Туган тел көне

Туган теле көне
Уздырылу урыны	Татарстан
Үткәрелү көне	26 апрель
Рәсми сайт	https://http://gabdullatukay.ru/ Тукай сайты/

Туган тел көне — Татарстан Республикасында хәзерге татар әдәби теленә нигез салучыларның берсе, шагыйрь, публицист һәм җәмәгать эшлеклесе Габдулла Тукайның (1886—1913) туган көненә туры китереп, һәр ел 26 апрельдә билгеләп үтелә. Бәйрәм Татарстан Президентының Татарстан Республикасында Туган тел көнен һәм Рус теле көнен уздыруны оештыру турында»гы 2013 елның 17 апрелендәге боерыгы нигезендә уздырыла.

2024 елда Татарстан Рәисе Р.Н. Миңнеханов үзенең бәйрәм көне уңаеннан республика халкына мөрәҗәгатендә түбәндәгеләрне җиткерә:

«Туган тел — милләтнең мәдәни коды, ул безгә яшәргә, эшләргә, иҗат итәргә, киләчәк буыннарга бай рухи хәзинәләребезне бөртекләп тапшырырга мөмкинлек бирә. Аны саклау һәм үстерү һәрчак уртак бурычыбыз булды һәм шулай булачак та. Дәүләт органнары, иҗат берлекләре, дини оешмалар һәм иҗтимагый берләшмәләр бүген шушы юнәлештә бергәләп тырышлык куя... Туган тел бәйрәме күпмилләтле Татарстанда яшәүче халыклар вәкилләренең туган телләренә һәм мәдәниятләренә ярдәм күрсәтү, аларны пропагандалау бурычларын уңышлы хәл итүгә тагын да ныграк этәргеч бирер дип ышанам. Игелекле, җаваплы бу хезмәтне башкаручыларның һәрберсенә, иң беренче нәүбәттә укытучыларга, фән, мәдәният, сәнгать әһелләренә, җәмәгатьчелек вәкилләренә һәм җиң сызганып эшкә керешкән һәрбер гамьле кешегә чын йөрәктән ихтирамымны, рәхмәтемне белдерәм.»

Бәйрәм чаралары

Бәйрәм уңаеннан республикада күпсанлы тантаналы чаралар үткәрелә:

Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Миңнеханов катнашында Г. Тукай шәһәр җәмәгать бакчасында Г. Тукай һәйкәленә чәчәкләр салына.

Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Миңнеханов Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреатларын игълан итә.

Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры бинасы янында урнашкан Г.Тукай һәйкәле янында Туган тел көненә һәм бөек татар шагыйре Г. Тукайның тууына багышланган шигърият бәйрәме уза.

Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры каршындагы мәйданда гала-концерт була һәм «Мин татарча сөйләшәм!» республика конкурс-акциясенә йомгак ясала.

Габдулла Тукайның әнисе туган Балтач районының Сасна Пүчинкәсе авылында һәм 25 апрель көнне Арча районының Яңа Кырлай һәм Кушлавыч авылларында Татарстан язучылар берлеге вәкилләре катнашында бәйрәм чаралары уза.

Шулай ук Туган тел көнен республиканың муниципаль районнарында урнашкан мәдәният учреждениеләре традиция буларак татар халык шагыйре Габдулла Тукайга багышланган истәлекле чаралар, күргәзмәләр, шигырь уку, социаль челтәрләрдә төрле мәдәни акцияләр белән билгеләп үтә. Мәктәпкәчә яшьтәге балалар учреждениеләрендә, мәктәпләрдә, уку йортларында шигырь бәйрәмнәре, сүз осталыгы, рәсем конкурслары үткәрелә.

2025

2025 елда Туган тел көненә бәйле бәйрәм чаралары яңа Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры территориясендә 10 мәйданчыкта уза. Бәйрәм тематик яктан буыннар бәйләнешенә, милли сәнгатьнең төрле юнәлешләренә багышлана һәм төрле максатчан аудиториягә адреслана.

Төп сәхнәдә Татарстан Республикасы Рәисе традицион рәвештә Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясен тапшыра, ТНВ телеканалында туры эфирда трансляцияләнгән бөек шагыйрьгә багышланган театральләштерелгән чара уза. Шәрекъ залында «Апуш» балалар татар театр студиясенең «Театральное Приволжье» округ фестивале җиңүчесе булган «Авыл эте Акбай» спектакле күрсәтелә. Спектакльдән соң, әлеге сәхнәдә музыкаль программа каралган. Театрның универсаль залында шагыйрьләр, артистлар, иҗат җәмәгатьчелеге тарафыннан Г. Тукай шигырьләрен уку була, аннан соң тамашачылар Г. Тукай премиясе номинанты «Казанга Тукай кайткан» спектакле күрсәтелә. Театр холлында Татарстан Республикасы Рәисе каршындагы Татар телен һәм Татарстан Республикасында яшәүче халыкларның туган телләрен саклау, үстерү мәсьәләләре буенча комиссия ярдәмендә гамәлгә ашырылган тел проектлары күргәзмәсе тәкъдим ителә. Әлеге күргәзмә кысаларында үз проектларын Казан шәһәре башкарма комитетының мәдәният идарәсе («Әминә» татар телендә укыту роликлары, иҗтимагый киңлекләрдә татар телендә спорт һәм иҗат дәресләре сериясе) - «Бәрәкәт», «Сәйяр» балалар һәм яшүсмерләр театрлары фестивале, «Гәүһәр» балалар фестивале (максаты туган телне өйрәнүгә кызыксынуны арттыру, татар мәдәниятен популярлаштыру, балаларны сәнгатькә тарту), «Татармультфильм» берләшмәсе, Татарстан китап нәшрияты, «Татмедиа» АҖ, «Яңа гасыр» ТРК АҖ проектлары («Шаян ТВ», «Мәйдан», «ТНВ музыкаль проекты», «Кино» (Ватан)), ДТРК (Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 80 еллыгына багышланган «Җыр дәресе» проекты), Татарстанда беренчеләр хәрәкәтенең төбәк бүлекчәсе тәкъдим итә.

