Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Яхшыбай

Яхшыбай (рус. Яхшеба́ево) — Россиянең Татарстан Республикасы Сарман районындагы авыл. Иске Кәшер авыл җирлеге составына керә[1].

Географиясе

Торак пункт Татарстанның төньяк-көнчыгышында, Камышлы елгасының сул ярында урнашкан. Авылдан Сарман авылына кадәр көньякка таба 12 км, республика башкаласына кадәр ара көнчыгыш юнәлештә якынча 230 км тәшкил итә[1][2]. Авыл янәшәсендә Иске Кәшер һәм Яшьләр авыллары бар.

Җирлек рельефы диңгез өсте тигезлегеннән уртача 160 метр биеклек белән характерлана, җирлек чикләрендә биеклекләр аермасы 131 дән 181 метрга кадәр үзгәрә[3].

Бу территория өчен салкын кышлы һәм җылы җәйле дымлы-континенталь климат хас. Гыйнварда уртача айлык температура −11 °C тәшкил итә, июльдә +20 °C ка кадәр җылына[4].

Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb[5]. Уртача еллык һава температурасы — 3,9 °C[6].

Тарихы

Авылга XVIII гасырның беренче яртысында нигез салына. Империя чоры документларында ул шулай ук Якшибаево исеме белән дә теркәлгән. 1860 нчы еллардагы реформаларга кадәр халык дәүләт крестьяннары катлавына кергән, аларның төп шөгыльләре игенчелек һәм терлекчелек булган[1].

XX гасыр башында торак пунктта икътисади үсеш күзәтелә: биредә икмәк һәм сәүдә кибетләре эшли, авыл җәмгыятенең җир биләмәсе 874 дисәтинә тәшкил итә[1].

1907 елның иң мөһим вакыйгасы — сәүдәгәр Габдрахман Мусин акчасына неоклассицизм стилендә таштан ике катлы мәчет төзелү. Беренче катны мәдрәсә сыйныфлары биләгән, анда күренекле дин белгечләре Шәмсетдин Хәмиди, Камалетдин Вахитов һәм язучы Фатих Сәйфи-Казанлы укыткан. 1913 елга укучылар саны 130 кешегә җиткән. 1930 елда гыйбадәтханә ябылгач, манарасы сүтелә, бина авыл клубына тапшырыла. Бүгенге көндә бина архитектура һәйкәле һәм төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты дип танылган[7].

Авылның административ-территориаль буйсынуы түбәндәгечә үзгәрә: 1920 елга кадәр — Уфа губернасының Минзәлә өязенең Иске Кәшер волосте, аннары ТАССРның Минзәлә кантоны (1920 елдан) һәм Чаллы кантоны (1921 елдан). Торак пункт Сарман районы составына 1930 елның 10 августында керә.

Авыл хуҗалыгы эшчәнлеге коллективлаштыруның берничә этабын уза: 1930 елда «Коммунар» күмәк хуҗалыгы оештырыла, 1958 елда авыл С. М. Киров исемендәге күмәк хуҗалыкка (үзәге Иске Кәшер авылында) кушыла, 1962 елда берләштерелгән «Искра» хуҗалыгына керә. Соңрак структура КП «Кәшер» (1995—2002) һәм «Кәшер» авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы (2003—2005) белән тәкъдим ителә. 2006 елдан агрофирма эшли[1].

Халык саны

Еллар буенча демографик үзгәрешләр түбәндәгечә[1]
Ел Халык саны Искәрмәләр
1816 117 ир-атлар
1834 269
1870 342
1906 446
1913 557
1920 569 тарихи максимум
1926 553
1938 354
1949 252
1958 219
1970 176
1979 135
1989 95
2002 80 татарлар — 100 %[8]
2010 76
2021 93

Икътисады

Авылның тереклеге аграр секторга нигезләнә. Төп юнәлеш — бөртекле культуралар үстерү һәм сөт җитештерү. 2006 елдан авыл хуҗалыгы җирләре җирле агрофирма көче белән эшкәртелә.

Социаль инфраструктурасы

Социаль билгеләнештәге объектлар элеккеге мәчетнең тарихи бинасында урнашкан:

  • авыл клубы;
  • фельдшер-акушерлык пункты.

Мәдәни тормышы

Клуб базасында ике мөһим объект эшли[1]:

  • 2021 елда А. Сираева җитәкчелегендә нигез салынган Д. Х. Гарифуллин исемендәге Туган якны өйрәнү музее;
  • Халык җырларын башкаручы «Мәрҗәннәр» фольклор ансамбле (2014 елдан бирле эшли).

Архитектура һәйкәлләре

Төп истәлекле урын булып 1907 елда төзелгән мәчет тора. Сәүдәгәр Габдрахман Мусин акчасына неоклассицизм стилендә торгызылган бу бина төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты статусына ия. Башта ике катлы таш бина үз эченә мәдрәсәне (аскы кат) һәм гыйбадәт залын алган. 1930 елда ябылганнан соң манарасы сүтелә, ә бина клуб һәм фельдшер пункты ихтыяҗлары өчен яраклаштырыла[9].

Күренекле шәхесләр

Авылда Дамир Хәйрулла улы Гарифуллин (1939 елда туган) — шагыйрь, публицист һәм туган якны өйрәнүче, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре. Ул Сарман районының Яхшыбай авылында туа[10].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Яхшебаево. Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 14 июль 2026.
  2. ↑ Деревня Яхшебаево. Яндекс.Карты. Мөрәҗәгать итү датасы: 14 июль 2026.
  3. ↑ Mapa topográfico Яхшебаево. topographic-map.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 14 июль 2026.
  4. ↑ Погода в Яхшебаево. Pogoda7.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 14 июль 2026.
  5. ↑ World Map of the Köppen-Geiger climate classification, Institute for Veterinary Public Health, University of Veterinary Medicine Vienna
  6. ↑ NASA Surface meteorology and Solar Energy Data Set, RETScreen International
  7. ↑ Новые данные об истории сел Сармановского района. Всемирный конгресс татар (14 сентябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 14 июль 2026.
  8. ↑ Коряков Ю.Б. База данных "Этно-языковой состав населённых пунктов России". lingvarium.org.
  9. ↑ Новые данные об истории сел Сармановского района. Всемирный конгресс татар (14 сентябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 14 июль 2026.
  10. ↑ Гарифуллин Дамир Хайруллович. Альметьевский историко-краеведческий музей. Мөрәҗәгать итү датасы: 14 июль 2026.

Чыганаклар

  • Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Әдәбият

  1. Список населённых мест по сведениям 1870 года : [рус. дореф.]. — Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел. — СПб, 1877. — Вып. XLV : Уфимская губерния / Обработан редактором В. Зверинским. — CXXXIX; 1л. карт; 195 с. — (Списки населённых мест Российской Империи).

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр