Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Казаков мәчете

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Казаков битенә күчегез.

Казаков мәчете (рус. Казаковская мечеть; Уникенче җәмигъ мәчете) — Казанның Иске татар бистәсендә булган таш мәчет. 1876 елда Казан сәүдәгәре Мөхәммәтҗан Нәзир улы Казаков акчасына төзелгән. Архитекторы билгесез. Мәчет Кәрим Тинчурин һәм Татарстан урамнары киселешендә урнашкан була. 1975 елда урамны киңәйтү һәм районда биек торак йортлар төзү сәбәпле сүтелгән[1].

Архитектурасы

Мәчет керү юлы өстендә манарасы булган ике заллы җәмигъ мәчетенең типик үрнәген тәшкил иткән. Кирпечтән төзелеп, ул «кирпеч бизәкләре» һәм традицион татар декоратив сәнгате элементлары яраштырылган классицизм юнәлешендәге эклектика стилендә башкарылган булган[1]. Мәчеткә керү юлы төп бинага аерым күләм булып тоташкан өч яруслы сигез кырлы манара нигезендә, төньяк фасадтан урнашкан. Тикшеренүчеләрнең турыдан-туры булмаган мәгълүматлары буенча, архитектура проектының авторы, фаразлануынча, Пётр Иванович Романов булган[2].

1882 елда мәчет территориясе тирәсендә бер катлы сәүдә кибете белән бергә кирпеч койма торгызыла, 1887 елда исә мәхәллә ихтыяҗларына керем алу максатыннан бу кибеткә икенче кат өстәп төзелә[3].

Тарихы

Тарих башы һәм төзелеше

XVII—XVIII гасырларда Иске Татар бистәсе читендә борынгы мөселман зираты урнашкан булган, анда бистәнең борынгы гаиләләре вәкилләре: Апанаевлар, Чукиннар, Субаевлар, Замановлар һәм башкалар җирләнгән. XVIII гасыр урталарына, бистәләр арасында яңа зират ачылганнан соң, иске зират үзенең элеккеге әһәмиятен югалта һәм вакыт узу белән төзелешләр бара торган шәһәр үзәгендәге бушлыкка әверелә[2].

Элеккеге зират территориясен хуҗалык максатларында үзләштерү куркынычы борчуга салганга, XIX гасырның икенче яртысында җирле сәүдәгәрләр һәм руханилар вәкилләре шәһәр хакимиятенә участокны мөселман җәмгыяте милкенә сатып алу үтенече белән мөрәҗәгать итәләр. Сатып алу инициаторы һәм моның өчен актив йөрүче булып шәһәр думасы гласные, 2нче гильдия сәүдәгәре Мөхәммәтҗан Сөләймән улы Аитов чыгыш ясый[2]. Ул җәмигъ мәчете төзү өчен җир сатып алуга рәсми рөхсәткә ирешә. 1875 елның февралендә бистә мөселманнары, Казанның 1нче гильдия сәүдәгәре, нәселдән килүче мактаулы гражданин Мөхәммәтҗан Нәзир улы Казаковның (1805—1890) бу урында үз хисабына таш мәчет төзү инициативасы белән килешеп, җәмәгать карары төзиләр. Төзелешкә оештыру ягыннан ярдәмне дин белгече һәм тарихчы Шиһабетдин Мәрҗани күрсәтә, ул мәчет өчен кыйбланы исәпли һәм төзелеш эшләрен башлауга фатихасын бирә[2].

Фундамент салу 1875 елның маенда була. Коеп яуган яңгыр аркасында тантананы бер көнгә соңрак күчерәләр, ә җир эшләре барышында ташлы-комлы туфракларның канәгатьләнерлек булмавы сәбәпле, төзүчеләргә башлангыч проекттан чигенергә һәм бинаның участоктагы торышын үзгәртергә туры килә, бу исә нәтиҗәдә кыйбла юнәлешендә бераз хата китүгә китерә. Шуңа да карамастан, 1876 елның көзенә мәчет төзелеше тулысынча тәмамлана, һәм анда гыйбадәтләр башлана[3].

Мәхәллә тарихы һәм совет чоры

Яңа мәхәллә (12 нче приход) күршедәге 4 нче җәмигъ (Зәңгәр) һәм 5 нче җәмигъ (Галиев) мәчетләренә йөрүчеләрнең бер өлешеннән формалаша һәм халыкта аны төзүчесе һәм химаячесе хөрмәтенә «Казаков мәчете» дип атый башлыйлар. 1879 елда М. Н. Казаков мәчетнең имам-хатыйбы вазифасына абруйлы дин белгечен, Кышкар мәдрәсәсен тәмамлаган Хәбибулла Усмановны чакыра, ул биредә озак еллар хезмәт итә[2].

Совет хакимиятенең беренче унъеллыкларында мәчет үз эшчәнлеген дәвам итә. 1930нчы елларда бөтенсоюз дингә каршы кампания барышында Казан мәчетләренең күпчелеге ябыла, әмма Казаков мәчете бинасы шәһәр төзелешендә озак вакытлар сакланып кала. 1975 елда, төзелеш башланганнан соң нәкъ 100 ел узгач, генераль реконструкцияләү һәм Татарстан урамын киңәйтү сәбәпле, Казан шәһәр башкарма комитеты карары белән мәчет архитектура һәйкәлләре реестрыннан чыгарыла һәм тулысынча сүтелә[1][2]. Соңрак бу урында — Татарстан һәм Тукай урамнары киселешендә торак йортлар салына[2].

Мирасы

Казаковлар гаиләсенең хәйриячелек традицияләрен мәчеткә нигез салучының улы, сәүдәгәр Мөхәммәтшакир Мөхәммәтҗан улы Казаков (1848—1932) дәвам итә, ул 1898 елда Әстерханда кирпечтән җәмигъ мәчете (хәзерге вакытта — Үзәк яки Әстерханның Тугызынчы җәмигъ мәчете) төзүне финанслый, бу мәчет тә чыганакларда «Казаков мәчете» буларак билгеле[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Казаковская мечеть (рус.). Татарская энциклопедия Tatarica. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Салихов Р., Хайрутдинов Р. «Казаковская» мечеть Казани: купеческий тандем, помощь Марджани и репрессии против попечителей. Реальное время (3 ноябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 Салихов Р.. Короткий век Казаковской мечети (2005-01-20).
  4. ↑ На чьи средства была возведена Соборная мечеть Астрахани и почему она называется «казаковская»? Islam-Today.ru (24 гыйнвар 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 июль 2026. Архивировано 1 февраль 2017 года.

Әдәбият

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр