Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Николай Катанов

Николай Фёдорович Ката́нов (6 (18) май 1862, Янәсәй губернасы — 9 март 1922, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, СССР) — Россия тюркологы, Казан Император университеты һәм Казан руханилар академиясе профессоры, чагыштырма тел белеме докторы, этнограф, фольклорчы, җәмәгать эшлеклесе. Беренче хакас галиме булып санала. Хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1915))[1].

Тасвирлама

1876—1884 елларда Красноярск гимназиясендә укый, аны алтын медаль белән тәмамлый. 1884—888 елларда Санкт-Петербург университетының көнчыгыш телләре факультеты студенты. В. В. Радлов тәкъдиме буенча төрки кабиләләрнең телләрен һәм көнкүрешен өйрәнү өчен Себергә һәм Көнчыгыш Төркистанга этнографик-лингвистик экспедициягә җибәрелә. 1889—1892 елларда Хакасия, Тыва, Семиречье, Тарбагатай һәм Синьцзян халыкларын өйрәнә. Санкт-Петербург университетында урын алу мөмкин булмаганлыктан, 1894 елда Катанов Казанга күченә, бу шәһәрдә үлеменә кадәр 28 ел эшли. 1903 елда магистр дәрәҗәсенә диссертация яклый — «Үрәнхәй телен өйрәнү тәҗрибәсе», 1907 елда хезмәтләре җыелмасы буенча чагыштырма тел белеме докторы итеп раслана. 1911—1917 елларда Казан руханилар академиясендә укыта. 1915 елдан Руханилар академиясенең ординар профессоры, 1919 елда Бөтенроссия конкурсы буенча Казан университеты профессоры итеп сайлана, аның нәтиҗәләре 1921 елда Мәгариф халык комиссариаты тарафыннан раслана.

Катанов ике чит ил җәмгыяте әгъзасы була: Société des sciences et lettres (Лёвен) и Ungarische ethnographische Gesellschaft (Будапешт), шулай ук фин-угор җәмгыяте (Гельсингфорс) әгъза-корреспонденты, Рус император география җәмгыяте (1894), Рус археология җәмгыяте, Мәскәүдәге Табигать белемен, антропологияне һәм этнографияне яратучыларның император җәмгыяте, Ташкәнт шәһәрендә Археологияне яратучыларның Төркистан түгәрәге хакыйкый әгъзасы, Казан һәм Симәй статистика комитетларының хакыйкый әгъзасы була[2]. 1898—1914 елларда Казан университеты каршындагы Археология, тарих һәм этнография җәмгыятен җитәкли һәм 1919 елда кабат аның рәисе була. Шулай ук актив рәвештә иҗтимагый эшчәнлек белән шөгыльләнә, бигрәк тә аеклыкны пропагандалау өлкәсендә. Аның фәнни хезмәтләре XXI гасырда нәшер ителүен һәм яңадан басылуын дәвам итә.

Чыгышы

1862 елның 6 (18) маенда Тураков вулысында — Абакан елгасының сул ярындагы Аскиз авылыннан 16 чакрым ераклыктагы дала җирендә туа — һәм туганда Хызыл улы Пора хакас исемен ала[2] (хак. Пора Хызыл оғлы); (хак. Пора Хызыл оғлы); хакас телендә аның исеме «Аксыл» дигәнне аңлата[3]. 1897 елда С. А. Венгеровның сүзлеге өчен тәрҗемәи хәлендә Катанов болай дип яза:

Минем әтием сагай кабиләсе татары булган[Комм 1], ә әнием Каш кабиләсенең татар кызы, Пүрүт нәселеннән. Әтием һөнәре буенча үз кабиләсенең улус язучысы була. Мин дә, әти-әнием дә праваслау дине тарафдарлары. Әти-әнием һәм барлык ата-бабалар XVIII гасырда Абакан үзәнлегенә кертелгән христиан динен дә, һәм шул ук вакытта шаман йолаларын ачыктан-ачык тотканнар: тау, су, ут һәм күк рухларына корбан чалуда катнашканнар һәм бу рухларга терлек һәм кешеләрне яклаучы буларак дога кылганнар[5].

Катановлар нәселе сагайларга караган пүрүт (пюрют) сеок хакас (туры мәгънәдә «сөякләр» кланы) нәселенә караган. Төрле чыганаклар буенча аның әнисе Чаптыкова[6] яки Кизекова фамилиясен йөрткән, исеме Мария (хакасча Чамах) булган. Ул хасха (каш) сеокына һәм Шалошин нәселенә караган, ягъни ул качинка булган. Катановның әти-әнисе, бер үк вакытта традицион шаман һәм праваслау тарафдарлары булганга, чиркәү никахында тормаганнар, шуңа күрә метрик шаһитлектә Николай законсыз туган булып саналган[7]. Олы абыйсы — Николай (1858—1892) — соңрак Минусинск бүлгесенең Усть-Есинск чиркәвендә рухани була[8], гаиләдә кызлары Мария да була. Барлык хакаслар кебек үк, гаилә дә ярты күчмә тормыш алып бара: елның яртысын Сагай даласында җәйләүдә үткәрәләр, ә салкын вакытта Саркагель күле янындагы Абакан елгасы ярында яшиләр[9].

Красноярск крае дәүләт архивында 824 «Минусинск рухани идарәсе» фондында метрик китаплар сакланган, аларның берсендә 90 нчы номер астында Николай Катановның чукындырылуы турында язма сакланган. Бу язма аның туган көнен иске стиль буенча 6 майда раслый; 15 (27) майда чукындырыла. Ул заманнарда башка милләт кешеләре өчен төгәл туган көннәр сирәк күрсәтелә, ләкин бу очракта, А. С. Нилогов фикеренчә, искәрмә ясала, чөнки чукындырылучының әтисе өяз писаре була. Язма Катановның әнисе Кизекова фамилиясен йөрткәнен һәм ул Фёдор Катановка «законсыз хатын» булганлыгын раслый. 1876 елда язмага искәрмә өстәлә, 13 августта «үтенеч буенча белешмә» даталанган, мөгаен, Красноярск гимназиясенә керү өчендер[10].

undefined

Белеме (1869—1884)

1869 елда Катанов Аскизда яңа гына ачылган бер сыйныфлы авыл училищесына укырга алына, анда дала думасында хат йөртүче, чиркәү старостасы, кибетче һ. б. вазифаларын үтәүче абыйсы Ефим Катанов укыта[2]. Училищеда җитди белем алу мөмкин булмый, ләкин Аскизда йортны һәм күчерү базасын Красноярск алтын сәнәгате эшмәкәре П. И. Кузнецов тоткан[Комм 2], ул китапханәгә ия булган һәм җирле «инородецларны» укытырга омтылган. Аскиздагы мәктәп аның үз йортында урнашкан була, ә Николай мөстәкыйль белем алу өчен китапларны киң кулланган[6][3].

Беренче укытучысы итеп Катанов И. И. Каратановны атый — Кузнецов хезмәткәре, аның да Себер халыклары турында кечкенә генә китаплар җыентыгы була; нәкъ менә ул Николайда төрки халыкларның мәдәнияте һәм тарихы белән тирән кызыксыну уята[2][Комм 3]. 1874 елда әтисе үлгәч, Николай абзасы карамагына күчә, ул аны Аскиз дала думасына писарь итеп урнаштыра. Ике ел хезмәт итү дәверендә рус грамотасын һәм каллиграфиясен үзләштерә. Укуын дәвам иттерү ихтыяҗын тоеп, 1876 елда Красноярск гимназиясенә укырга керергә карар кыла. Бу эштә аңа ул вакытта Красноярск шәһәре башлыгы булган П. И. Кузнецов ярдәм итә ала. И. И. Каратановның тәкъдимнәрен алгач, ул Абакан һәм Янәсәй буйлап көймәдә шәһәргә килеп җитә һәм гимназиягә укырга кер[9].

Красноярск туган якны өйрәнү музее фондында гимназиягә кергәнче Катановның Красноярск укытучылар семинариясен тәмамлавын раслаучы материаллар сакланган. 1878 елның 15 июнендәге фотода ул әлеге уку йортының өченче чыгарылышы составында директор И. В. Савенков автографы белән сурәтләнгән. Укучының укытучыга һәм директорга язган хаты да сакланып калган: «1876-1884 еллардагы укытучылар семинариясе турында минем иң җылы хатирәләрем сакланган, шул ук вакытта гимназия еллары төссез үткән»[11].

Красноярскида Катанов аны гомер буе эзәрлекләгән авыр мохтаҗлыкка юлыга. Әтисеннән аңа 100 сум эләгә, ул бөтенләй җитәрлек булмый. 8 ел буе беренче укучы булудан тыш, репетитор булып акча эшләргә мәҗбүр була, ә кайвакыт җәй көне уңышлырак иптәшләре гаиләләрендә хезмәт итә[2]. Аның репетиторлык буенча тәрбияләнүчеләре арасында сәүдәгәрләрнең балалары — Арсений Ярилов һәм Вера Емельянова була. Гимназист Катанов тырышлыгы белән аерылып тора, уку аңа җиңел бирелә. Икенче, дүртенче һәм җиденче сыйныфлар өчен мактау кәгазьләре сакланган. Сигез ел уку дәвамында ул бер тапкыр да соңга калмый, тәртип бозмый, бары тик сигезенче сыйныфта гына, дәрескә килмичә, бөтен гимназияне куркуга сала. Директор Катанов фатирына гимназия тикшерүчесен җибәрә, һәм тегесе намуслы укучының гомерендә бер тапкыр булса да дәресләргә бармау башына килгәнен ачыклый[9].

Гимназиядә Катановның галим буларак формалашуы башлана. С. А. Венгеровның сүзлеге өчен материалларда ул болай дип язган:

1880 елдан, ягъни гимназиянең IV сыйныфыннан башлап, тарих һәм география укытучысы, география җәмгыятенең Көнчыгыш Себер бүлегенең хакыйкый әгъзасы А. К. Завадский-Краснопольский йогынтысы астында мин сагай текстларын язу һәм үз кабиләмнең гореф-гадәтләрен тасвирлау белән шөгыльләндем. Галимнәр В. В. Радлов, М. А. Кастрен һәм Н. А. Костров язмалары белән танышу нәтиҗәсендә мин үз язмаларымны шактый тулыландырдым һәм соңыннан аларны төрле басмаларда бастырып чыгардым[9].

1883 елда Катановның «Шаман бубенын һәм костюмын тасвирлау» дигән мәкаләсен Г. Н. Потанин үзенең «Төньяк-Көнбатыш Монголия очерклары» дигән китабында бастырып чыгара. 1884 елда сагай теле грамматикасы кулъязмасын Петербург фәннәр академиясенә җибәрә, анда аны Н. И. Ильминскийга карарга тапшыралар. Кайбер хәзерге тикшеренүчеләр (аерым алганда, Г. И. Исхаков һәм Г. С. Әмиров) фикеренчә, бу басылмаган хезмәттә төрки телләрне өйрәнүгә өлгергән Катановка хас булган чагыштырма-тарихи якын килүнең башлангычлары да булган[2]. Әмма Ильминский лаексыз рәвештә[2] хезмәтне тәнкыйтьли, гәрчә Катановның нәкъ менә этнограф һәм лингвист буларак сәләтле булуын билгеләп үтсә дә[9].

1884 елда Катанов Красноярск гимназиясен алтын медаль белән тәмамлый һәм тюркология белеме алырга һәм галим булырга ниятли. Баштарак (мөгаен, рухани абыйсы йогынтысында) ул Казан руханилар академиясенә укырга керү турында уйлый[8]. Аскиз дала думасыннан рөхсәтен алгач, Казанга китә, ләкин Казанда көнчыгыш телләрен укыту — академиядә дә, университетта да — бөтенләй диярлек тукталуын күрә. Талантлы «инородец» белән хат алышкан Н. И. Ильминский һәм В. В. Радлов киңәше буенча Петербургка китә[2].

Петербург чоры (1884—1893)

Көнчыгыш факультеты

1884 елның 15 августында Катанов Петербург университетында гарәп-фарсы-төрек-татар әдәбияты разрядына кабул ителә. Ул гуманитар һәм махсус көнчыгышны өйрәнү дисциплиналарының киң спектрын үз эченә алган фундаменталь белем ала. Гимназиядә француз һәм немец телләрен үзләштергәннән соң, университетта Катанов гарәп, фарсы, госманлы, татар, башкорт һәм казакъ телләрен, шулай ук чагатай телен, төрки халыклар тарихын һәм әдәбиятын, Көнчыгыш тарихын, мөселман хокукын өйрәнә[6]. Моннан тыш, Катанов В. В. Радловның өендә төрки телләрнең фонетикасы белән шәхси рәвештә шөгыльләнә[6]. Радлов моңа кадәр Казаннан Петербургка күчеп килә; Катанов йөзендә ул бик тырыш һәм игътибарлы укучы таба[2]. Студент Катанов бик сак һәм тырыш була, истәлекләр буенча, аның барлык лекцияләргә дә йөргәне һәм стенографияләве билгеле[2]. Радловтан ул төрки телләрне өйрәнүдә чагыштырма-тарихи ысулны үзләштерә, бу ысул гимназиядә укыганда ук анда кызыксыну уяткан була.

undefined

Петербургта да, гимназиядәге кебек үк, Катанов ярлы яши. Ул шундук ректор исеменә казна стипендиясен билгеләү турында гариза бирә, ул аңа озак тикшерүләрдән соң 1885 елда билгеләнә.

Ләкин аның күләме — аена 8 сум — гадәти көнкүреш өчен җитми һәм Катанов кабат репетиторлыкка кайта. В. А. Гордлевский истәлекләре буенча, чиркәүнең тышкы болдырында Катанов ике тиенлек символик түләүгә белемсез мәхәллә кешеләренә ярдәм итә: аларның якыннарының исемнәрен искә алу язмаларына яза. Ул үзен бар нәрсәдә дә чикли, мәсәлән, якшәмбе көннәрендә генә төшке аш ашый. Ярым ач яшәү туберкулёзга китерә, ләкин Көнчыгыш Төркистанга экспедицияләр ярдәмендә аннан котыла ала[2].

1884 елның 5 декабрендә Катанов Казан университеты каршындагы Археология, тарих һәм этнография җәмгыятенең әгъза-хезмәткәре итеп сайлана. 1885 елдан башлап ул рус һәм немец телләрендә актив рәвештә басылып чыга башлый, аның хезмәтләре тематикасы Минусинск төркиләре эпосын тикшерү, М. А. Кастрен сүзлекләре материалларын чагыштыру һәм чагатай топографик номенклатурасына күзәтүне үз эченә ала. Ул шулай ук сагай диалектында рус алынмалары турында мәкалә бастыра[2][12].

1886 елдан Катанов Н. М. Ядринцев түгәрәгендә була, аның белән "Петербургта Себер укучыларына ярдәм итү җәмгыяте"ндә таныша. Пәнҗешәмбе көннәрендә Ядринцевта җыелалар, Катанов ул вакытта Себернең җирле халкы телләре һәм этнографиясе белән кызыксынуын тагын да ныгыта. Ядринцевның «Көнчыгыш күзәтүе» газетасында кайбер мәкаләләр бастыра. Түгәрәктә элек сәяси сөргендә булган затларның булуы аның әгъзалары артыннан яшерен полиция күзәтүе урнаштыру өчен нигез булып тора. Нәтиҗәдә Катанов расписка бирергә мәҗбүр була (1887 елның 21 августы белән даталанган), университетта булганда бернинди яшерен җәмгыятьләргә дә кермәскә, шулай ук түрәләр рөхсәтеннән башка акчалата язылуларда һәм легаль иҗтимагый оешмаларда катнашмаска йөкләмә ала[6]. Мөгаен, бу Катанов тормышында хокук саклау органнары кызыксынган бердәнбер очрак булгандыр: ул гомер буе ышанычлы һәм бөтенләй сәясәттән читтә була[2].

undefined

Себергә һәм Төркистанга сәяхәт

1888 елда Катанов уку курсын тәмамлый, бердәнбер «яхшы» билгесен ала — рус тарихы буенча (калган билгеләр бик яхшы була). 30 майда университет Советы аңа әдәбият фәннәре кандидаты дәрәҗәсен бирә, бер үк вакытта И. Н. Березинның тәкъдиме дә канәгатьләндерелә: Катанов Көнчыгыш факультетының профессорлык стипендиаты була[6]. Аңа ике еллык чорга елына 600 сум стипендия билгеләнә[9].

1887 елда ук В. В. Радлов Рус география җәмгыятенә «Язма» тәкъдим итә, анда Себер һәм Көнчыгыш Төркистанның «төрки кабилә калдыкларын» өйрәнү өчен этнографик-лингвистик экспедиция кирәклеген дәлилли. 1887 елның 11 декабрендә аны Этнография бүлегендә карыйлар, шул ук вакытта Радлов Катановны «әзерлекле һәм сәләтле зат» буларак командировкага җибәрергә тәкъдим итә[6]. Радлов Катановка 1000 сум бүлеп бирү турында үтенеч белән мөрәҗәгать итә, аның үтенече көнчыгыш факультеты деканы В. П. Васильев тарафыннан хуплана. 1888 елның 22 декабрендәге Император указы белән кандидат Н. Ф. Катанов «фәнни максат белән» Себергә һәм Кытайга командировкага җибәрелә. Шул ук елның 8 декабрендә үк Эчке эшләр министрлыгы Катановка Эчке эшләр министрлыгы карамагындагы кешеләргә һәм учреждениеләргә аңа һәрьяклап ярдәм күрсәтергә кушкан ачык кәгазь бирә. Шул ук вакытта Катанов рәсми рәвештә Петербург университеты хезмәткәре булып санала[9].

1889 ел башында Петербургтан чыгып киткәч, Катанов Омск, Тум һәм Красноярск аша туган Аскизга кайта, анда үзенең кыр тикшеренүләре өчен төп база булдыра. 1889 елның 7 мартында ул, Урянхай җиренә, Тыва шулай аталган, юл тота. Тыва сәфәре 5½ ай дәвам итә — 15 марттан 28 августка кадәр. Аның экскурсияләренең гомуми дистанциясе 700 чакрым чамасы тәшкил итә. Нигездә Катанов рус сәүдәгәрләренең сәүдә факторияләрендә яши, руслар белән турыдан-туры бәйле булган тывалылар белән аралаша, барлыгы ул 14 факториядә булн. Монда этнограф Катановның таланты ачыла: шик тудырмас өчен ул үзен чик буе заставасыннан тәрҗемәче яки сәүдәгәрләр хезмәтендә писарь итеп күрсәтә, ә үзенең информаторларына җепләр, кирпеч чәй, тәмәке, кәгазь, карандашлар һәм башка шундый вак-төяк товарлар белән түли. Нәтиҗәдә ул гаять зур кыр материалы (1122 җыр, 160 табышмак, 15 әкият, 35 миф) туплый, өстәвенә информаторлар аңа аларның исемнәрен һәм яшен теркәп барырга мөмкинлек бирәләр, моңа элекке тикшеренүчеләрнең берсе дә ирешә алмаган була[2]. Аскизга кайткач, Катанов 1890 елның гыйнварына кадәр кыр материалларын эшкәртә, нәтиҗәдә «Үрәнхәй җире очерклары» (2011 елда гына басылып чыга) һәм 1903 елда Тыва теле грамматикасы буенча бик зур кулъязма чыга. В. В. Радловка язган хатыннан күренгәнчә, Катанов кабинет эше белән иртәнге 8 сәгатьтән кичке 8-9 сәгатькә кадәр шөгыльләнгән[2]. Сәяхәтче кичергән кыенлыклар бик зур була, һәм Н. И. Веселовский болай дип яза:

Н. Ф. Катанов үзенең сәяхәтен шундый аз матди чаралар белән алып бара, бу яктан гомумән галим сәяхәтчеләрнең Ерак Көнчыгышка сәяхәтләре бик сирәк була. Моннан тыш, яшь сәяхәтче безне тәэмин иткән күп кызыклы материалларны бәяләргә туры килә…[12]

1890 елның февраль-март айларында Катанов тофаларны тикшерү өчен Кан тайгасына бара, шуннан соң Кытайга сәяхәткә әзерләнә башлый. Синьцзянга беренче сәфәре бик үк уңышлы булмый: Өремчедәге Кытай хакимияте аны алга таба үткәрми, Пекиннан сәфәргә рәсми рөхсәт таләп итә. Россия чигенә — Бахтыга кайткач, Катанов кыр материалларын эшкәртүне дәвам итә һәм Чүгүчәк һәм Голҗаның рус консуллыкларына рөхсәтне төзәтүдә ярдәм итүне сорап мөрәҗәгать итә. 1891 елның җәен ул чик буендагы Чүгүчәктә үткәрә, анда башлыча кыргызлар һәм сартлар фольклорын өйрәнә[6]. 1891 елның ахырында гына ул Кытай территориясендә йөрергә мөмкинлек бирүче рус, кытай һәм маньчжур телләрендә паспорт ала. Өремче аша Һамига барып җиткәч, 1892 елның мартында Катанов аз билгеле төрки диалектларны өйрәнә башлый. 1892 елның апрелендә ул Кытай территориясендә якынча 18 ай үткәргәннән соң Аскизга кайта. Моннан тыш, апрель-октябрьдә ул Минусинск бүлгесе территориясе буенча тагын берничә экскурсия уздыра[2].

К. И. Солтанбаев фикеренчә, Катановның Себер һәм Төркистан буйлап сәяхәт чорының бастырган һәм бастырылмаган материалларында түбәндәге тикшеренү юнәлешләрен аерып күрсәтергә мөмкин:

  1. Тел, аның төрки халыкларның сөйләшүчеләрендәге төрле күренешләре;
  2. Фольклор, аның жанрлары: әкиятләр, риваятьләр, мәсәлләр, хикәятләр, җырлар, табышмаклар, әйтемнәр, мәкальләр, халык сынамышлары;
  3. Дин, төрки кабиләләрнең фәлсәфи карашлары; праваслауга мөнәсәбәт;
  4. Матди мәдәният, көнкүреш, хуҗалык итү әйберләре; ритуаль әйберләр;
  5. Кабиләләрнең социаль-мәдәни, товар-акча мөнәсәбәтләре;
  6. Кабиләләрнең социаль структурасы, идарәсе, аларның туганалык, ыру-нәсел мөнәсәбәтләре;
  7. Халыклар психологиясе элементлары, шәхесара, милләтара мөнәсәбәтләр[13].

Кайту

1892 елның 14 октябрендә Аскизда Петропавел чиркәвендә Катанов абзасы Е. С. Катановның тәрбиягә алган кызы — Александра Тихонова (1875—1942) белән никахлаша. Аскизда чиркәү китаплары сакланмаса да, «никах тентүе» — никахлашуга комачауламаган (мәсәлән, якын туганлык никахларын булдырмас өчен) һәм никахлашучылар турында метрик һәм биографик мәгълүматларны үз эченә алган язма акт калган. Гадәттә никах тентүләренең сакланышы башка шундый документларга караганда түбән[14]. Туй киң колач белән уза, чакырылганнар арасында алтын сәнәгатьчесе П. И. Кузнецовның ике улы — Иннокентий һәм Иван — яшь Катановның дуслары һәм ярдәмчеләре; шулай ук Минусинск музее директоры Н. М. Мартьянов та була. Александра Минусинск гимназиясен тәмамлый, музыкага сәләтле, рояльдә уйный. Алга таба ул иренә тәрҗемәләр һәм өземтәләр белән актив ярдәм итә. Алар 30 ел бергә яшиләр; ир белән хатынның укытучы булып киткән бердәнбер кызы Анна (1901—1980) була. Шулай ук сеңлесе Мариянең улы Николай Тюнестеевны тәрбияли һәм аңа үз фамилиясен бирә. Ул 1938 елда кулга алына һәм атып үтерелә[15][3].

undefined

Фәннәр Академиясе һәм Рус география җәмгыяте тарафыннан каралган бөтен программаны үтәп, Катанов хатыны белән 1892 елның 22 декабрендә Петербургка кайта. Ул үзе белән бастыру өчен әзерләнгән көндәлекләрнең берничә томын, шулай ук киләчәктә үзенең барлык фәнни эшләрен төзегән гаять зур мәгълүматлар массивын алып килә. Күп материаллар беренче тапкыр фәнни әйләнешкә кертелә, аерым алганда, Тыва һәм тофалар телләренең сүзлекләре һәм грамматикасы төзелә. Катанов Турфан һәм Һами оазисларының уйгыр диалектларын өйрәнүдә пионер булып чыга[6]. Ләкин 2017 елга аның лингвистик һәм этнографик материалларының төп массивы бастырылмаган булып кала бирә.

Петербургка кайткач, Катанов Көнчыгыш факультетында татар теле лекторы урынын алырга өметләнә, ләкин ул инде И. Н. Березинның туганына бирелгән булып чыга. В. В. Радловка язган хатлары көнкүреш тәртипсезлеге һәм акчасызлык турында шикаятьләр белән тулы (юл туннарын һәм гимназиянең алтын медален сатырга туры килә)[Комм 4]. П. О. Рыкин фикеренчә, Катановта фәнни-укыту эшчәнлегенә карата вакытлыча җирәнү хисе барлыкка килә, аны Ырынбур губернасына, Себергә яки Төркистан краена училищелар инспекторы вазифасына алу турында Халык мәгарифе министрлыгына мөрәҗәгате белән аңлатыла. Бер ел тулы билгесезлектән соң, 1893 елның 9 ноябрендә В. В. Радлов һәм В. Р. Розен ярдәме белән Катанов экстраординар профессор дәрәҗәсендә Казан университеты укытучысы урынын ала. Бу вазифаны алу өчен, Катанов 1893 елның 10 һәм 21 декабрендә төрек-татар әдәбияты магистры дәрәҗәсенә имтиханнар тапшыра һәм кичекмәстән Казанга китә[2].

Казан чоры (1894—1922)

Иҗатының чәчәк атуы. Җәмәгать эшчәнлеге (1894—1908)

1894 елның 12 гыйнварында Катановлар Казанга килә, анда тикшерүче үлгәнче 28 ел яшәргә туры килә. Ул вакытта университетта көнчыгыш телләрен укыту таркалуга дучар була, һәм Катановка уку-фәнни эшчәнлекнең бу юнәлешен торгызырга туры килә. Әмма, экстраординар профессор буларак, ул факультатив курслар гына укый. Ләкин бик тиз аның предметлары студентлар арасында популярлык казана башлый. 1894/1895 уку елында Катанов тарих-филология факультетында үзенең кызыксынуларының гадәти булмаган киңлеген һәм төрлелеген күрсәтүче түбәндәге курсларны укый:

  1. Казан татарлары теле (грамматика һәм уку);
  2. Төрки-татар кабиләләренә күзәтү (борынгы һәм яңа төрки дәүләтләрнең тарихы, кабиләләрнең көнкүреше, чит ил кешеләренең төркиләр турындагы хәбәрләре);
  3. Төрки-татар әдәбияты тарихы (госманлы, чагатай, гомумтөрки);
  4. Төрки телләрнең чагыштырма грамматикасы[6].
undefined

Киләсе, 1895/1896 уку елында Катанов өстәмә рәвештә гарәп һәм фарсы телләре курсларын, аннары алтай телләре грамматикасын, казакъ һәм кыргыз телләре грамматикасын һәм хәтта «Алтын Урда тәңкәләрендә һәм Казан һәм Болгар ханлыкларының кабер ташлары һәйкәлләрендә язулар» махсус курсын укый башлый[6].

Казанга килгәннән соң 2 айдан да азрак вакыт үткәч, Николай Фёдорович Катанов университет каршындагы Археология, тарих һәм этнография җәмгыяте (АТЭҖ) сәркатибе итеп сайлана (1894 елның 8 апреле)[6]. Монда Катанов бар нәрсә белән дә актив шөгыльләнә: җәмгыять китапханәсен тәртипкә китерә, аны "Известия"сен редакцияли башлый һәм беренче тапкыр анда Җәмгыять хисапларын һәм аның утырышлары протоколларын бастыра башлый. Укытуны һәм җәмгыять белән шөгыльләнүне бергә алып бару мөмкин булмау сәбәпле, Катанов 1897 елда аны сәркатип вазифаларыннан азат итүне сорый, ләкин 1898 елда ук әлеге җәмгыять рәисе итеп сайлана[6]. Җәмгыятьтәге хезмәттәшләре белән мөнәсәбәтләр һәрвакытта да җиңел булмый, 1900 елның 19 мартында ул В. В. Радловка ачуланып яза:

Археология, тарих һәм этнография җәмгыяте советы күпчелек тавыш белән карар чыгарды — алга таба "Известия"дә бернинди дә көнчыгыш текстларын бастырырга ярамый, чөнки текстлар файдасыз. <…> Алга таба, мондагы галимнәр һәм quasi-галимнәр, һөнәре буенча тарихчылар, исламны бөтенләй белмиләр һәм, акча җыеп, бөтенләй чит ил әдәбиятын, ә еш кына рус әдәбиятын да күзәтмиләр. <…> Советның көнчыгыш текстларын бастырудан баш тартуы сәбәпле, мин үземнән рәис һәм әгъза исеменнән баш тарттым, ләкин Гомуми җыелыш мине яңадан чакырды һәм кичә кабат 1900—1902 елларга рәис итеп сайладылар[16].

Университетта һәм АТЭҖ күп мәшәкатьләр белән мәшгуль булган Катанов, аның кызыксыну өлкәсенә кергән теләсә нинди эшне башкаруга алына. Ул шунда ук изге Гурий кардәшлеге каршындагы Новый Заветны «Себер инородецлары телләренә» тәрҗемә итү комиссиясе эшчәнлегенә кушыла. 1907 елдан ул Казан уку бүлгесенең Тәрҗемә комиссиясе рәисе һәм Матбугат эшләре комитеты әгъзасы була[6]. Бу чорда аны берничә тапкыр Петербургка чит ил кешеләренә белем бирү буенча киңәшмәләргә, ә 1907 елдан Ырынбурга чит ил мәктәпләре укытучылары киңәшмәләренә чакыралар. Моннан тыш, 1905 елдан Катанов Казан шәһәре музее советы әгъзасы була, 1917 елга кадәр аның тарих-этнография бүлеген җитәкли һәм 1906—1912 һәм 1914—1917 елларда музей советы рәисе була. Кайвакыт күп санлы бурычлар галимгә авырлык китерә, А. Н. Самойловичка язган хатларының берсендә ул зарлана:

Мин бүлге мәхкәмәсе каршында мөселман матбугаты эшләре буенча даими эксперт булып торам, анда миңа ял да, вакыт та бирмиләр… һәм акча да түләмиләр. Мине гражданлык бурычларын үтәүдән коткарырга уку җитәкчелеге бөтенләй көчсез[2].
undefined

Катанов аеклык хәрәкәтендә актив катнаша, төрле вакытта ярыш-әгъзасы (1896 елның 4 сентябреннән), хакыйкый (1897 елның 14 июненнән), Казан аек җәмгыятенең мактаулы һәм гомерлек әгъзасы, шулай ук аның Комитет әгъзасы һәм сәркатибе була. Моннан тыш, ул җәмгыять каршында эш иткән Мәрхәмәтле Спас исеме белән гыйбадәтханә старостасы була. Ул актив рәвештә «Деятель» журналында алкогольгә каршы һәм тарихи юнәлештәге хезмәтләрен бастырып чыгара, асылда, ул озак вакытлар аеклык җәмгыятенең алыштыргысыз җитәкчесе А. Т. Соловьевның «уң кулы» булып, мөхәррирлек итә[9].

Казан аеклык җәмгыяте базасында "Рус җыелышы"ның Казан бүлеге (РҖКБ) төзелгәннән соң Катанов шулай ук әлеге хокук монархиясе оешмасы эшчәнлегенә кушыла[17]. 1909 елның 4 (17) февралендә ул, күренекле рус туфрак белгече Р. В. Ризположенскийны алмаштырып, курс Советы рәисе А. Т. Соловьевның иптәше (урынбасары) итеп сайлана[18][19].

Консерватив карашлы кеше буларак, ул социалистик идеяләргә каршы чыга һәм ул заманда модада булган дини агымнарга тәнкыйть белән карый, аларны пропагандалаучыларны һәм теоретикларны берничә мәртәбә тәнкыйтьли. Алар арасында, аерым алганда, социалист-революционерларны хуплаган күренекле татар шагыйре Габдулла Тукай (Абдулла Тукаев)[20], һәм Сәрдәр Вәисов — "ваисовчылар хәрәкәте"нә нигез салучы (Катанов аны «мөселман сектасы» дип классификацияләгән)[21][22].

Аның Идел-Чулман төбәгендә праваслау миссиясен үстерүгә керткән өлеше дә шактый була. Катанов Казан руханилар академиясенең миссионерлар бүлегенең басма органы — «Инородческое Обозрение» («Православный Собеседник» журналына кушымта) редакциясе мөдире була. Ул 1912 елның ахырыннан нәшер ителә һәм Россиянең Европа һәм Азия өлеше инородецларның «хәзерге көнкүрешен» һәм диннәрен тасвирлауга багышлана[23][24].

Уку, оештыру һәм иҗтимагый эшнең зур күләмле булуына карамастан, Катанов фәнни эзләнүләргә вакыт таба. 1898—1908 елларда ул 145 фәнни хезмәт бастыра (рецензияләрсез һәм аннотацияләрсез). 1896 һәм 1899 елларда Минусинск бүлгесенә бельтыр һәм сагайларга экспедицияләр үткәрә (анда шаман камлауын күзәтә), 1897 елның май-август айларында типтәрләр һәм керәшеннәр арасында кыр тикшеренүләре үткәрә, ә 1898 елның май-август айларында башкортларны, мишәрләрне һәм яңадан типтәрләрне һәм керәшеннәрне тикшерү өчен Уфа губернасына сәфәр кыла. Җентекле хисаплар "Известия ОАИЭ"да бастырыла. 1909 елның 22 февралендә галим бертавыштан Археология, тарих һәм этнография җәмгыятенең мактаулы әгъзасы була[6]. 1900 елда Бельгиядә һәм Франциядә була. 1909 елның җәендә туган җирләренә — Аскизга соңгы сәфәрен ясый[25].

1904 елга француз һәм немец телләрендәге язмалары ярдәмендә Катанов Лувенда Societe des sciences et lettres , Будапештта Ungarische ethnographische Gesellschaft , һәм Гельсингфорста Фин-угор җәмгыяте әгъзасы була[12].

«Үрәнхәй телен өйрәнү тәҗрибәсе»

Катановның барлык хезмәтләре арасында «Үрәнхәй телен, аның төрки тамырдагы башка телләргә төп туганлык мөнәсәбәтләрен күрсәтеп, өйрәнү тәҗрибәсе» күләме белән аерылып тора (барлыгы 600 бит тирәсе). Биографы С. Н. Иванов бу хезмәтне Катановның тюрколог буларак эшчәнлеген билгеләүче хезмәт дип бәяли[6]. Катановның диссертациясе Тыва теленең беренче җентекле тасвирламасы булып тора һәм 1899—1903 елларда өлешләп "Казан университетының фәнни язмалары"нда басылып чыга. Структурасы буенча «Тәҗрибә» XIX гасырның традицион тасвирлау грамматикаларын хәтерләтә, ләкин хрестоматия һәм сүзлек кертү белән аерылып тора. Тыва теленең грамматикасы авторның гаять зур эрудициясен күрсәтә — «авазлар һәм формаларны» чагыштыру өчен Катанов картотекасыннан 5 борынгы һәм 42 хәзерге төрки тел материаллары кулланылган[2]. Шуның белән бергә, чагыштырма тикшеренү Катановка бары тик бер мәсьәләне — Тыва теленең төрки чыгышын исбатлауны хәл итү өчен хезмәт итә. Аның замандаш фәнендә — хәтта В. В. Радлов һәм Н. М. Ядринцевта да — тывалыларның самодий яки янәсәй чыгышы турындагы күзаллаулар өстенлек иткән. Күтәрелгән проблемаларның мөһимлегенә карамастан, хезмәт А. Н. Самойловичның катгый тәнкыйтенә дучар була. Ул авторны морфологиягә зыян китереп, Тыва синтаксисы мәсьәләләрен начар эшләүдә, шулай ук хәзерге лингвистика, аерым алганда фонетика белән начар таныш булуда шелтәли. П. О. Рыкин фикере буенча, Катановны чыннан да теоретик мәсьәләләр аз кызыксындырган, ләкин, тикшеренү максатын формалаштырып, ул барлык кирәкле терминологияне һәм бәян итү ысулын белүен күрсәткән[2].

«Үрәнхәй телен тикшерү тәҗрибәсе» Катанов тарафыннан 1903 елның 7 декабрендә Петербург университетының көнчыгыш телләре факультетында магистрлык диссертациясе сыйфатында гавами яклауга тәкъдим ителә. Рәсми оппонентлары — В. Д. Смирнов һәм П. М. Мелиоранский. Яклау нәтиҗәләре буенча Николай Фёдорович төрек-татар әдәбияты магистры дәрәҗәсенә лаек була[9][6]. 1907 елның 26 ноябрендә Казан Университеты советы тарих-филология факультетының Катановка чагыштырма тел белеме докторы honoris causa дәрәҗәсен бирү турындагы үтенечен канәгатьләндерә. 15 декабрьдә халык мәгарифе министры тарафыннан докторлык дәрәҗәсендә раслана[6].

Катанов һәм Казан музейлары

Казанга килгәч, Катанов шунда ук университет һәм шәһәр музейлары эшенә катнаша башлый. Беренче чиратта, бу университетның туган якны өйрәнү музее була, аның җыентыгына галим кайбер Себер шаман кирәк-яракларын бүләк итә; хәзер алар университетның Этнография музеенда[26]. Аннары ул АТЭҖ тарафыннан Чабаксар һәм Тәтеш исправниклары җибәргән рус бакыр тәңкәләре коллекциясен тасвирлау өчен җәлеп ителә[26]. 1896 елда Николай Фёдорович Җәмгыятьнең «билгеләмәсе» буенча аерым басма итеп И. А. Износковның нумизматик коллекциясе тасвирламасын бастыра[26]. Тиздән аны Казан сәүдәгәре В. И. Заусайлов җәлеп итә. Аның коллекциясендә 1907 елга Идел-Чулман төбәгенең бакыр чоры әйберләренең саны барлык бергә алынган рус музейларындагы кебек була. Катанов бәяләве буенча, коллекциядә таш гасырның 5282 әйбере, 1292 — бакыр, 1417 — тимер гасыр һәм 1639 берәмлек керамика һәм пыяла тәкъдим ителә[26]. 1897 елда Катанов АТЭҖ музеен җитәкли, аның җыелышларын авыр хәлдә икәнлегенә тап була: урын булмау сәбәпле, алар элеккеге университет тулай торагының җайлаштырылмаган коридорында урнаштырылган була[26]. 1906 елда Казан епархиясе Чиркәү тарих-археология җәмгыятенең борынгы әйберләр саклагычын төзүдә актив катнаша[26].

1905 елның 26 сентябрендә Казан шәһәр думасы утырышында шәһәр музее Советына сайлана. 1906 елның гыйнварыннан 1917 елның ахырына кадәр ул аның тарих-этнография бүлеген җитәкли һәм ике тапкыр (1906—1912 һәм 1914—1917 елларда) Музей советын җитәкли, бу вазифаны казначылык белән бергә берләштерә. Ул үзенең коллекционерлык омтылышларын да калдырмый, максатчан рәвештә татар шамаилләрен җыя башлый; үз хисабына сатып алынган күп кенә әйберләрне ул бушлай музей фондына тапшыра[26]. Университет һәм Казан шәһәр музеенда алган тәҗрибә Катановка 1912 елда Казан руханилар академиясенең тарих-этнография музеен оештырырга мөмкинлек бирә. Күп кенә әйберләрне ул үз хисабына сатып ала, шулай ук музей каршында фин-угор һәм төрки халыкларның тарихы һәм этнографиясе буенча лекцияләр укуны оештырырга омтыла. Музей фондлары китапханә бинасында урнашканга күрә, иң кыйммәтле экспонатларны Н. Катанов Казан шәһәр музеена тапшырырга омтыла[26]. 1918 елда профессор Катанов университетның нумизматик кабинеты мөдире булып эшкә алына һәм коллекцияләрне тәртипкә китерә, шул исәптән дистә еллар дәвамында ачылмаганнарын да[26].

Иҗатының кимүе (1909—1917)

Катановның барлык биографлары диярлек XX гасырның беренче декадасы ахырына аның фәнни эшчәнлегендә сизелерлек кимү үсә башлавын билгеләп үтәләр. Моның турыдан-туры сәбәбе Казан университетында һәм АТЭҖ бик уңайсыз социаль-психологик шартлар булуы. Галимнең кызы А. Н. Катанова истәлекләренә караганда, 1894 елда ук университет профессурасының күп кенә вәкилләре алар арасында «инородец» барлыкка килүеннән бик канәгать булмаганнар, тагын да кырысрак фикерләр очрый: «безгә тиздән кыргыйлар җибәреләчәк»[27]. Тагын да мәзәгрәк тарихлар булган, шуларның берсе беренче хакас журналисты һәм җәмәгать эшлеклесе Иван Барашков-Эпчелей истәлекләрендә китерелгән. Беркөнне Катанов гаиләсе белән Әстерханга кадәр пароходта барырга җыенган, һәм юлга чыккан көнне, хатыны белән кызын каютага урнаштырып, ярга төшә. Пристаньда генерал-губернатор канцеляриясенең югары дәрәҗәле чиновнигы аны йөк ташучы дип кабул итә һәм илле тиен биреп, чемоданнарын илтеп куярга куша; галим каршы килми. Төшке аш вакытында Катанов барлык бүләкләре белән бергә профессор вицмундирын кия; чиновник, аны таныгач, аның дәрәҗәсе һәм исеме белән кызыксына, шуннан соң үзенең бик күп регалияләрен санап китә. Түрә, гафу үтенүләрдән соң, үзенә илле тиен акча кайтаруны сорый. -«Сез нәрсә, галиҗанәп, нигә кирәк соң. Мин бит аны намуслы хезмәт белән эшләп таптым бит», — дип җавап бирә[28][27]. Катанов үзе мондый вакыйгаларга игътибар итмәскә тырыша, ләкин алардан бөтенләй аерыла алмый[2].

undefined

Катановның Казандагы хәле аның биографы С. Н. Иванов тарафыннан болай тасвирлана:

Казан университетында көнчыгышны өйрәнүнең бердәнбер вәкиле Катанов һөнәри фәнни өлкәдән мәхрүм ителә, аның тикшеренү кызыксынулары тарих-филология факультетында аның тирәсендәге профессорларга чит була. Танылган галим, Катанов мәҗбүри булмаган курслар уку белән генә чикләнергә мәҗбүр була, ә «экстраординар профессор дәрәҗәсендәге укытучы» хәле аның фәнни авырлыгына һәм абруена туры килми[2].

Казанда Катанов Петербург университетында урын табылмаганга һәм 1893 ел вакыйгаларына үпкәсе гомерлеккә калганга гына мәҗбүри булып кала. 1904 елда ук ул Э. К. Пекарскийга ачыктан-ачык яза: «Кайбер ориенталистларның хәйләле тырышлыгы аркасында Петербургта сыену урыны тапмадым»[2]. Башкала коллегалары белән мөнәсәбәтләр начарая, Катанов Санкт-Петербургта бернәрсә дә бастырмаска ант итә һәм аны саклый[2]. Ахыр чиктә галим Россия көнчыгышны өйрәнүнең иң эре үзәгеннән аерылып тора, ә Көнбатышка битараф була. Шуңа да карамастан, 1907 елда В. Н. Радлов Петербургта "Төрки кабиләләрнең халык әдәбияты үрнәкләре"нең 9 нчы чыгарылышында төп нөсхә телендә һәм Катанов тәрҗемәсендә Катанов материалларының ике томын бастырып чыгара. "Үрнәкләр"дә тывалыларның төрле фольклор үрнәкләре дөнья күрә — 1410, хакасларның — 1159 һәм карагасларның — 203.

undefined

1908 елдан соң Катанов әкренләп фәнни эзләнүләргә кызыксынуын югалта башлый, аларны файдасыз һәм кирәксез дип саный. Университетта раслану омтылышлары 1913 елда университет Советының төрек-татар һәм фин-угор тел белеме кафедралары каршында даими ординатуралар оештырудан баш тартуы белән тәмамлана, бу Катановка студентларның даими составын булдырырга мөмкинлек биргән булыр иде[6]. Тирән дини кеше буларак, Николай Фёдорович үз кризисын чиркәүдә хәл итәргә тырышып карый. 1906 елда ук ул Казан епархиясенең чиркәү тарих-археология җәмгыятенә керә[6]. 1909 елда Таврия гыйльми архив комиссиясенең хакыйкый әгъзасы була[29]. 1911 елның маенда ул татарлар, чуашлар, марилар, казакълар һәм башка халыклар арасында төрки телләрне өйрәнү һәм миссионерлык эшчәнлеге өчен махсус билгеләнгән этнография һәм тарих кафедрасын биләүгә Казан руханилар академиясе конкурсында катнашырга карар кыла[6]. Сайлауларда күпчелек тавыш алгач, Катанов элеккеге җитәкче — Е. А. Маловның оппозициясе белән очраша, ул галимне праваслау диненә «объектив һәм битараф» мөнәсәбәттә булуда гаепли. Изге Синод 1911 елның 7 октябрендә конкурс нәтиҗәләрен гамәлдән чыгара һәм Малов тәкъдим иткән А. Михайловны мөдир итеп раслый. Әмма аның «гаилә шартлары буенча» баш тартуыннан соң 30 ноябрьдәге синодаль указ белән Катанов кафедра мөдире итеп куела, ләкин профессор дәрәҗәсендә түгел, ә доцент дәрәҗәсендә[6].

Руханилар академиясендә Катанов Алтын Урда чорында Идел буенда христианлык тарихы һәм «V-XI гасырларда Урта Азиядә һәм Монголиядә несторианлык тарихы» буенча курслар укый, шулай ук татар теле укыта. Студентлар ихтыяҗлары өчен «Кыскача татар-рус сүзлеге» һәм татар хрестоматиясен бастыра. Ул шулай ук академия музеен җитәкли һәм "Инородческое обозрение"ны редакцияли[6]. Катановның академиядәге эшчәнлеге турында түбәндәге таныклык бар:

Укыту башка милләтләр һәм аларның теленә — тере һәм үле, яңа һәм иске, халык һәм китап телләренә шәхси күзәтүләрдән фактлар һәм белешмәләр белән сурәтләнгән җанлы әңгәмә формасында алып барыла[8].

Катановның барлык казанышларына карамастан, 1913 елда аңа Академиянең ординар профессоры исемен бирүдән баш тарталар, ул аны 1915 елда гына ала[6].

1909—1916 елларда Катановның эш нәтиҗәлелеге кискен кими — ул бу вакыт эчендә бары тик 11 хезмәт бастыра, нигездә — татар теленнән язмалар. Ул АТЭҖ бурычларына игътибарсыз карый башлый: утырышларны калдыра, "Известия"нең басмасын тоткарлый, берничә комиссия составыннан чыга[6]. 1914 елның 19 мартындагы сайлаулар җәнҗал белән тәмамлана: Катанов Җәмгыятьнең финанс акчаларын туздыруда гаепләнә һәм тавыш бирүдән мәхрүм ителә. Гаепләүләрнең уйлап чыгарылганлыгы тиздән ачыла, ләкин Катанов шулкадәр кимсетелә ки, Җәмгыять белән бөтен элемтәләрен өзә. Тиздән ул үзенең зур китапханәсен Төркия премьер-министры Хильми-Пашага сата[2]. Китапханә 22 телдә 7325 томны үз эченә ала, килешү бәясе 3000 алтын лира тәшкил итә[30][Комм 5].

Китапханәне сату аның рухи халәтенә нык тәэсир итә. Бөтендөнья сугышы башланганнан соң академиядә һәм (азрак дәрәҗәдә) университетта укыту гына аның өчен ниндидер әһәмияткә ия була. Руханилар академиянең өченче курс студентлары өчен ул төрле башка милләтләр телләрендәдә инҗил текстлары хрестоматиясен әзерли[8]. Бу эш 1917 елгы революцион вакыйгалар белән өзелә.

Совет Россиясендә тормышы һәм эшчәнлеге. Үлеме (1918—1922)

Замандашлары һәм якын кешеләренең истәлекләре буенча, Катанов сәясәттән бик ерак булган һәм хәтта үз карашларын халык алдында игълан итүдән дә тыелып торган. 1917 елның шау-шулы вакыйгалары Катановны узып китә диярлек, ләкин аның һөнәри бурычларының киңәюенә китерә[6]. 1917 елның октябрендә Казанда сайланулы ректор һәм җитәкчелектә студентлар катнашында демократик башлангычларда төзелгән Төньяк-көнчыгыш археология һәм этнография институты ачыла. Укытучылар университеттан була, дәресләр кичке вакытта үткәрелә[6]. Катанов археология бүлеге деканы итеп сайлана, анда Алтын Урда тарихы, Идел буе чыганакларын өйрәнү, көнчыгыш нумизматикасы һәм көнчыгыш хронологиясе буенча лекцияләр укый. 1919 елның маенда институтта Көнчыгыш бүлеге булдырыла, аны яңадан Катанов җитәкли, 1921 елда институт Көнчыгыш академиясенә үзгәртеп корылганнан соң аның штатында кала. Чынлыкта, Совет хакимияте игълан ителгәннән соң гына, милләтчеләрнең һәм дошманнарның һөҗүмнәренә дучар булмыйча, Катанов үз осталыкларын һәм талантларын тулысынча тормышка ашыра ала[2]. Археология институтыннан тыш, ул Югары халык мәгарифе институтында, Чуваш педагогия курсларында һәм хәтта югары Шәрык музыка мәктәбендә "төрек-татар халыкларының җыр иҗаты"н укыта. 1919 елның 15 февралендә Катанов бөтенроссия конкурсы буенча Казан университеты профессоры итеп сайлана, 1921 елның 1 августында бу исемдә рәсми рәвештә Мәгариф халык комиссариаты тарафыннан раслана[6]. 1919 елның 17 гыйнварында яңартылган Археология, тарих һәм этнография җәмгыятенең беренче утырышында Катанов яңадан аның рәисе һәм бер үк вакытта Совет әгъзасы итеп сайлана[6]. 1919 елның 31 гыйнварында университетта тарих-филология факультеты каршында Көнчыгыш бүлеген оештыру буенча комиссияне җитәкли. Моннан тыш, 1918 елдан ул нумизматик кабинетны җитәкли һәм РСФСР Халык Комиссарлары Советы каршындагы контрреволюциягә һәм саботажга каршы көрәш буенча Бөтенроссия гадәттән тыш комиссиясе конфискацияләнгән алтын һәм көмеш тәңкәләрне кире кайтаруга ирешә. Аның укыту йөкләнеше атнага 47 сәгатькә кадәр тәшкил итә, бу гражданнар сугышының ачлык елларында гаиләне тәэмин итү зарурлыгы белән дә билгеләнә[2].

undefined

С. Н. Иванов сүзләренчә, 1918 елдан соң «Катанов яңадан фәнни тикшеренүләрнең тәмен тоя»[6]. Укыту, оештыру һәм фәнни-тикшеренү эшләре турындагы күпсанлы тәкъдимнәр аны депрессия хәленнән чыгара. Өч ел эчендә (1918—1921) — җимереклек һәм Гражданнар сугышы шартларында — Катанов алдагы 8 елдагы кебек үк күп материал бастыра. Алар арасында Археология институтында лекция курсы материаллары буенча «Көнчыгыш хронологиясе» (240 битле) аерылып тора. 1920—1921 елларда Казанда «Көнчыгыш халыклары мәдәнияте күргәзмәсе» оештырыла, аны оештыру комиссиясенә шәрык акчаларының кыскача тасвирламасын төзегән Катанов та керә. Тарих-филология факультетында берникадәр вакыт аның укучысы М. В. Нечкина була, ул көндәлегендә һәм хат алышуларда кайбер дәлилләр калдыра[12].

Катанов совет көнкүрешенең авырлыгыннан — утын ярудан һәм күп сәгатьләр чиратларда торудан кача алмаган; моннан тыш, Казан учреждениеләренең барлык хезмәткәрләре диярлек ярдәмче хуҗалык тоткан. Ул тышкы оптимизмын саклап калса да, 1921 елга тагын да иминрәк урынга күчү турында уйлана башлый: аңа Бакы, Ташкәнт, Владивосток һәм Красноярск университетларыннан тәкъдимнәр килә. Авыр тормыш шартлары һәм авыр физик хезмәт сәламәтлегенең кискен начарлануына китерә: көз көне галимне паралич суга. Яңа, 1922 елга ул акрынлап терелә башлый, ләкин эренле плеврит белән авырый башлый. Хәтта иң авыр хәлдә, урынга беркетелгән хәлдә дә, Катанов 1922 елның 11 февралендә Саранск туган якны өйрәнү җәмгыяте Советына бөтен бер тикшеренү программасын бәян итеп яза[6]. Март башында кискен начарлану була (тиз узучы туберкулёз ачыла), аны Шамов хастаханәсе күчерәләр һәм ашыгыч рәвештә операция ясыйлар, ләкин инде соң була. 1922 елның 10 мартына каршы төндә Катанов 59 яшендә вафат була[2][Комм 6]. Үлем таныклыгы буенча галимне Казан Кремле территориясендәге Спас-Преображенский монастыре коймасына җирлиләр. 1928 елда монастырь җимерелгән вакытта шәһәр Башкарма комитеты аның җәсәден Арча зиратына күчерергә рөхсәт итә, анда Катановның беренче укытучыларыннан берсе Н. И. Ильминский кабереннән ерак түгел җирләнә[2]. Ләкин, Арча зиратында галимнең 110 еллыгына төзелгән кенотаф кына бар дигән версия бар (1972 елда), һәм аны күмү урыны күптән югалган[18][33]. 2023 елда А. С. Нилогов Татарстан Республикасы Дәүләт архивында сакланган Катановның үлеме турында акт язмасын (1922 елның 9 мартындагы № 335) бастыра. Ул 9 мартта вафат булуын һәм профессорның шунда ук Арча зиратына күмелүен раслый. Нилогов фикеренчә, хәзерге кабер ташы кенотаф булу-булмавын ачыклау, ким дигәндә, эксгумация, суд-медицина экспертизасы һәм Катановлар гаиләсенең туры ир-ат линиясе буенча генетик анализ таләп итә[34].

Шәхес

Үз-үзен тоту холкы һәм стиле

Н. Ф. Катановның холкы һәм үз-үзен тоту стиле үзенчәлекләре гимназиядә укыганда ук салына, ул вакыттагы сынаулар аның бөтен алдагы тормышына эз калдыра. Замандашларының истәлекләренә караганда, Николай Фёдорович һәрвакыт тыныч, тәртипле һәм сабыр булган. Галим һәм укытучы буларак, аңа педантизм һәм кырыслыкка күчә торган катгыйлык хас булган. А. А. Ярилов истәлекләренә караганда, Катанов тышкы яктан бик йомык булса да, «эчтән яшеренгән, үзенә карата җылы мөнәсәбәт эзләгән». Сакчыл булу гадәте шунда чагыла: ул куен дәфтәрләрендә һәм көндәлекләрендә иң кечкенә чыгымнарны, хәтта 1-3 тиенен дә, төгәл билгеләп үткән, әмма ул үзеннән бу турыда сораган барлык хезмәттәшләренә риясыз ярдәм иткән[9]. Замандашлары шулай ук көндәлек аралашуда аның холкының җиңеллеген һәм хәтта йомшак юмор булуын билгеләп үтәләр[9].

Катановның хезмәт сөючәнлеге һәм сәләтләре турында Матбугат эшләре буенча вакытлы комитетта эшләгән чорына караган М. Пинегинның мәгълүматлары сөйли. 1906 елда Пинегин тәкъдиме белән цензор булып киткәч, Катанов, губернатор канцеляриясеннән, жандарм идарәсеннән, мәхкәмә катнашуларыннан һ. б. көн саен килә торган документларны (гарәп, фарсы, чагатай, сарт һәм башка көнчыгыш телләрендәге текстлар кимендә 60 бит) санамаганда, ел саен татар нәширләре тарафыннан килештерү өчен тәкъдим ителгән 500 дән дә ким булмаган кулъязмаларны карый. М. Пинегин ышандыруы буенча, Катанов 50ләп көнбатыш һәм көнчыгыш телләре белән эшләргә сәләтле була[35]. (Кайбер мемуарларда һәм аларга нигезләнгән басмаларда таныш булган телләр саны 114гә җиткән[27][24].) Цензор вазифасыннан ул 1916 елда гына азат ителә.

Катанов әдәбият һәм сәнгатькә бернинди кызыксыну да күрсәтмәде диярлек. Аның шәхси китапханәсендә матур әдәбият булмаган, ул беркайчан да театрларга һәм концертларга йөрмәгән; ул бары тик үзенә аңлаешлы телләрдә махсус әдәбият һәм тарихи чыганакларны гына укыган[9]. 1888 елдан ул коллекцияләү белән шөгыльләнә, Казанда антикварлар һәм старьевщикларның даими кунагы була. Төрки халыкларның тарихына, этнографиясенә һәм археологиясенә кагылышлы төрле әйберләр җыя, әмма шул ук вакытта Н. Катанов туплаган әйберләрнең барысын да диярлек музейларга бушлай тапшыра. Әйтик, Казан университеты музеенда Себер шаманы культының ритуаль кирәк-яраклары җыелмасы, шул исәптән пычаклар һәм бубеннар бар[9]. Ул көнчыгыш нумизматикасының бик яхшы белгече була, һәм замандашлары Казан музейларының күп кенә коллекцияләре бары тик Николай Фёдорович тарафыннан гына билгеләнергә мөмкин дип саный[9]. Хәзерге Татарстан Республикасының Милли музее фондларында, И. Р. Газизуллин исәпләве буенча, Катанов тарафыннан тапшырылган 1790 әйбер бар[9].

Бу уңайдан, аерым алганда, Катановның танылган Казан коллекционеры, профессор Н. Ф. Высоцкийның "тарихи-археологик музее"н өйрәнүдә катнашуы игътибарга лаек. «Үзем өчен рәхәт бурыч дип саныйм, — дип билгеләп үтте Высоцкий 1908 елда, — монда минем коллекциямне тикшергәндә һәм тасвирлауда белемле ярдәм күрсәткәне өчен чын күңелдән профессор Катановка рәхмәтемне белдерәм»[116][36].

Катановка шулай ук сәяси һәм фәнни дискуссияләрдә катнашырга теләмәү хас була. К. В. Харлампович истәлекләре буенча:

Бәхәскә ул беркайчан да кермәгән. Аңа һөҗүм иткән очракта, ул яисә эндәшми кала, яисә баш тарта, ул проблема булган вазифадан баш тартырга әзер була[2].

Мәгърифәтчелек һәм педагогик карашлары

Катановның педагогик карашлары К. И. Солтанбаеваның кайбер басмаларында махсус тикшерелә. Тикшерүче фикеренчә, Катановның педагогик карашлары аның шәхси тәҗрибәсеннән һәм «чит милләтләрне» агартуга карашларыннан аерылгысыз. Чынлыкта, аның «чит милләт» мәсьәләсенә карашлары аның килеп чыгышы белән генә түгел, ә ул үскән һәм формалашкан бөтен социаль-мәдәни мохит белән дә бәйле. Руслаштыру тарафдары буларак һәм аны төрки халыклар өчен файдага дип санап, ул чит милләт кешеләрен Европа мәдәнияте һәм цивилизациясе белән таныштыруда һәртөрле ярдәм күрсәтүне үз тормышының бер эше дип саный. Мәгърифәтчелек эшчәнлегендә ул миссионерлык педагогикасы идеяләренә эзлекле рәвештә таяна, аның нигезендә башта бу халыкларның телләре, этнографиясе, тарихы һәм психологиясе үзенчәлекләрен өйрәнергә кирәк була. Төрле халыкларны өйрәнүдә комплекслы караш, аларның тарихи-мәдәни мөнәсәбәтләрен һәм үзара бәйләнешләрен исәпкә алу таләп ителә. Чит милләт мәгърифәтендә Катанов төп рольне укытучы шәхесенә бирә. Аның фикере буенча, укытучы, иң беренче чиратта, халык мохитеннән, кайчакта башлангыч чиркәү-мәхәллә училищесы булган миссионерлардан аермалы буларак, фәнни яктан әзерлекле булырга тиеш. Мондый укытучы телне камил белергә, курс әзерлеген узган һәм уку материалын ирекле рәвештә аңлаткан укытучылар урынына мәктәп материалының эчтәлеген фәнни нигездә телдән һәм язмача бәян итә белергә тиеш була[37].

Үзенең педагогик эшчәнлегенең башыннан ук Катанов икеләтә бурыч куя: тюркологик тикшеренүләрдә фәннилек һәм Россия тюркологларын махсус әзерләү. Башлангыч укытучының педагогик эшчәнлегенең үзенчәлеге (Катановның сыйныфташларына репетиторлык күрсәтү буенча гимназия тәҗрибәсе генә булган, ул университетта да шулай эшләгән) әдәби чыганаклардан гына түгел, ә сәяхәтләре вакытында «беренче кулдан» алынган археологик, тарихи, этнографик һәм фольклор мәгълүматлар җыелмасын җәлеп итү һәм куллану булган. 1915 елга кадәр экстраординар профессор булган, ягъни аның курсларына йөрү мәҗбүри булмаган, бу аңа төрле дәрәҗәдәге мотивация һәм әзерлекле тыңлаучыларны кызыксындыру бурычы йөкләгән[38]. Замандашларының истәлекләрендә Катановның укыту методикасы турында берничә дәлил сакланган. Мәсәлән, Н. А. Васильев күрсәтмәсе:

Н. Ф. Катановның лекцияләренә көнчыгышны өйрәнүче аз санлы тюркологлар йөри иде. Беренче курста мин иптәш-юристлардан Кожевников һәм Ивановскийдан аларның Н. Ф. Катанов лекцияләренә йөрергә карар кылулары турында ишеттем; алар, очраклы рәвештә аның сәгатенә эләккәч, аз халык аудиториясендә зур кызыксыну белән утыруларын әйттеләр. Аларны Николай Федоровичның лекция укыганда һәр тема буенча фикернең гадилеге, тирәнлеге һәм ачыклыгы гаҗәпләндергән. Ул тыңлаучыларның сорауларыннан да уңайсызланмаган. Көндәлек тормыштан лексик материалны җиңел кулланып, ул сүзлек параллельләренә мисаллар китергән, һәм чыннан да сүз культурасы, санскрит тамырларыннан алып Мәскәү өлкәсенең халык сөйләмнәренә кадәр, кеше тормышының иң зур факторы буларак ачыкланган[39].

Лекцияләр галим җыйган гарәп язулы таш кисәкләре торган зур булмаган аудиториядә укылган. Катанов ул чорның әйдәп баручы укытучыларына хас булган тел бизәлешен яратмаган, ләкин студентларның истәлеге буенча: «… аның сөйләме балачагы үткән даладагы ефәк кылган кебек иркен, матур, киң һәм мавыктыргыч дулкын булып агыла»[40]. Н. В. Чехов раславы буенча (Катановның үзенә сылтама белән), «студентларга мөрәҗәгать итә һәм сорый: „сез руслармы?“. Уңай җавап алгач, ул: „Димәк, сез инде 25 татар сүзен беләсез“, — ди. Мисал өчен, рус теленә кергән берәр татар сүзен алам, мәсәлән — „башлык“, һәм аны анализлый башлыйм: „баш“ — баш дип, ә „лык“ суффиксы нәрсәдер салынган әйберне аңлата»[38]. К. И. Солтанбаева әйтүенчә, аның укытучылык эшчәнлегенең иң мөһим дидактик принциплары:

  1. аңлау һәм үзләштерү мөмкинлеге булсын өчен лингвистик берәмлекне синтезлау һәм анализлау принцибы;
  2. тыңлаучының туган теленә таяну принцибы;
  3. укучының тел сизгерлеген үстерү принцибы;
  4. тормышның мөмкин булган, тере мисалларында укыту принцибы;
  5. тел йөртүчеләргә хөрмәт һәм уңай нәтиҗәгә ышану принцибы;
  6. материалны белемнең кардәш өлкәләреннән интеграцияләү принцибы[38].

Фәнни мирас. Тарихнамә

Катановның фәнни кызыксынулары киңлегенә карамастан, аның өчен этнография белән фольклористика һәм төрки телләрне чагыштырмача өйрәнү һәрвакыт төп тарту үзәкләре булып кала. Белгечләр Катанов һәм Радловны лингвистик тикшеренүләрдә чагыштырма-тарихи ысулга нигез салучылар дип атыйлар. Катановның гимназия елларында ук төзелгән «Кыскача сагай-рус сүзлеге» 3090 гомуми кулланыштагы лексик берәмлекне үз эченә алган, аның материаллары 1953 һәм 2006 елларда чыккан хакас-рус сүзлекләренең нигезенә салынган[25]. Катанов-лингвист көнчыгыш телләрен өйрәнүне хакаслар, тывалылар, карагаслар, сартлар, уйгырлар белән Көньяк Себер һәм Көнчыгыш Төркистанның башка халыклары фольклорын җыю белән берләштерә, өстәвенә, һәрбер хәбәрне үзенә хас төгәллек белән паспортлаштыра[25].

undefined

1921 елда Катанов үзе бастырган хезмәтләренең исемлеген үзе төзегән, аңа якынча 380 библиографик берәмлекне керткән. Әмма, Ә. Кәримуллин исәпләп чыгарганча, бу санга шулай ук үзе язган 900 гә якын аннотация, реферат, рецензия кертергә кирәк булган, ә ул төзегән каталогларда һәм күрсәткечләрдә күп санлы Европа һәм Азия телләрендәге китапларның кимендә 7000 исеме исәпкә алынган[41]. Аның кулъязма мирасы тулысынча бастырылмаган гына түгел, ә өлешчә ачыкланмаган да. Татарстан Республикасы Милли архивында гына Катановның шәхси фондында 551 эш саклана, шул исәптән хат алышу, газеталардан өземтәләр һәм башкалар. Шунда ук аның китапханәсе калдыклары сакланган — 471 саклау берәмлеге, нигездә гарәп, фарсы һәм төрек телләрендәге уку әдәбияты һәм сүзлекләр[35]. Галимнең киң һәм күпьяклы эшчәнлеге белән бәйле документлар бөтен Россия буенча һәм аннан читтә таралган.

Г. Ф. Благова фикеренчә, Катанов Радловның лаеклы укучысы була, ләкин ул үз укытучысының тюркологик эшчәнлегенең бердәнбер юнәлешенең генә дәвамчысы булган — хәзерге төрки халыкларның теле, халык әдәбияты һәм этнографиясе буенча материаллар җыюны дәвам иттергән[12]. Вафатыннан соң ук Катановның мирасы үзәк һәм Казан матбугатында анализлана, В. А. Гордлевский, А. Н. Самойлович, Н. М. Покровский, К. В. Харлампович һәм башкалар тарафыннан эчтәлекле некрологлар басылып чыга. Бу язмаларга аның биографиясендәге күп кенә игътибарга лаек фактларны тасвирлау гына түгел, галимнең педагогик һәм фәнни эшчәнлегенә, шулай ук төрки мирасның төрле аспектларына характеристика бирү дә хас. В. А. Гордлевский «Н. Ф. Катанов истәлегенә» некрологында аның мирасына тәнкыйть белән карый:

Катанов башкалар язганны гына үзләштергән, ә иҗат итүче, иҗади элементы юк<…>. Тюркология бинасы өчен ул шомартылмаган ташларны сала, ләкин, госманлылар әйтмешли, «һәр ташның үз урыны». Көнчыгышны өйрәнү тарихчысы Катановка кадәр бик аз өйрәнелгән телләр буенча мул сыйфатлы материал керткән озак һәм фидакарь хезмәтне бәяли алачак[12].

Катанов үлеменнән соң, хакимият тырышлыгы белән, аның исеменә һәм фәнни-иҗтимагый хезмәтләренә большевик идеологиясе күзлегеннән караганда, тискәре «контрреволюцион» төсмер бирелә башлый. 1924 елда, «Археология, тарих һәм этнография җәмгыятендә кара йөзле элементның группировкасы турында» алынган мәгълүматлар белән бәйле рәвештә, Берләшкән Дәүләт Сәяси идарәсенең Татар бүлеге тарафыннан К. В. Харлампович, И. И. Сатрапинский, С. П. Шестаков, В. Ф. Смолин, С. И. Порфирьев, Н. В. Никольский һәм И. М. Покровскийга каршы эш кузгатыла. Шул ук вакытта И. М. Покровскийның Катанов турындагы мәкаләсе (некрологы) "йомгаклау акты"нда «Җәмгыять Советы эшчәнлегендә өстенлек итүче роль уйнаучы миссионерлык тенденцияләренең характерлы үрнәге» дип атала. Ул вакытка инде мәрхүм булган Н. Ф. Катановның исеме исә, «күренекле миссионер» буларак, "Казан университеты каршындагы Археология, тарих һәм этнография җәмгыяте хәбәрләре"нең һәм җәмгыятьнең үзен контрреволюцион характерда булуын исбатлау өчен файдаланыла[42].

Шуңа да карамастан, Катанов эшчәнлегенә объектив бәя бирү алдагы берничә ел дәвамында күпсанлы басмаларда актив кулланыла[9]. 1930—1950 елларда хәл кискен үзгәрә, ул вакытта аның турында язмалар саны күп тапкырлар кими, ә вакытлы матбугатта «иске режимлы галим колы» («Кызыл Татарстан» газетасы, 1933 ел) яки «фәндә реакционер» («Хакас теле, әдәбияты һәм тарихы фәнни-тикшеренү институтының гыйльми язмалары», 1951 ел) кебек инвективалар очрый. Катановның фәнни реабилитациясе 1958 елда башлана, ул вакытта «Казакъ ССР Фәннәр академиясе хәбәрчесе» С. Е. Маловның үлеменнән соң мәкаләсе чыга (аның материаллары 1922 елга карый), ә Абаканда галим, шул исәптән аның кызы Анна Николаевна турында истәлекләр җыентыгы басыла. Катановның 100 еллыгына аның биографиясен танылган тюрколог С. Н. Иванов әзерли, тулыландырылган рәвештә ул 1973 елда яңадан басылып чыга. Хакас галимнәре үзләренең күренекле якташларының мирасын эшләү буенча актив эшчәнлекләрен дәвам итәләр, 1997 елда аның Венгеров сүзлегендә куллану өчен төзелгән «тәрҗемәи хәле» (1894 елга кадәр җиткерелгән) басылып чыга.

2000 елдан башлап, Әнкарада Катановның саян төрекләре турында сайланган мәкаләләренең өч телле (хакас, рус һәм төрек) җыентыгы дөнья күргәч, Катанов мирасына кызыксынуның яңа күтәрелүе күзәтелә. 2003 елда шагыйрь А. Преловский тулысынча Катановның "Төрки кабиләләрнең халык әдәбияты үрнәкләре"ндә басылган материалларына нигезләнгән «XIX гасыр саян төркиләре фольклоры» дигән ике томлык китабын чыгара. Беренче томда Преловскийның шигъри тәрҗемәләре, ә икенче томда эшкәртелмәгән проза материаллары кертелгән.

2004 елда Н. Ф. Катанов исемен йөртүче Хакас дәүләт университетында «Хакасия һәм чиктәш территорияләр турында сайланма хезмәтләр» җыентыгы әзерләнә (төзүчесе С. А. Угдыжеков), анда тюркологның хакас этнографиясе турындагы төп әсәрләре туплана.

Бары тик 2011 елда гына 1889 елгы Тывага сәяхәт көндәлекләре басылып чыга, аларның автор тарафыннан матбугатка әзерләнгән кулъязмасы Бөек Пётр исемендәге антропология һәм этнография музее (Кунсткамера) архивында сакланган була [25].

2005 елда Казанда Р. М. Вәлиев һәм В. Н. Тугужекова (Хакас тел һәм әдәбият фәнни-тикшеренү институты) тырышлыгы белән «Н. Ф. Катанов мирасы: Евразия төрки халыкларының тарихы һәм мәдәнияте» халыкара семинары үткәрелә, аның нәтиҗәләре буенча хезмәтләр җыентыгы (2006 ел) һәм «Н. Ф. Катанов һәм гасырлар чигендә гуманитар фәннәр» коллектив фәнни биографиясе басылып чыга. 2000 елларның икенче яртысында Казанда тарихчы И. Е. Алексеевның дөнья күргән берничә китабында һәм мәкаләсендә Аеклык җәмгыяте эшчәнлегенә аерым игътибар бирелә. Тикшерүче Катановның сәяси карашларын «либераль» («мәгърифәтле башка милләт кешесенә хас») дип билгеләүнең нигезсезлегенә игътибар итә, киресенчә, күпсанлы фактлар галимнең консерватив ышануларын күрсәтә[24].

Карл Менгес 1920-нче елларда Катанов җыйган Көнчыгыш Төркистан текстлары архивы белән эшләү мөмкинлеге ала. Аның гомуми күләме 2384 кулъязма бит тәшкил итә. Тикшеренүче тарафыннан Пруссия Фәннәр академиясе басмаларында дөнья күргән берничә текст сайлап алына. 1933 елда 33 фольклор тексты бастырыла, ләкин Өченче Рейхтан Менгесның эмиграциясе аркасында эш озакка туктап кала, гәрчә 1936 елда икенче чыгарылыш (Менгес библиографиясе белән) Дьёрдя Хазаи редакциясендә хәбәр ителгән булса да. 1943 елда тагын 56 текст 100 данә тираж белән басылып чыга, ләкин бик сирәк очрый торганга әйләнә. Менгес исеме басмада телгә алынмый, ә Катанов башкарылган эш авторы буларак кереш сүздә атала. 1954 елда Менгес фольклор текстларының ике томына да сүзлек бастыра. 1976 елда ГДРның Борынгы тарих һәм археология институты Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan aus dem Nachlass von N. Th. Katanovның ике чыгарылышын да фототипик рәвештә яңадан бастырып чыгара[43].

Көнбатыш тарихнамәсендә 2000 елларда Катановка карата игътибар җанлана. Р. Джераси монографиясендә Катанов тәҗрибәсе бер үк вакытта русификация ситуациясендә уникаль һәм типик итеп күрсәтелә; шул ук вакытта шәхси һәм һөнәри идентификация катнашлыгы килеп чыга[44]. Аны «башка милләт кешеләрен» руслаштыру һәм христианлаштыру тарафдары дип танып, тикшерүче Катановның Зәки Вәлиди истәлекләрендә китерелгән сүзләрен китерә[45]:

Монгол һәм көнчыгыш төркиләрдән өч кеше — Доржи Банзаров, Чокан Вәлиханов һәм мин көнчыгышны өйрәнү юлына бастык. Һәркем үзен тулысынча рус әдәбиятына багышлады. Мин шаманлыктан ваз кичтем һәм христиан булдым, аларның фәненә хезмәт итәм. Чокан белән Доржи 35 яшькә дә җитмичә аракыдан үлделәр, чөнки безнең рус коллегаларыбыз эчүдән башка бернәрсәгә дә өйрәтмәделәр. Син бу мохиттә дүртенче кеше булачаксың, ләкин сак бул. Мин туып үскән мәдәни мохит мөселманнар кебек көчле түгел, халкыбызның яшәеше аяныч, рус мохитендә дә без чит булып калдык[46].

Агнес Нилуфер Кефили монографиясендә 1910 елда яңа ысуллы мәдрәсәләр өчен уку әсбапларына карата Катановның цензура эшчәнлеге мисаллары китерелә. Максуди һәм Кәрими текстларының фрагментлары аның кискен тәнкыйтенә дучар була, аларда Адәм белән Һава Мәккә тирәсендә яшәгәннәр, Адәм Һиндстанда күмелгән, ә хачка Гайсә түгел, ә Иуда кадакланган дип әйтелә. Намазга әзерләнгәндә җенес әгъзаларын юу буенча киңәшләр дә аның ачуын чыгара. Нәтиҗәдә, бу кулланмаларны бары тик рус телендә Европа фәннәре курсын алган һәм үзләрендә «тәнкыйди фикерләү» формалашкан өлкән укучылар өчен генә куллану карары кабул ителә[47].

Хәтерне мәңгеләштерү

1987 елның 28 сентябрендә Аскиз урта мәктәбе музее базасында Н. Ф. Катанов исемендәге Аскиз иҗтимагый туган якны өйрәнү музее (хәзер — Н. Ф. Катанов исемендәге Аскиз район туган якны өйрәнү музее) оештырыла. 1994 елның 10 августында Хакасия Республикасы Югары Советы Президиумы һәм Министрлар Советы карары нигезендә Хакасия дәүләт университетына Катанов исеме бирелә. Шул ук елны республиканың Югары Советы тарафыннан Н. Ф. Катанов исемендәге Дәүләт премиясе оештырыла, ул иң күренекле галимнәргә бирелә. Шул ук вакыттан башлап Н. Ф. Катанов исемендәге ХДУда традицион «Катанов укулары» үткәрелә[15].

undefined

1996 елда Хакасия Республикасы Министрлар Советы тарафыннан 5000 сум номиналлы суррогат акчалар чыгарыла, ул банкнотаның реверсында галим портреты урнаштырылган өчен халыкта «Катановка» исеме ала[48].

2005 елда Казанда Катанов яшәгән Школьный тыкрыгы рәсми рәвештә Катановский дип үзгәртелә (революциягә кадәр ул инде рәсми булмаган рәвештә бу исемне йөртә иде)[Комм 7]. «Халыкара бәйсез аеклык ассоциациясе» (ХБАА) шулай ук шәһәрдә Катановка һәйкәл куярга, аның йортын торгызырга, анда «Аеклык музеен» урнаштырырга тәкъдим итә[18]. 2007 елның 26 октябрендә Абаканда В. И. Ленин проспектында (Н. Ф. Катанов исемендәге ХДУ янындагы скверда) Красноярск сынчысы Константин Зинич эшләгән Н. Ф. Катановка һәйкәл куела. Кулына китап тоткан галим бөтен буена бронзадан сурәтләнгән. Һәйкәлне ачу Хакас язуы һәм мәдәнияте көннәренең соңгы юбилей блогының бер өлеше була[15]. 2011 елның 9 августында Хакасия Республикасы Хөкүмәтенең «Хакасия Республикасында 2012 елны Н. Ф. Катанов елы дип игълан итү турында» № 507 карары кабул ителә, анда, аерым алганда, «Хакасия Республикасы мәдәниятен һәм фәнен үстерү өчен кончыгышны өйрәнүче-тюрколог Николай Фёдорович Катановның шәхесенең һәм фәнни эшчәнлегенең гаять зур әһәмияте» билгеләп үтелә[49]. Шул ук карар белән «2012 елда Хакасия Республикасында Н. Ф. Катанов елын үткәрү буенча чаралар планы» раслана[5]. 2022 елның 20 маенда Аскиз авылында, шул ук исемле елга ярында, җирле хакимият бинасы каршында тантаналы рәвештә Катановка һәйкәл ачыла[50].

Н. Ф. Катановның төп хезмәтләре

  • Отчёт о поездке в Восточную Сибирь, Монголию и северный Китай в 1890 и 1891 гг. // Живая старина. — СПб., 1892. — С. 111—122, 134—137.
  • Сагайские татары Минусинского округа Енисейской губернии // Живая старина. — 1893. — Вып. 4, ч. III. — С. 559—570.
  • Письма из Сибири и Восточного Туркестана / Предисловие Радлова В. В. // Записки Имп. Императорской Академии наук. — 1893. — Т. XXIII. — С. 1—114.
  • Среди тюркских племён // Известия Имп. Рус. Географического Общества. — 1893. — Т. XXIX. — С. 519—541.
  • Качинская легенда о сотворении мира (Записана в Минусинском округе Енисейской губернии на качинском наречии тюркского языка 2 июня 1890 г.) // ИОАИЭ. — 1894. — Т. XII, вып. 2. — С. 185—188.
  • О погребальных обрядах у тюркских племён с древнейших времён до наших дней // ИОАИЭ. — 1894. — Т. XII, вып. 2. — С. 109—142.
  • Народные приметы и поверья бельтиров // Деятель. — 1896. — № 8. — С. 424—425.
  • О поездке действительного члена Общества археологии, истории и этнографии Н. Ф. Катанова в Минусинский округ Енисейской губернии // ИОАИЭ. — 1897. — Т. XIX, вып. 2. — С. 219—221.
  • Отчёт о поездке, совершенной с 15 мая по 1 сентября 1896 года в Минусинский округ Енисейской губернии // Учёные записки Казанского университета. — 1897. — Т. 64, кн. III. — С. 1—50.
  • Материалы к изучению казанско-татарского наречия. Ч. 1: Образцы книжной и устной литературы казанских татар // Учёные записки Казанского университета. — 1897, кн. 12, приложение, — С. 1—32.
  • s:Предание тобольских татар о грозном царе Тамерлане // Ежегодник Тобольского губернского музея : сборник. — Тобольск, 1898. — Вып. IX. — С. 50—52.
  • Винокурение у абаканских татар Енисейской губернии // Деятель. — 1899. — № 8/9. — С. 312—314.
  • Народные способы лечения у сагайцев (Минусинского уезда Енисейской губ.) // Деятель. — 1899. — № 10. — С. 394—395.
  • Материалы к изучению казанско-татарского наречия. Ч. 2: Русский перевод образцов книжной и устной литературы казанских татар // Учёные записки Казанского университета. — 1899. — Кн. 5—6. — С. 1—113.
  • Отчёт о поездке в Минусинский уезд Енисейской губернии, совершенный летом 1899 года // Учёные записки Казанского университета. — 1901. — Т. 63, кн. V—VI. — С. 1—58.
  • Опыт исследования урянхайского языка с указанием главнейших родственных отношений его к другим языкам тюркского корня. — Казань, 1903. — XLII, 487, LX с.
  • О религиозных войнах учеников шейха Багаутдина против инородцев Западной Сибири // Учёные записки Казанского университета. — 1903. — Кн. XII. — С. 133—146.
  • Наречия урянхайцев, абаканских татар и карагасов // Образцы народной литературы тюркских племён, под ред. В. В. Радлова. Ч. IX. — СПб., 1907. Т. I (тексты), VI+XXXII+68+XLVIII с.; Т. II (переводы), VI+XXV+658 с.
  • Предания присаянских племён о прежних делах и людях // Сборник в честь 70-летия Г. Н. Потанина. — СПб., 1909. — С. 265—288.
  • Обработка сочинения писателя XVII в. Н. Г. Спафария «Описание первыя части вселенныя, именуемой Азия, в ней же состоит Китайское государство с прочими его городы и провинции». — Казань, 1910. — LVI, 271 с.
  • Краткий татарско-русский словарь в транскрипциях арабской и русской в объёме I части учебника М. Ф. Каримова «Тарихи анбия (история пророков)». — Казань, 1912. — XXIV, 265 с. (литография).
  • Восточная хронология. Из курса лекций, читанных в Северо-восточном археологическом и этнографическом институте в 1918—1919 учебн. году. — Казань, 1920. — 240 с.
  • Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan. I. — (Sitzungsberichte der Berliner Akademie der Wissenschaften, XXXII.). — Berlin, 1933.
  • Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan. II. Aus dem Nachlaß von N. Th. Katanov herausgegeben. — (Als Manuskript getruct). — Berlin, 1943.
  • Хакасский фольклор (Из книги «Образцы народной литературы тюркских племён», т. IX. СПб., 1907). — Абакан, 1963. — 163 c.
  • Николай Фёдорович Катанов. Автобиография и библиография / Сост. и ред. доктор истор. наук И. Л. Кызласов. Москва — Абакан, 1997.
  • Таллал алған пілiг тоғыстары. Хакас фольклорының паза этнографиязының тексттерi = Избранные научные труды. Тексты хакасского фольклора и этнографии = Bilimsel eserlerinden segneler. Hakas folkloru ve etnografyasi metenleri / Сост. B. H. Тугужекова, B. E. Майногашева. Переводы на хакасский язык B.E. Майногашевой и С. Е. Карачакова. — Анкара, 2000. — 550 с.
  • Фольклор саянских тюрков XIX века. Из собрания Н. Ф. Катанова / Сост., переводы, стихотв. перелож, лит. обраб., заключит статья и коммент. А. В. Преловского. В 2 т. — М., 2003. — 576 с. + 624 с.
  • Избранные труды о Хакасии и сопредельных территориях / Сост. Угдыжеков С. А. — Абакан: Изд-во ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2004.
  • Очерки Урянхайской земли. Дневник путешествия, исполненного в 1889 году / Подг. рукописи, комментарий А. К. Кужугет. — Кызыл, 2011.
  • Наследие российской тюркологии XIX в.: «Путешествие по Сибири, Дзунгарии и Восточному Туркестану». Дневник путешествия, совершенного по поручению Императорского Русского Географического Общества в 1890 г. членом-сотрудником оного Н. Ф. Катановым / отв. и науч. ред.: Р. М. Валеев, В. Н. Тугужекова, Д. Е. Мартынов. Введение Р. М. Валеева, Д. Е. Мартынова, Ю. А. Мартыновой и В. Н. Тугужековой. Подг. к изд., сост., комментарии, указатели Д. А. Данькиной, Р. М. Валеева, Р. З. Валеевой, Д. Е. Мартынова, Ю. А. Мартыновой, Ф. Г. Миниханова, М. С. Минеевой, В. Н. Тугужековой. Вступ. статьи А. М. Сибагатуллина, И. Г. Смолиной, И. Р. Гафурова. — Казань: Изд-во «Артефакт», 2017. — 734 с.

Шәрехләүләр

  1. ↑ Имеются в виду минусинские или абаканские татары, что было официальным обозначением хакасов до 1917 года[4].
  2. ↑ П. И. Кузнецов спонсировал обучение В. И. Сурикова в Академии художеств. Его сын — Иннокентий Кузнецов-Красноярский (1851—1915) — был членом Общества попечения начального образования, активным сторонником просвещения беднейших классов и коренных народов; именно к нему и обратился Катанов[9].
  3. ↑ Иннокентий Каратанов управлял перевалочной базой Кузнецова с конюшнями, складами, амбарами и т. д. Каратанов, сам «инородец» (коми-зырянин), был отцом известного впоследствии красноярского художника — Д. И. Каратанова[6].
  4. ↑ В письме от 9 января 1893 года Катанов сообщал Радлову, что снял для себя и жены проходную комнату за 32 рубля в месяц, при этом полиция никак не могла выдать ему паспорт и вид на жительство в столице[16].
  5. ↑ По словам К. Явуза — директора Института тюркологических исследований Стамбульского университета, в 1914 году Катанов продал 3500 томов, и ещё столько же передала в Стамбул его вдова в 1922 году. В числе них были библиографические редкости: «Грамматика арабского языка» (Лондон, 1862), «Грамматика турецкого языка» (Лондон, 1832), «Грамматика персидского языка» (Лондон, 1783), «История Персии» (Лондон, 1921) и др. Имелись и уникальные рукописи XIII века авторов Медима (1255), Османа Нурса (1290), Пертева Пазы (1256)[31].
  6. ↑ Точной датой кончины должно считаться 9 марта 1922 года. В книге казанского ЗАГСа сохранилась запись №335 (ГБУ «Государственный архив Республики Татарстан». Ф. Р-6672. Оп. 2. Д. 246. Л. 86—86об), в которой указана дата смерти профессора Николая Катанова — 9 марта, и причина смерти: «гнойный плеврит после операции»[32]
  7. ↑ В акте о смерти указан последний адрес учёного: Казань, переулок 3-й гимназии, дом 3, квартира 4[34]. В фонде Хакасского национального краеведческого музея имени Л. Р. Кызласова хранится недатированная визитная карточка Н. Ф. Катанова, в которой указан более ранний адрес: «Казань, Ново-Комиссариатская улица, дом Ранненгейма»[3].

Искәрмәләр

  1. ↑ Г. А. Дегтярёв, В. А. Андреев. Катанов Николай Фёдорович. Чувашская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 5 февраль 2026. Архивировано 17 июль 2015 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Рыкин, 2011
  3. ↑ 1 2 3 4 Чебодаева, Валеев, Данькина, 2023
  4. ↑ Чертыков В. К. Хакасы. Энциклопедия Сибири. Издательский дом «Историческое наследие Сибири». Мөрәҗәгать итү датасы: 5 февраль 2026. Архивировано 24 июль 2015 года.
  5. ↑ 1 2 Петрова О. 2012 год в Хакасии объявлен Годом Николая Фёдоровича Катанова // Абакан : Еженедельная городская газета. — 2012, 18 января. Архивировано 11 ноябрь 2014 года.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 Иванов, 1973
  7. ↑ Бутанаев, 1994
  8. ↑ 1 2 3 4 Покровский, 1923
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Тугужекова, 2009
  10. ↑ Нилогов А. С. О находке метрической записи о рождении/крещении Н. Ф. Катанова // Народы и культуры Южной Сибири и сопредельных территорий. — Абакан : Хакасское книжное издательство, 2017. — С. 30—31. — 292 с. — ISBN 978-5-7091-0794-6.
  11. ↑ Вдовин А. С. 160 лет Николаю Федоровичу Катанову. Красноярский краевой краеведческий музей (17 ноябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 февраль 2026.
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 Благова, 2012
  13. ↑ Султанбаева, 2009
  14. ↑ Нилогов, 2020
  15. ↑ 1 2 3 Куюкова, 2012
  16. ↑ 1 2 Валеев, 2009
  17. ↑ Воинство Святого Георгия (Жизнеописания русских монархистов начала XX века)/ Сост. и ред. А. Д. Степанов, А. А. Иванов. — СПб.: Изд. «Царское Дело», 2006. — С. 573, 741.
  18. ↑ 1 2 3 Игорь Алексеев. О Николае Федоровиче Катанове. Русская народная линия (17 гыйнвар 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026. Архивировано 21 декабрь 2014 года.
  19. ↑ Алексеев И. Е. Во имя Христа и во славу Государеву (история «Казанского Общества Трезвости» и Казанского отдела «Русского Собрания» в кратких очерках, документах и комментариях к ним): В двух частях. Ч. I. − Казань: Мастер Лайн, 2003. − С. 68.
  20. ↑ Кузнецова Л. «Родной язык, святой язык…» (По материалам Национального архива РТ). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026.
  21. ↑ Кемпер М., Усманова Д. Ваисовское движение в зеркале собственных прошений и поэм. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026.
  22. ↑ Катанов Н. Ф. Новые данные о мусульманской секте ваисовцев. — Казань, 1909. — 16 с.
  23. ↑ Инородческое обозрение. Приложение к журн. «Православный собеседник». Казань. 1912—1916. ЭНИ «Периодика» : Библиография периодических изданий России, 1901—1916 — Алфавитная часть. Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор» (ФЭБ). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026. Архивировано 21 декабрь 2014 года.
  24. ↑ 1 2 3 Алексеев, 2009
  25. ↑ 1 2 3 4 Наследие, 2012
  26. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Назипова, 2004
  27. ↑ 1 2 3 Geraci, 2001, 317 бит.
  28. ↑ Юрий Махно. Рядом с Катановым. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026.
  29. ↑ Заседание 24-го сентября 1909 года. — В: Протоколы заседаний Таврической учёной архивной комиссии // Известия Таврической учёной архивной комиссии / ред. А. И. Маркевич. — Симферополь, 1910. — № 44. — С. 104.
  30. ↑ Монгуш З. М. Библиотека русского тюрколога в Турции. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026. Архивировано 24 октябрь 2014 года.
  31. ↑ Данькина Н. В Хакасию привезли копии книг из библиотеки Николая Катанова. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026.
  32. ↑ Нилогов А. С. Найдена актовая запись о смерти хакасского учёного Н. Ф. Катанова. Сетевое издание «Шанс.Регион» (26 октябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026. Архивировано 31 октябрь 2023 года.
  33. ↑ Анатолий Елдашев. Туалет на могиле Катанова. Звезда Поволжья (9 февраль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026. Архивировано 28 май 2018 года.
  34. ↑ 1 2 Нилогов, 2023
  35. ↑ 1 2 Валеев, 2006
  36. ↑ Алексеев И. Из истории изучения в начале XX в. «историко-археологического музея» профессора Н. Ф. Высоцкого. Русская народная линия: информационно-аналитическая служба (13 октябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026. Архивировано 31 март 2016 года.
  37. ↑ Султанбаева К. И. Взгляды Н. Ф. Катанова на просвещение тюркских народов в дореволюционной России // Сибирский педагогический журнал. — 2008. — № 10. — С. 265—269.
  38. ↑ 1 2 3 Султанбаева К. И. Педагогическая система Николая Федоровича Катанова // Сибирский педагогический журнал. — 2007. — № 14. — P. 302—310.
  39. ↑ Катанов Н. Ф. Материалы и сообщения / Сост. Н. Г. Доможаков. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 1958. — С. 109.
  40. ↑ Султанбаева К. И. Педагогические идеи Н. Ф. Катанова в контексте проблем национального образования // Сибирский педагогический журнал. — 2005. — № 2. — С. 126—132.
  41. ↑ Монгуш З. М. Исследователь тюркских народов Николай Федорович Катанов // Мир библиографии. — 2006. — № 5. — С. 47.
  42. ↑ Сидорова И. Б. Поступают «сведения о группировке черносотенного элемента в Обществе археологии, истории и этнографии при Казанском университете...» (ОАИЭ в первые годы Советской власти, 1917—1924 гг.). Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы — Эхо веков», 2003, №3/4. Архивное управление Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 5 февраль 2026. Архивировано 10 март 2016 года.
  43. ↑ Menges, 1976, Menges K. H. Vorwort zum Neudruck, 3—4 бит.
  44. ↑ Geraci, 2001, 309 бит.
  45. ↑ Geraci, 2001, 326 бит.
  46. ↑ Заки Валили Тоган. Воспоминания / Пер. с турец. Г. Шафиков, А. Юлдашбаев. — Уфа : Китап, 1994. — Т. 1. — С. 125—126. — 383 с. — ISBN 5-295-01269-7.
  47. ↑ Nilufer Kefeli A. Becoming Muslim in Imperial Russia: Conversion, Apostasy, and Literacy. — Ithaca and L. : Cornell University Press, 2014. — ISBN 9780801454769.
  48. ↑ Чеботарёв Ю. Б. Нумбон. Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026.
  49. ↑ Правительство Республики Хакасия — Постановление от 9 августа 2011 г. № 507 «Об объявлении 2012 года в Республике Хакасия годом Н. Ф. Катанова». Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026.
  50. ↑ Мельников В. Памятник Николаю Катанову торжественно открыли в селе Аскиз. Электронная версия газеты «Хакасия» (20 май 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 февраль 2026.

Әдәбият

  • Алексеев И. Е. На страже Империи. — Казань : ООО «Астория», 2009. — Вып. III: Статьи и документы по истории черносотенства, русского национализма, дворянства, политического сыска и белого движения. — С. 31—48. — 320 с.
  • Благова Г. Ф. История тюркологии в России (вторая половина XIX — начало XX в.). — М. : Восточная литература, 2012. — 310 с. — ISBN 978-5-02-036506-3.
  • Бутанаев В. Я. Происхождение хакасских родов и фамилий. — Абакан: Лаборатория Этнографии НИС АГПИ, 1994. — 94 с.
  • Валеев Р. М., Мартынов Д. Е. Российское университетское востоковедение в архивных документах: центры, события и наследие (XIX — начало XX вв.). — Казань: Казанский государственный университет, 2009. — 116 с. — ISBN 978-5-98180-738-1.
  • Валеев Р. М., Тугужекова В. Н., и др. Н. Ф. Катанов и гуманитарные науки на рубеже веков: Очерки истории российской тюркологии / Науч. и отв. ред.: Валеев Р. М., Тугужекова В. Н. — Казань — Абакан: Алма-Лит, 2009. — 354 с. — ISBN 978-5-98245-051-7.
  • Иванов С. Н. Николай Фёдорович Катанов, 1862—1922: Очерк жизни и деятельности. — Изд. 2-е. — М.: Наука (ГРВЛ), 1973. — 113 с. — (Русские востоковеды и путешественники).
  • Кокова И. Ф. Николай Фёдорович Катанов: Документальная повесть о выдающемся российском востоковеде. — Изд. 2-е, доп. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 2012. — 172 с. — ISBN 978-5-7091-0541-6.
  • Н. Ф. Катанов — гордость земли хакасской: биобиблиографический справочник / Куюкова Н. И. (сост.). — Абакан: ГБУК РХ «Хакасская РДБ», 2012. — 23 с. Архивланган 31 гыйнвар 2020 елда.
  • Назипова Г. Р. Университет и музей: исторический опыт губернской Казани. — Казань : РИЦ «Школа», 2004. — 396 с.
  • Наследие Н. Ф. Катанова: история и культура тюркских народов Евразии: Доклады и сообщения международного научного семинара, 30 июня — 1 июля 2005 г. / Ред. коллегия: Валеев Р. М., Закиев М. З., Зайнуллин Д. Г. — Казань: Алма Лит, 2006. — 296 с. — ISBN 5-98245-02207.
  • Наследие хакасского учёного, тюрколога, доктора сравнительного языкознания, востоковеда Николая Фёдоровича Катанова: материалы Международной научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения учёного. 16–19 мая 2012 г.. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 2012. — Т. 1. — 146 с. — ISBN 978-5-7091-0543-0. Архивланган 2 август 2021 елда.
  • Нилогов А. С. Родословная Николая Фёдоровича Катанова // Архивные документы в системе объективного научного знания. Материалы III Межрегиональной научно-практической конференции. — Абакан: ООО «Книжное издательство «Бригантина», 2018. — С. 161—169. Архивировано 25 апрель 2021 года.
  • Нилогов А. С. О находке брачного обыска Н. Ф. Катанова и А. И. Тихоновой за 1892 год // Сибирский архив. — 2020. — № 4. — С. 19—30. — ISSN 2686-9446.
  • Нилогов А. Найдена актовая запись о смерти хакасского учёного Н. Ф. Катанова // Абакан. — 2023. — № 49 (13 декабрь). — С. 31.
  • Покровский И. М. Памяти проф. Н. Ф. Катанова // Известия Общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете. — Казань, 1923. — Т. 32, вып. 2. — С. 245−259.
  • Рыкин П. О. Николай Фёдорович Катанов (1862—1922): вехи жизни и творчества // Катанов Н. Ф. Очерки Урянхайской земли. — Кызыл: ТИГИ при правительстве РТ, 2011. — С. 359—383.
  • Султанбаева К. И. Николай Фёдорович Катанов — выдающийся учёный-востоковед, тюрколог, просветитель. — Абакан : Изд-во Хакас, гос. у-та им. Н. Ф. Катанова, 2009. — 144 с. — ISBN 978-5-7810-0556-7.
  • Чебодаева М. П., Валеев Р. М., Данькина Н. А. С берегов Аскиза до берегов Невы. Научный путь профессора Н. Ф. Катанова (1862—1922). — Санкт-Петербург, 2023. — 104 с. — ISBN 978-5-7422-8207-5.
  • Geraci R. P. Nikolai F. Katanov: Inorodets in the Russian Academy // Window on the East: National and Imperial Identities in Late Tsarist Russia. — Ithaca and L. : Cornell University Press, 2001. — P. 309—342. — 389 p. — (The Wilder House Series in Politics, History, and Culture). — ISBN 080143422X.
  • Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan : [нем.]. — Leipzig : Zentralantiquariat d. Dt. Demokrat. Republik, 1976. — XVIII, 123, 185 S.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр