Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Сарысаз-Тәкермән

Сарысаз-Тәкермән (рус. Сарысаз-Такерман) — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл. Иске Имән авыл җирлеге составына керә[1]. Ул Минзәлә елгасының уң кушылдыгы булган Сарысаз елгасы буенда, район үзәге Сарман авылыннан 20 км төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. 2021 елгы халык санын исәпкә алу мәгълүматлары буенча, авылда 216 кеше яшәгән; халыкның 98 % — татарлар, 1 % — руслар тәшкил иткән[1].

Географиясе

Авыл Татарстанның көнчыгыш өлешендә, Көнчыгыш Кама аръягында, Минзәлә елгасы бассейнында урнашкан. Географик координаталары — 55,367213° төньяк киңлек, 52,740557° көнчыгыш озынлык.[2] Диңгез өсте биеклеге — 151 м тирәсе, Казанга кадәр турыдан-туры ара — якынча 233 км[3].

Иске Имән авыл җирлегенең үзәге — Иске Имән авылы[4].

Атамасы

Топоним төрки-татар сүзе «сары», гидрографик термин «саз» һәм «Тәкермән» ойконимыннан тора[5]. Белешмә басмаларда атама шулай ук «Сары Саз» дип бирелә[6]. Инкыйлабка кадәрге чыганакларда торак пункт Тәкермән исеме белән телгә алынган[1].

Тарихы

Авыл 1710—1711 еллардан бирле билгеле[6]. XVIII—XIX гасырның беренче яртысында аның халкы башкорт-асабалар, типтәрләр һәм дәүләт крестьяннары категорияләренә караган. Төп шөгыльләре — игенчелек, терлекчелек һәм йөк ташу[1].

1795 елгы мәгълүматлар буенча, 12 йортта — 72 башкорт-асаба, 20 йортта — 156 ясаклы татар, 4 йортта 18 типтәр исәпкә алынган[6]. 1848 елда 37 хуҗалыкта — 249 башкорт, 1859 елда 193 башкорт һәм 15 типтәр ир-ат заты теркәлгән[7].

1870 елгы мәгълүматларга караганда, авылда мәчет һәм мәктәп эшли, авыл җәмгыятенең җир биләмәсе 1905,3 дисәтинә тәшкил итә[1]. XIX гасыр уртасына авыл 100 башкорт-асаба һәм 86 дәүләт крестьяны хуҗалыгыннан тора. 1905 елда авылда ике мәчет теркәлгән[6].

Административ буйсынуы

1920 елга кадәр Сарысаз-Тәкермән Уфа губернасының Минзәлә өязе Нөркәй волостена керә. 1920 елдан авыл — Минзәлә, 1921 елдан Чаллы кантоннары составында була[1]. 1930 елның 10 августында оешкан Сарман районына керә[8]. 1935—1957 елларда — Ворошилов, 1957—1959 елларда Яңа Юл районнарына карый[1]. 1959 елның 12 октябреннән яңадан Сарман районы составында[1].

Хуҗалык оешмалары

1930 елда авылда «Карл Маркс» исемендәге күмәк хуҗалык оештырыла. 1957 елда ул — «Нөркәй» совхозы, 1965 елда — Тукай исемендәге совхоз, 1989 елда «Имән» совхозы составына керә. 1995 елда мөстәкыйль «Тәкермән» совхозы оештырыла. 1997—2002 елларда — «Имән» күмәк предприятиесе, 2003—2005 елларда «Тәкермән» авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы эшли[1].

Халык саны

Сарысаз-Тәкермән авылы халкы саны
Ел Халык саны, кеше Искәрмәләр
1795 246
1816 161 ир-ат җенесеннән булган җаннар
1834 208 ир-ат җенесеннән булган җаннар
1859 227 ир-ат җенесеннән булган җаннар
1870 837
1897 1010
1920 923
1926 787
1938 627
1949 435
1958 349
1970 384
1979 297
1989 203
2002 250 татарлар — 98 %
2010 236
2021 216 татарлар — 98 %, руслар — 1 %

Инфраструктурасы һәм икътисады

Авыл халкы, нигездә, үсемлекчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнә. 1996 елга кадәр авылда — участок хастаханәсе, 2016 елга кадәр башлангыч мәктәп була. Хәзерге вакытта 1984 елда төзелгән мәдәният йорты һәм 2016 елда ачылган модульле фельдшер-акушерлык пункты эшли[1].

Дине

Авыл халкының төп дине — сөнни ислам. Авылда мәчет булуы 1870 елгы мәгълүматларда ук искә алына, 1905 елда ике мәчет теркәлгән[1][6].

Гамәлдәге мәчет «Мөхәммәд» исемен йөртә. Татар энциклопедиясенә караганда, ул 2000 елдан бирле эшли.[1] Туган якны өйрәнү әдәбиятында яңа таш бинаның ачылуы 1994 ел дип даталана. Мәхәллә Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең «„Мөхәммәд“ мәчете мәхәлләсе — Сарысаз-Тәкермән авылы җирле мөселман дини оешмасы» буларак теркәлгән, ИНН 1636007814.[9]

Авылда туган танылган шәхесләр

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Сарысаз-Такерман (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  2. ↑ Деревня Сарысаз-Такерман (рус.). Яндекс Карты. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  3. ↑ Сарысаз-Такерман на карте России и Татарстана (рус.). Это место. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  4. ↑ Сармановский район (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  5. ↑ Сарысаз-Такерман (рус.). Институт татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Сарысаз (Жёлтое Болото) (рус.). Милләттәшләр. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  7. ↑ Сарысаз-Такерман (рус.). Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  8. ↑ Сармановский район (рус.). Государственный комитет Республики Татарстан по архивному делу. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.
  9. ↑ Приход мечети «Мухаммат» д. Сарысаз-Такерман мухтасибата Сармановского района (рус.). СПАРК-Интерфакс. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июль 2026.

Чыганаклар

  • Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр