Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Манара

Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg
Бу мәкалә Ислам турында
Исламның 5 баганасы
Шәһадәт – Намаз – Зәкят – Ураза – Хаҗ
Кодси шәһәрләр
Мәккә – Мәдинә – Кодүс
Шәхесләр
Мөхәммәд – Әбү Бәкер – Гали
Госман – Гомәр
Бәйрәмнәр
Һиҗри Яңа ел – Ислам тәкъвиме
Ураза бәйрәме
Корбан – Гашура
Кадер кичәсе
Биналар
Мәчет – Манара
Мигъраб – Кәгъбә
Дин әһелләре
Имам – Мөәзин – Мулла – Мөфти
Коръән һәм башка дини чыганаклар
Коръән – Хәдис – Сөннәт
Фикһ – Фәтва – Шәригать
Мәзһәбләр
Сөнни мәзһәбләр:
Хәнәфи, Хәнбәли, Мәлики, Шәфигый
Башка юнәлешләр
Шигыйчелек: Унике имамлык,
Исмаилитлар, Зәйдиләр
Мөгътазилиләр – Хариҗилык

Манара (гарәп. منارة‎, мана́ра — «маяк»), ми‘зәнә (гарәп. مئذنة‎) яки са́ума’а (гарәп. صومعة‎) — ислам архитектурасында мөәзин мөэминнәрне намазга чакыра торган биек корылма. Киселеше буенча манара түгәрәк, шакмак яки күпкырлы була. Аны мәчет янына куялар яки аның композициясенә кертәләр. Кәүсәләрен бизәкле кирпеч үреме, уеп ясалган бизәкләр һәм сырлы керамика белән бизиләр, аның тирәли челтәрле балконнар — шәрәфә уратып алган, алар өстеннән азан әйтелә[1].

undefined

Этимологиясе

Манара мәчетнең намазга чакыру өчен билгеләнгән биек корылмасы булып тора. Гарәпчә «манара» сүзе «маяк» дигәнне аңлата. Бу термин белән беррәттән «азан» сүзеннән ясалган «ми‘зәнә», шулай ук «саума’а» сүзләре дә кулланыла[1].

Манараның килеп чыгышы фәнни өйрәнү предметы булып кала. «Ираника Энциклопедиясе» мәгълүматларына караганда, өмәвиләр чорында Сүриядә манараларның үсеше, мөгаен, христиан чиркәү манараларының тәэсирен кичергән. Иранда шулай ук исламга кадәрге башня сыман корылмалар билгеле, алар ислам чорында намазга чакыру урыннары буларак кулланылган[2].

Архитектура үзенчәлекләре һәм конструкциясе

Манараның төзелеше төбәкләр һәм дәверләр буенча аерыла, элементлар җыелмасы тотрыклы булып кала.

  • Нигезе — шакмак, түгәрәк яки күпкырлы, ул кәүсәсенең киселешенә туры килә.
  • Шәрәфә — кәүсәне уратып алган челтәрле балкон, моннан мөәзин чакыру әйткән; әдәбиятта язылышның «шөрфә» һәм «шөрфе» вариантлары очрый[3]. Киртәләр машрабия тибындагы уеп бизәлгән рәшәткәләр белән бизәлә.
  • Манара гәүдәсе — баскычлы кәүсә: иртә чор манараларында бормалы баскыч яки пандус еш кына тышкы якта урнашкан, соңгы чор манараларында — эчтә. Тышкы пандус өчен «замбуран» термины расланмаган[4].
  • Нәлбән — манара очындагы шпиль яки ярымайлы гөмбәз[5].
  • Материаллар — таш һәм кирпеч үреме, уеп ясалган бизәк, сырлы керамика, майолика һәм мозаика. Ислам каллиграфиясен һәм «мөраккәб» орнаментын куллану верификация таләп итә[6].

Манараның композициясе мәчет гөмбәзе, ишегалды һәм мәдрәсә белән тәңгәлләшә, гыйбадәт залының юнәлеше кыйблага юнәлтелә[7].

Манараның чиркәү чаң манарасыннан аермасы

Критерий Манара Чиркәү чаң манарасы
Максаты Мөәзин тарафыннан әйтелә торган азан өчен урын[1] Чаңнар урнаштыру
Гыйбадәтханә эченнән керү Мәчеттән керү яки аерым керү урыны булырга мөмкин Гыйбадәтханә белән тоташырга яки аерым торырга мөмкин
Урнашуы Мәчет янында яки аның композициясе составында[1] Керү юлы өстендә, гыйбадәтханә янында яки аерым
Тавыш чыганагы Мөәзин тавышы, хәзерге тавыш көчәйткечләре[1] Чаңнар чыңы

Төп типлар һәм төбәк стильләре

Төп классификация Төньяк Африкага хас булган дүрткырлы манараларны һәм Якын һәм Урта Көнчыгышта таралган түгәрәк кәүсәле манараларны аерып күрсәтә[1].

  • Дүрткырлы (Төньяк Африка тибы).
  • Түгәрәк кәүсәле (Якын Көнчыгыш, Иран тибы).
  • Спиральсыман, тышкы пандуслы.
  • Госманлы тибы — нечкә, шпильле.
  • Һинд-ислам тибы — күп катлы, таштан уеп бизәлгән.

Шакмак (Сүрия тибы)

Массив дүрткырлы манаралар ислам дөньясының көнбатыш өлешенә хас[2].

Түгәрәк спиральсыман (Гыйрак тибы)

Кәүсә тирәли тышкы пандуслы иртә чор манараларын спиральсыманнарга кертәләр[6][4]. Сәмәррәдәге Зур мәчет янындагы корылма Мәлвия исеме белән билгеле[8].

Күпкырлы һәм нәфис (Мисыр, мәмлүк тибы)

Кәүсәнең күпкырлы киселеше төп вариантлар исәбенә керә[9].

Нечкә каләм сыман (Фарсы, Иран тибы)

Урта Көнчыгышның түгәрәк кәүсәле манаралары сырлы керамика белән бизәлгән[10].

Ракета сыман (Госманлы тибы)

Кечкенә мәчетләр гадәттә бер манаралы була яки алар бөтенләй булмый, уртачалары — ике манаралы; Истанбулның зур солтан мәчетләрендә манаралар саны алтыга җиткән[1]. Солтанәхмәт мәчетенең алты манарасының атрибуциясе аерым сылтама таләп итә[11].

Функциональ максаты

  • Төп функциясе — мөәзин тарафыннан әйтелә торган, мөэминнәрне намазга чакыру[12].
  • Ориентир һәм символик функциясе — төзелештә мәчетне билгели торган күренеп тора торган вертикаль, бу «маяк» сүзенең мәгънәсендә чагыла.
  • Яктырту функциясе — тарихи яктан манара очында ут кабызу.
  • Хәзерге функциясе — манарада урнаштырылган тавыш көчәйткечләр аша азанны трансляцияләү[12].
  • Дини максаттан тыш, аерым корылмалар өстәмә функцияләр дә үти. Мәсәлән, Котб-Минар күзәтү манарасы буларак та, җиңү истәлеге буларак та кулланылган.

Билгеле манаралар

Котб-Минар

Дәһлинең көньягындагы Мехраули районында урнашкан Котб-Минар якынча 73 м биеклеккә ия һәм дөньядагы иң биек кирпеч манаралар исәбенә керә. Манара балконлы биш каттан тора; беренче өчесе кызыл комташтан өелгән, өске икесе мәрмәр һәм комташ кушылмасыннан төзелгән. Нигезендәге диаметры 14,3 м, очында — 2,7 м тәшкил итә; эчендә 379 баскычлы бормалы баскыч ясалган, корылманы таҗлап торган гөмбәз 1803 елда җир тетрәү нәтиҗәсендә җимерелгән. Котб-Минар комплексы 233 нче номер белән ЮНЕСКОның Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән[13].

Әл-Көтүбия

Мәракештагы Әл-Көтүбия манарасы көнбатыш ислам төзелеш сәнгатенең шакмак корылмаларына карый.

Калян манарасы

Бохараның тарихи үзәгендәге Калян манарасы 1127 елда төзелгән һәм Пои-Калян архитектура ансамбленә керә. Кәүсәсенең биеклеге 46,5 м тәшкил итә; корылма өскә таба конус сыман нечкәрә бара торган кирпеч баганадан гыйбарәт, ул сталактит таҗдагы цилиндр сыман ротонда-фонарь белән тәмамлана. Түгәрәк кәүсә ункырлы цокольгә таяна һәм ганч эремәсендәге югары ныклыклы пешкән кирпечтән өелгән, бу исә бинаның сирәк очрый торган сакланышын тәэмин итә[14].

Хиральда

Хиральда — Севилья кафедраль соборы өстенә күтәрелеп тора торган дүртпочмаклы манара; исеме испанча Giralda — «флюгер» сүзеннән килеп чыккан[15]. Башта бу корылма Зур Севилья мәчетенең манарасы булган, соңрак соборның чаң манарасына әверелдерелгән. Манараның биеклеге якынча 98 метрга җитә, шакмак планның ягы 13,6 метрга тигез, нигезендәге стеналарның калынлыгы 3 метр чамасы тәшкил итә; өске дәрәҗәләргә күтәрелү авыш өслек буенча тормышка ашырыла, баскычлар соңгы катта ясалган. 1987 елда объект ЮНЕСКОның Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән.

Мәсҗид әл-Хәрам

Иң күп манаралар санына Мәккәдәге Мәҗид-әл-Хәрам мәчете ия. Манараларның саны XX—XXI гасырларда комплекс киңәйтелгән саен үзгәреп торган[16]. ХХ гасыр уртасындагы беренче киңкүләмле реконструкциягә кадәр мәчетнең җиде манарасы булган. 1955 елгы реконструкциядән соң аларның саны тугызга, 1980 нче еллардагы киңәйтүдән соң унбергә, ХХI гасыр башына манаралар саны унөчкә җиткән[17].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Стародуб Т. Х. Минарет (рус.). Большая российская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 Minaret (ингл.). Encyclopaedia Iranica. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  3. ↑ Башкиров А. С. Памятники булгаро-татарской культуры на Волге. — Казань, 1928. — С. 55.
  4. ↑ 1 2 Jami' Abi Dulaf (ингл.). Archnet. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  5. ↑ Manar-i Ghiyas al-Din (ингл.). Archnet. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 Словарь терминов: Минарет (рус.). Российская академия художеств. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  7. ↑ Masjid-i Imam (Isfahan) (ингл.). Archnet. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  8. ↑ Samarra Archaeological City, Iraq: Advisory mission report (ингл.). UNESCO World Heritage Centre. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  9. ↑ Madrasa wa Khanqah Salar wa Sanjar al-Jawli (ингл.). Archnet. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  10. ↑ Masjid-i 'Ali (ингл.). Archnet. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  11. ↑ Sultanahmet Camii (ингл.). Archnet. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  12. ↑ 1 2 The Mosque (ингл.). The Metropolitan Museum of Art. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июль 2026.
  13. ↑ Комплекс Кутб-Минар в Дели (рус.). Центр всемирного наследия ЮНЕСКО. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  14. ↑ Вид на Бухару с минарета Калян (рус.). Сайт народных ремёсел Узбекистана (21 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  15. ↑ UNESCO World Heritage Centre. Центр всемирного наследия - (рус.). whc.unesco.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  16. ↑ Запретная мечеть в Мекке (Масджид аль-Харам) (рус.). Islam.Global (21 март 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  17. ↑ Достоинства Мечети аль-Харам. 30 июль 2026 тикшерелде.

Әдәбият

  • Стародуб Т. Х. Минарет // Большая российская энциклопедия. — М., 2012. — Т. 20. — С. 341–342.

Сылтамалар

Төркемнәр