Туган тел көне

Бәйрәмнең максатлары булып түбәндәгеләр тора^[5]:

• Татарстан Республикасының дәүләт теле буларак татар телен саклау һәм үстерү (тормышның төрле өлкәләрендә аны куллануны хуплау; яшьләр арасында татар теленең абруен һәм әһәмиятен күтәрү; төбәктә тел күптөрлелеген популярлаштыру; Татарстанда яшәүче халыкларның барлык телләренең (рус, чуаш, удмурт, мордва һ.б.) кыйммәтен тану; телләргә һәм мәдәниятләргә хөрмәт аша милләтара татулыкны ныгыту);
• милли үзаңны ныгыту (мәдәни үзенчәлекнең нигезе буларак туган телгә карата мәхәббәт һәм сакчыл караш тәрбияләү; тел традицияләрен буыннан-буынга тапшыру; әдәби мираска җәлеп итү; Габдулла Тукай һәм татар әдәбиятының башка классиклары иҗаты белән таныштыру; шул исәптән балалар һәм яшүсмерләр арасында туган телдә укуга кызыксыну уяту);
• дәүләтнең тел сәясәтен гамәлгә ашыру (республикада телләрне өйрәнү һәм үстерү программаларын гамәлгә ашыру; мәгариф, мәдәният һәм иҗтимагый оешмаларның эшчәнлеген координацияләү);
• ватанпәрвәрлек һәм гражданлык җаваплылыгы тәрбияләү (Россия һәм Татарстан тарихында һәм бүгенгесендә туган телнең ролен аңлауны формалаштыру; тел күптөрлелегенең һәм гомумроссия гражданлык үзаңының бердәмлеген күрсәтү);
• иҗади активлыкны үстерү (татар телендә эшләүче заманча авторларны, музыкантларны, театр коллективларын хуплау; тел практикасы һәм үз-үзеңне күрсәтү өчен мәйданчыклар булдыру (бәйгеләр, фестивальләр, акцияләр һ.б.).

2020 елда Татарстан Рәисе Р. Н. Миңнеханов үзенең бәйрәм көне уңаеннан республика халкына мөрәҗәгатендә түбәндәгеләрне җиткерә^[6]:

Туган тел — милләтнең мәдәни коды, ул безгә яшәргә, эшләргә, иҗат итәргә, киләчәк буыннарга бай рухи хәзинәләребезне бөртекләп тапшырырга мөмкинлек бирә. Аны саклау һәм үстерү һәрчак уртак бурычыбыз булды һәм шулай булачак та. Дәүләт органнары, иҗат берлекләре, дини оешмалар һәм иҗтимагый берләшмәләр бүген шушы юнәлештә бергәләп тырышлык куя… Туган тел бәйрәме күпмилләтле Татарстанда яшәүче халыклар вәкилләренең туган телләренә һәм мәдәниятләренә ярдәм күрсәтү, аларны пропагандалау бурычларын уңышлы хәл итүгә тагын да ныграк этәргеч бирер дип ышанам. Игелекле, җаваплы бу хезмәтне башкаручыларның һәрберсенә, иң беренче нәүбәттә укытучыларга, фән, мәдәният, сәнгать әһелләренә, җәмәгатьчелек вәкилләренә һәм җиң сызганып эшкә керешкән һәрбер гамьле кешегә чын йөрәктән ихтирамымны, рәхмәтемне белдерәм.

Бәйрәм уңаеннан республикада күпсанлы тантаналы чаралар уздырыла^[7][8][9]:

• Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Миңнеханов катнашында Г. Тукай шәһәр җәмәгать бакчасында Г. Тукай һәйкәленә чәчәкләр салына;
• Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Миңнеханов Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреатларын игълан итә;
• Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры бинасы янында урнашкан Г. Тукай һәйкәле янында Туган тел көненә һәм бөек татар шагыйре Г. Тукайның тууына багышланган шигърият бәйрәме уза;
• Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры каршындагы мәйданда гала-концерт була һәм «Мин татарча сөйләшәм!» республика конкурс-акциясенә йомгак ясала;
• Габдулла Тукайның әнисе туган Балтач районының Сасна Пүчинкәсе авылында, 25 апрель көнне Арча районының Яңа Кырлай һәм Кушлавыч авылларында Татарстан язучылар берлеге вәкилләре катнашында бәйрәм чаралары уза;
• Шулай ук Туган тел көнен республиканың төрле мәдәният учреждениеләре, традиция буларак, татар халык шагыйре Габдулла Тукайга багышланган истәлекле чаралар, күргәзмәләр, сәнгатьле сөйләм бәйгеләре, социаль челтәрләрдә төрле мәдәни акцияләр белән билгеләп үтә. Мәктәпкәчә яшьтәге балалар учреждениеләрендә, югары һәм урта уку йортларында шигырь, сүз осталыгы, рәсем бәйгеләре үткәрелә.

2026 елда бәйрәм чаралары Габдулла Тукайның 140 еллыгына багышлана. Чаралар программасы турындагы боерыкны Татарстан премьер-министры Алексей Песошин имзалаган^[15].

Бәйрәм кысаларында планлаштырылган төп чаралар^[16]:

• «Мин татарча сөйләшәм» акциясе. Татар телен популярлаштыруга юнәлдерелгән традицион чара;
• Габдулла Тукай һәйкәленә чәчәкләр салу;
• Җәлил исемендәге опера һәм балет театрында төп бәйрәм программасы — зур концерт;
• Тукайга багышланган бөтенроссия туган тел форумы (17 апрель);
• «Тукай — шигърият чишмәсе» исемле виртуаль күргәзмә (20-30 апрель, ТР Милли китапханәсе);
• «Габдулла Тукай иҗаты һәм милли телләр, әдәбиятлар, мәдәниятләр үсеше» дип исемләнгән фәнни-гамәли конференция (23-24 апрель, ТР Фәннәр академиясе);
• «Тукай. Оркестр. Ясалма интеллект» музыкаль-мультимедиа перформансы (Тинчурин исемендәге театр);
• Республика театрларында Габдулла Тукай турындагы спектакль премьералары;
• Татарстан Республикасының Дәүләт академия симфоник оркестрында (С. Сәйдәшев исемендәге Зур концертлар залы) Туган тел көненә багышланган концерт (25 апрельдә 17:00 сәгатьтә).

Республика күләмендәге чаралар планы Тукай мирасын сәнгатьнең барлык жанрлары аша тәкъдим итүгә һәм мөмкин кадәр киң аудиторияне, бигрәк тә балаларны һәм яшьләрне, җәлеп итүгә юнәлдерелгән.

26 апрельдә Туган тел көнен һәм Габдулла Тукайның 140 еллыгын бәйрәм итү, 6 июньдә Рус теле көне һәм Александр Пушкинның туган көне уңаеннан тантаналар өчен, шулай ук 12 июньдә Россия көненә багышланган чараларга 22 миллион сумнан артык акча юнәлтү күздә тотыла^[17].

Татар теле — татарларның милли теле, Татарстан Республикасының дәүләт теле. Ул Россия Федерациясендә сөйләшүчеләр саны буенча рус теленнән соң икенче урында тора^[18]. 2021 елгы Бөтенроссия халык санын алу мәгълүматлары буенча, илдә 3,26 млн кеше татар телендә сөйләшә^[19].

Татар әдәби теле тарихи яктан төрки телләрнең болгар, кыпчак һәм угыз диалектлары нигезендә формалашкан. Сакланып калган иң борынгы татар телле әдәби истәлек — XIII гасырда язылган Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасы^[20].

Хәзерге татар язуы кириллица нигезендә төзелгән. Алфавитта 39 хәреф. Татар теле өч төп диалектны үз эченә ала: урта (Казан татарлары сөйләше), көнбатыш (мишәр) һәм көнчыгыш (Себер татарлары)^[21]. Татар теле агглютинатив телләр төркеменә карый, грамматик системасында исемнәрдә род категориясе юк, ә фигыль заманнары һәм тартым формалары үсеш алган^[22].