Каюм Насыйри

РУВИКИ — интернет-энциклопедия мәгълүматы
Каюм Насыйри
Kayyum Nasiri 1.jpg
Туган телдә исем Габделкаюм Габденнасыйр улы Насыйров
Туган 2 (14) февраль 1825
Олы Шырдан, Зөя өязе, Казан губернасы
Вафат булган 20 август (2 сентябрь) 1902 (77 яшь)
Казан, Россия империясе
Яшәгән урын Каюм Насыйри йорты
Ватандашлыгы Россия империясе
Һөнәре тел галиме, тарихчы, тәрҗемәче, язучы, фольклорчы
Файл:Каюм Насыйри кабер ташы.jpg

РУВИКИ.Медиада

Каюм Насыйри

Габделкаюм Габденнасыйр улы Насыйров (قایوم ناصری, Каюм Насыйри; тел галиме, тарихчы, тәрҗемәче, язучы, фольклорчы.

Тормыш юлы

1825 елның 2 февралендә Казан губернасы, Зөя өязе (хәзерге Татарстан Республикасы, Яшел Үзән районы), Олы Шырдан (Кече Шырдан) авылында туа. Каюм Насыйриның бабасы һәм атасы гыйлемле кешеләр була.

Аның истәлекләренә күрә, атасы балаларының укуларына каршы килми, ул вакытларда руханилар авызыннан кат-кат әйтелгән "иҗтиһат заманы монкариз" ("иҗади фикер йөртү заманы үтте") дигән карашка каршы була. "Һәркемгә иҗтиһат — кирәк эш", — дип балаларына һәрвакыт ишеттереп тора.

К. Насыйриның балалык вакытлары, заманы өчен, шундый мәдәниятле гаиләдә, туган авылында уза. Башлангыч белемне ул атасыннан ала.

18411855 елларда Казанда "Касыймия" мәдрәсәсендә укый. Мәдрәсәдә гарәпфарсы телләрен өйрәнү өстенә, үзлегеннән татар һәм рус телен дә үзләштерә.

Казан руханилар училищесендә, аннары Казан руханилар семинариясендә татар теле укыта. Монда ул укытучылар белән танышып якыннан аралаша, алардан рус телен һәм башка фәннәрне тырышып өйрәнүен дәвам итә.

Югары белемне Россия мөселманнары арасында беренче кеше», — дип бәяләп уза.

1871 елда татар, башкорт һәм казакъ мәктәпләре буенча Казан укыту округы инспекторы Вилһелм Радлов тәкъдиме белән Казанда татар балалары өчен башлангыч рус-татар мәктәбе ача. Бу әһәмиятле эшенең башлануы һәм нинди шартларда баруы турында К. Насыйри үзенең истәлек рәвешендә язган очеркында: «Мин, мин дип мактану, эшең хак булса, урынына күрә ярый. Казан шәһәрендә мөселман балалары русча укый торган мәдрәсәнең ибтидасы... ушбу мөгаллимнәндер. Асыл бу мәдрәсәнең ибтидасы 1871 елда булды», — ди. Монда, мөгаллим дип, К. Насыйри үзен атый.

1876 елда, В.В. Радлов белән укыту методикасы мәсьәләләрендә фикер каршылыклары килеп чыгу сәбәпле, мәктәптән китә һәм әдәби, гыйльми эшчәнлек белән шөгылләнә башлый.[1]

Гыйльми эшчәнлеге

Петербург университеты профессоры В. В. Григорьев 1880 елда К. Насыйриның гаять белемле кеше булуы хакында язып чыга. «...Мин татарлар арасында мондый кеше булыр дип һич уйламый идем» — ди ул.[2]

сынамышлары, мәет озату һәм башка гаилә йолалары тасвиры, татар халкының матди мәдәниятен тәшкил итүче йорт-җир, кием-салым, азык-төлек, халык медицинасы турында мәгълүматлар зур урын ала. Аның мирасы Габдулла Тукайга, Мәҗит Гафурига, Галиәсгар Камалга һәм башкаларга гаять зур йогынты ясый.[3]

К. Насыйрины М. Гали: “К. Насыйриның ата-аналары һәм туганнары белән язышкан хатлары ул чордагы крестьян һәм солдат хатларына карганда да гадиерәк тел белән язылганнар”, дип яза.[4]

К. Насыйриның хезмәтләре Шәрекътан Гаребкә  (Көнбатышка, Аурупага) юл яручы, беренче сукмакны салучы "бөек реформатор" дип атый. Ул болай яза: "Каюм бабаның хезмәте, гыйлем дөньясы өчен яңа кануннар табып чыгаруда түгел, бәлки бәйнәлмиләл гыйльми мәгълүматны татар халкына башлап бирүдә... ул бездә Европа гыйлемнәреннән беренче популяризатор иде" [2].

Эшләгән өлкәләр

Файл:Kayyum Nasirinin kitaplari.jpg
"Шәхесләребез" сериясенең "Каюм Насыйри" (2017) китабындагы К. Насыйриның хезмәтләрен күрсәткән сурәт

Каюм Насыйри татар халкын төрле гыйлем нигезләре белән иң беренче таныштыручы кеше була. Аның үзе исән чакта татарча hәм русча төрле зурлыктагы 40 китабы дөнья күрә.[2] Ул эшләгән өлкәләр һәм хезмәтләре түбәндә бирелгән.

Тел

Татар теле

Рус теле

  • "Кавагыйде кыйраәт русия мәҗмугасы" (1889);
  • "Зөбәдәт мин тәварихи әр-Руси" (1890).[4]

Сүзлек төзү

Файл:Ләһҗәи татари.jpg
Каюм Насыйриның "Ләһҗәи татари" сүзлеге

Әдәбият

Татар әдәбияты

Балалар әдәбияты

  • "Сборник статей о предметах видимой природы, изложенных на чисто татарском разговорном языке" (1867);
  • "Буш вакыт" (җөзьә булып чыга;
  • "Әхлак рисаләсе" (18811913),
  • "Кабуснамә тәрҗемәсе" (1882, 1898);
  • "Тәрбия китабы" (1891, 1898),
  • "Мохтәсар тәварих әнбия..." (1884, 1889);
  • "Гакаид рисаләсе".[7]

Тәрҗемәчелек

"Тәрбия китабы"ндагы күп кенә гыйбрәтле хикәятләр Сәгъдинең "Гөлестан" җыентыгыннан алынган була.[2]

  • "Кабуснамә".

"Кабуснамә" Кейкавус исемле күренекле кеше тарафыннан улына үгет-нәсыйхәт рәвешендә Шәрекъ дөньясын яулый, бик күп телләргә тәрҗемә ителә. К. Насыйри әсәренең төрекчә версиясен татарчага тәрҗемә итә.[2]

  • "Кырык вәзир кыйссасы".

Әсәр госманлы теленнән тәрҗемә ителә [7], "Мең дә бер кичә"гә барып тоташа [2].

Педагогика һәм методика

  • "Гакаид рисаләсе";
  • "Утыз вәгазь";
  • "Тәрбия китабы" ("Китап әт-тәрбия").

Тарих

Этнография

Фольклор

  • "Кырык бакча" (1880).

Бу китапның кырыгынчы бакчасына ("бүлеге"нә) кергән фольклор әсәрләре шулар: 296 кыска җыр, "Сәламнамә", "Мәдех Чәй", "Уңмаган килен" һәм "Әбъят" исемле бәетләр, "Зиһен сынашмак" исеме астында бирелгән 3 табышмак-мәсьәлә ("Ике көтүче", "Кәҗә, бүре, кәбестә", "Өч сәүдәгәр").[2]

  • "Фәвакиһел җөласа фил-әдәбият" (1884).

Бу китапның соңгы бүлеге тулысынча диярлек халык иҗаты әсәрләренә багышлана, һәм "Кырык бакча"дагы материаллар белән бергә яңа әсәрләрне эченә ала. Аеруча, автор һәр жанрга кыскача билгеләмә бирә һәм бик күп әсәрләрне фәнни комментарийлар белән бастыра. Китапка кергән фольклор әсәрләре шулар: 27 кыска җыр, "Әбъят Мәхбүбләргә сәламнамә", "Әбъят чәй бәянында", "Әбъят уңмаган килен бәянында" исемле 3 бәет, 315 мәкаль һәм әйтем.[2]

кыска җыр һәм "Гыйшык хәлләре" исемле бәет (кыска җырларга тартым шигъри куплетлар) татарча һәм русчага тәрҗемә ителеп урын ала. Мәкаләгә Николай Катанов югары бәя бирә.[2]

  • "Казан татарларының әкиятләре һәм аларны башка халыкларның әкиятләре белән чагыштыру" (1900) [10].

татар әкияте ("Салам Торхан", "Ахмак угыл", "Үги кыз", "Гөлнәзек", "Байдек", "Өч угыл", "Акыллы угыл", "Төлке", "Мәче берлән Аю", "Аю берлән Төлке", "Сандугач берлән Бытбылдык") чыга.[2]

  • "гореф-гадәтләре" [8]

Бу хезмәте русча, фольклор материалларына нигезләнеп языла. Аның беренче бүлегендә татар им-томнары анализлана.[2]

Математика

Арифметика

  • "Хисаплык, ягъни гыйльме хисап кагыйдәләре, яки арифметика вә һәм хисаплык мәсьәләләре" (1873, 1899).[1][11]

Геометрия

География

  • "Истыйляхате җәгърәфия" (1890);
  • "Ысулы җәгърәфия кәбир" (1894, 1898, 1899).[11]

Медицина

Физиология

  • "Мәнаффигъ әгъза вә кануны сыйххәт" (1893).[11]

Ботаника

"Хәвасе нәбатат" һәм "Гөлзар вә чәмәнзар..." китапларында дару үләннәренең исемнәре өч телдә — татар, рус һәм латин телләрендә языла.[12]

Зәркән һәм слесарь һөнәрләре

  • "Санаигъ голфания" ("...көмешләмәк вә кургашламак...") (1900).[11]

Ризык әзерләү һөнәре

  • "Иршадел әтбихәт..." ("Тәгамны ләззәтле итеп әзерләү") (1892).[11]

Журналистика

К. Насыйри беренче булып вакытлы матбугат һәм гамәли-һөнәрчелек дигән стильләре формалаша.[7]

Дин

  • "Мифтах әл-Коръән" ("Коръәнгә ачкыч") кулъязмасы (1886).[13]

Гарәп телендәге хезмәтләре

  • "Утыз вәгазь" (1888);
  • "Кавагыйде лисаны гарәп" (1896);
  • "Әд-Дәмаски Гомәр ибн Мөхәммәд ибн Әваз" (1901) — гарәп дөньясында киң таралган, төрле өлкәләргә караган мәсьәләләр турында энциклопедик әсәр.[4]
Файл:К.Насыйри музее.jpg
Иске татар бистәсендә музее

Хәтер

Шулай ук карагыз

  • Каюм Насыйри турында «Милли байрак» журналының 1937 ел өчен 87-нче санында хатирә-мәкалә
  • Ә. Кәримуллин 2020 елның 25 февраль көнендә архивланган. тарафыннан Каюм Насыйри хезмәтләренең исемлеге төзелә, һәм галимнең ике том булып басылып чыккан “Сайланма әсәрләр”енең икенче томында урын ала.[14]
  • Насыйри К. Сайланма әсәрләр. Дүрт томда. Икенче том. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2003.[15]
  • Каюм Насыйриның "Мифтах әл-Коръән" ("Коръәнгә ачкыч") кулъязмасына нигезләнгән китап 2016 елның 23 июнендә Татарстан Милли китапханәсендә тәкъдир ителә.[13]
  • "Җыен" татар телен, мәдәниятен саклау һәм үстерү фонды ярдәме белән "Шәхесләребез" сериясеннән "Каюм Насыйри" китабы нәшер ителә. Әлеге китап 2018 елның 20 июнендә Татарстан Милли китапханәсендә тәкъдир ителә.[16]
  • Каюм Насыйри турында Төрки дөнья тикшеренүләре фондының "Төрки дөнья тарихы һәм мәдәнияте" исемле төрек журналының 2020 ел апрель (400-нче) санында "Ике гасырга сыймаган зыялы Каюм Насыйри" исемле мәкалә чыга.[17]

Сылтамалар

Искәрмәләр

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  3. https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum(тат.)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр — XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. — Казан: ТӘһСИ, 2015. — I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. — 696 б. Б. 106
  5. http://kzref.org/tatar-pedagogik-fikere-antologiyase.html?page=34(үле сылтама)
  6. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр — XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. — Казан: ТӘһСИ, 2015. — I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. — 696 б. Б. 107-108
  7. 7,0 7,1 7,2 Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр — XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. — Казан: ТӘһСИ, 2015. — I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. — 696 б. Б. 107
  8. 8,0 8,1 Поверья и обряды Казанских татар, образовавшиеся мимо влияния на жизнь их суннитского магометанства // Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. СПб., 1880. Т. 5.
  9. Насыров К. Образцы народной литературы казанских татар // Известия Общества археологии, истории, этнографии (ОАИЭ). — 1895-1896. — Т.13. — Вып. 5. — С. 375.
  10. Насыров К. Сказки казанских татар и сопоставление их со сказками других народов // Известия Общества археологии, истории, этнографии (ОАИЭ). — 1900. — Т. 16.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр — XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. — Казан: ТӘһСИ, 2015. — I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. — 696 б. Б. 108
  12. 12,0 12,1 http://kazanutlary.ru/news/yanaliklar/kazanda-k-nasyjrinyn-hevase-nebatat-hem-golzar-ve-chemenzar-kitaplary-nigezende-lektsiya-utkerelde
  13. 13,0 13,1 архив күчермәсе, archived from the original on 2021-02-26, retrieved 2020-04-18 
  14. Насыйри К. Сайланма әсәрләр. Ике томда. Икенче том. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1975, Б. 289-307
  15. Насыйри К. Сайланма әсәрләр. Дүрт томда. Икенче том. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2003.
  16. архив күчермәсе, archived from the original on 2021-10-22, retrieved 2020-04-16 
  17. https://turan.org/turk-dunyasi-tarih-kultur-dergisi-nisan-2020/