кертүче — Яков Синявич^[7].