«Язгы Печән базары» фестивале беренче тапкыр яңа театр мәйданында уздырыла, конференц-залда «Ачык университет» лекторие эшли.

Бәйрәм кысаларында «Өч татар келәме» дигән уникаль проект тәкъдим ителә, ул Татарстан Республикасы территориясендә югаоып барган кәсепне – милли колорит белән сугарылган келәм ясау һөнәрен торгызуга һәм келәмнәр әзерләүнең традицион технологияләрен заманча үзгәртеп коруга юнәлдерелгән.

Кабан күле яр буенда ачык һавда, зур урам сәхнәсендә, Татарстан Республикасы Язучылар берлеге оештырган шигъри митинг уза, ул ТНВ телеканалында туры эфирда алып барыла.

16:00 сәгатьтә урам сәхнәсендә «Мин татарча сөйләшәм» ХХ юбилей яшьләр акциясенең Гала-концерты башлана. Программа кысаларында түбәндәге чаралар каралган:

• премиия һәм антипремия тапшыру;
• «Казан Квест» интеллектуаль квестында җиңүчеләрне бүләкләү;
• Ilgiz, Malsi Music, GAUGA, ALTAN, K3DERT, Al Su, Elina, Айрат Хәйруллин, Айдар Исхаков, Tubatay Beat һәм музыкаль конкурс җиңүчеләре катнашында зур концерт.

Бәйрәм чаралары, шулай ук, муниципаль районнарда, татарлар тупланып яши торган урыннарда, Россия Федерациясе төбәкләрендә һәм чит илләрдә, мәдәният һәм мәгариф учреждениеләрендә билгеләнә.

Татар теле турында

Төп мәкалә: Татар теле

Татар теле — татарларның милли теле, Татарстан Республикасының дәүләт теле. Россия Федерациясендә татар телен тарату һәм сөйләүчеләр саны буенча икенче урында тора.

Хәзерге татар теле үзенең формалашуында бик күп үзгәрешләр кичергән, төрки телләрнең болгар, кыпчак һәм чыгтай диалектларыннан формалашкан. Хәзерге татар теле фонетика һәм лексика буенча урта диалектка, ә морфологик структурасы буенча көнбатыш диалектка якын.

1927 елга кадәр татар язуы гарәп графикасы нигезендә төзелә, 1927 елдан 1939 елга кадәр латин графикасы кулланыла, ә 1939 елдан башлап хәзерге вакытка кадәр кириллица нигезендә үсә.

Сакланып калган әдәби истәлекләрнең иң борынгысы — «Кыйссаи Йосыф» поэмасы — XIII гасырда язылган, поэманың авторы Кол Гали Идел Болгарын 1236 елда яулап алу вакытында һәлак була. Поэманың теле болгар-кыпчак һәм угыз телләре элементларын берләштерә.

Татар алфавитында 39 хәреф, шуларның 28 е — тартык. Татар телендә өч диалект бар. Аларның һәрберсе күпсанлы сөйләшүләргә бүленә: Казан татарларының урта диалекты (анда Татарстанның күпчелек татар телле халкы һәм Башкортостан татарлары сөйләшә), көнбатыш диалекты (Урта Идел буе һәм Урал территориясендә яшәүче мишәр татарларының мишәр диалекты) һәм татар теленең көнчыгыш диалекты (Көнбатыш Себердә таратылган).

Татар теле үзенең тибы буенча агглютинатив телләргә керә. Татар телендә исемнең, рус теле белән чагыштырганда, ике үзенчәлеге бар: род категориясенең булмавы һәм тартым категориясенең булуы. Асылда алты килеш. Татар телендә сыйфатлар грамматик бизәлеш буенча рус телендәге рәвешләр белән охшаш, алар сан ягыннан да, килеш буенча да үзгәрми һәм бары тик чагыштыру дәрәҗәсенә генә ия. Татар теленең тагы бер үзенчәлеге — конверсия күренеше (сүз яки аның формасы бер сүз төркеменнән икенчесенә үзгәрешсез күчә). Татар телендә башта ия, аннары хәбәр, кагыйдә буларак, җөмләнең ахырында килә. Татар телендә саннар саны: микъдар, тәртип, җыю, бүлү бүлекләренә бүленә.

Шулай ук карагыз

• Габдулла Тукай
• Татар теле
• «Мин татарча сөйләшәм» акциясе
• Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе

Искәрмәләр