Кабан күле

Күлләр Идел елгасының элеккеге зур борылмасы юлында карст упкыннары белән катлаулану нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Биек Идел террасасы итәге буйлап төньякка һәм көньякка сузылган. Бирге (Түбән) һәм Аргы (Урта) күлләр арасында сулар алмашы Казан зооботаника бакчасы буенда урнашкан Ботаника агымы (озынлыгы — 750 м, киңлеге — 100—120 м, тирәнлеге — 2-3 м) буйлап бара.

Түбән (Бирге) Кабан Болак табигый ермагыннан тоташтыргыч канал белән аерылган, аның аша суны, ермак өсте тигезлеген җайга салу максатыннан, вакыт-вакыт суыртып торалар.

Аргы (Урта) Кабанның Идел белән бәйләнеше бар. Аның көньяк чигеннән Монастырь сукмагы уза, ул күлне Иделнең Подувалье култыгы белән тоташтыра. Ермакның озынлыгы 2 чакрымнан артыграк, киңлеге — 8-10 м, тирәнлеге — 1-1,5 м, суы сусаклагыч төзер алдыннан салынган шәһәр инженерлык саклау дамбасы аша (Утар бистәсенә якынрак) Куйбышев сусаклагычына суыртып агызыла.

Югары (Борисково, Ерак) Кабан — башка күлләр белән гидрологик элемтә системасы булмаган йомык сулык. Аның су дәрәҗәсе Түбән (Бирге) һәм Аргы (Урта) күлләрдәгедән якынча 2 м га югарырак.

Куйбышев сусаклагычы төзелгәнче һәм тулганчы күлләр Идел һәм Казансу елгалары белән кушылган булганнар. Сусаклагыч тулган очракта, күлләрдә су дәрәҗәсе күтәрелмәсен өчен, ермакларны дамбалар белән ябалар. Хәзерге вакытта Кабан өлешчә җайга салынган сулыкларга керә, аның дәрәҗә режимы нигездә абсолют биеклекнең 51,5 м тамгасында саклана. Артык су насос станцияләре аша Иделгә суыртыла.

Гасырлар дәвамында күлләр табигый чисталыкларын саклаган, балыкка бай булганнар.

XVI гасырда Түбән (Бирге) Кабанга шәһәр корылмалары якынлаша башлый. XVIII гасыр уртасында аның ярларында тулысынча торак кварталлар төзелә.

XIX гасырның икенче яртысыннан күл ярларында интенсив сәнәгать төзелеше башлана. Барлык агынты сулар күлгә эләгә, ул эчәргә яраксызлана.

1970 елларның икенче яртысында Түбән (Бирге) Кабанда балык, төпкә якын барлык умырткасызлар диярлек юкка чыга. 1980 елларның беренче яртысында үткәрелгән сәламәтләндерү чаралары нәтиҗәсендә күлнең экологик хәле бераз яхшыра: пычраткыч матдәләр концентрациясе кими, балыклар үрчи^[4]. Аргы Кабан (Урта Кабан) күле башланган урында суның температурасы еш кына югары була, шуның нәтиҗәсендә катмый, чөнки анда, чистартканнан соң, Казан ТЭЦ-1нең җылытылган эшкәртелгән сулары агызыла.

Хәзерге вакытта күлләрдә үрдәкләр, акчарлаклар, ондатралар, балык һәм башка вак су тереклеге яши.

Казан ханлыгы чорында, Иделдә зур ташу вакытында, күл елга белән кушылган һәм көймәләр һәм кечерәк суднолар Кабанга Болак буйлап, кайвакыт күлнең көньяк өлешенә вакытлы ерымнар аша да узып йөргәннәр.

1878 елда Түбән (Бирге) Кабанда Болак башы белән Аргы (Урта) Кабанда җәйге йортлар арасында даими пароход элемтәсе башлана^[5]. Вакытлар узу белән Кабан буйлап пароход рейслары транспорт буларак әһәмиятен югалта, навигация туктала, әмма Кабан акваториясе аның ярларында урнашкан күпсанлы спорт җәмгыятьләре тарафыннан ишү каналы сыйфатында файдаланыла.

1990 еллар азагында Түбән (Бирге) Кабанда навигацияне яңартырга омтылышлар ясала, моның өчен «Луч» теплоходлары кулланыла, өч пристань була: Камал театры янында, Әхтәмов урамында һәм Һади Такташ урамында. Ботаника юлы буйлап Урта Кабанга үтәргә мөмкин, әмма тар һәм тәбәнәк күперләр моңа комачаулый. XXI гасырда Түбән (Бирге) Кабанда ял итеп гизү өчен көймәләрнең массакүләм прокаты оештырылган.

Түбән Кабан яр буе шәһәр халкының һәм туристларның күпләп килү һәм ял итү урыны, шәһәрнең яңартылган истәлекле урыны булып тора. 2015 елда Кабан күлләренең яр буен үстерүнең комплекслы архитектура-шәһәр төзелеше концепциясен булдыруга халыкара бәйге игълан ителә. Бәйгедә җиңүче булып, күлләр буйлап «яшел-зәңгәр пояс» булдыруны күздә тоткан «Эластик тасма: Казанның үлемсез хәзинәсе» дип аталган концепция белән, Turenscape+MAP Россия — Кытай консорциумы проекты таныла. Ул табигать һәм мәдәният объектларын берләштерә, Түбән, Урта һәм Югары Кабан күлләрен бердәм рекреацион системага тоташтыра.

2018 елда Түбән Кабан күле яр буен реконструкцияләүнең беренче чираты төгәлләнә: Г. Камал исемендәге театрдан алып «Планета Фитнес» бинасына кадәрге участокта җәяүлеләр променады, концертлар уздыру өчен йөзә торган сәхнә, ачык тренировкалар уздырыла торган палуба, шулай ук балаларны су белән таныштыра торган уен мәйданчыгы һәм суга керү өчен берничә пирс барлыкка килә. М.Сәлимҗанов урамы буйлап велосипед юлы барлыкка килә.

Күлнең суын чистарту өчен яр буенда үсемлекләрнең махсус каскады булдырыла. Суның сыйфатын мониторинглау нәтиҗәләре күрсәткәнчә, фиточистарту корылмалары ярдәмендә биофильтрлар үткәннән соң суда нефть продуктлары күләме 30 % ка, өстәге актив матдәләр күләме 50 % ка кимегән, үсемлекләрнең азотны үзләштерүе нәтиҗәсендә нитритлар концентрациясе 20 % ка кими.

2020 елда Түбән Кабан күлен реконструкцияләүнең икенче чираты төгәлләнә. Нурсолтан Назарбаев урамы буйлап яңа җәяүлеләр күпере ярдәмендә Түбән Кабан күле тирәли төзекләндерелгән яр буе тулысынча тоташа, ә сулык тирәли җәяүлеләр маршруты якынча 5 чакрымны тәшкил итә. Җәяүлеләр күпере көймәләргә һәм катерларга үтү мөмкинлеген бирә. Моннан тыш, реконструкциянең икенче этабы кысаларында яр буенда спорт пирсы, тагын 4 каскадлы фиточистарту корылмалары, ишкәкле спорт төрләре мәктәбенең яңа күпфункцияле бинасы, барбекю зонасы, кафе, җәмәгать бәдрәфе бүлмәләре, көймәләр һәм катамараннар прокаты өчен павильон, Ш. Мәрҗани урамы буйлап велосипед юлы барлыкка килә.

Яр буенда барлыгы 74 меңнән артык күпьеллык үсенте, 12 мең куак һәм меңнән артык агач утыртыла.

Шәһәр үзәгендә, Түбән (Бирге) Кабанның төньяк очындагы су тигезлегендә, Камал театры мәйданы каршында кичен яктыртыла торган киң биеклектәге су фонтаны урнаштырыла.

Түбән Кабан күле янында берничә мөһим шәһәр объекты урнашкан — Тинчурин театры, Әл-Мәрҗани мәчете һәм Иске Татар бистәсе, Меңьеллык паркы, Баскет-холл, «Сувар» сәүдә-офис үзәге, «Планета Фитнес» спорт-рекреацион үзәге, Кабан арты мәчете, Камал театрының яңа бинасы.

2020 елга Аргы (Урта) Кабанның төньяк өлешендә Ишкәкле спорт төрләре үзәге каршында һәм ТЭЦ-1 каршында Казан зооботаника бакчасының «Замбези елгасы» яңа территориясенең су зонасы төзелә, аның база территориясе Ботаника ермагына чыга.

Югары (Борисково) Кабан ярында имам Шамил мәчете эшли.

2021 елда Кабан күле яр буе һәм Казансу елгасы үсеше проектлары BLT Built Design Awards халыкара архитектура премиясенең «Елның архитектура дизайны» исеменә ия була^[6].

2023 елда Кабан күле ярында Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрының яңа бинасы ачыла. Бина халыкара архитекторлар төркеме, шул исәптән Россиянең Wowhaus студиясе һәм Япониянең Kengo Kuma & Associates фирмасы тарафыннан проектлаштырыла. Төп идея итеп Кабан күлен гәүдәләндергән «боз сыны» концепциясе алына^[7].

Аргы (Урта) Кабанда 2011 елның июнь аенда Универсиада — 2013 нең төп объектларының берсе — Ишкәкле спорт төрләре үзәге (Ишкәкле канал) төзелә.

Түбән (Бирге) Кабанда 2011 һәм 2012 елларда Халыкара су-мотор спорты берлегенең (UIM) судагы «Формула-1» дөнья чемпионаты этабы — F1H2O, узышлары үткәрелә^[8], шулай ук башка елларда «аквабайк» классында су-мотор спорты буенча Россия чемпионаты узышлары һәм күрсәтмә чыгышлары уздырыла.

Түбән Кабан яр буенда еш кына концертлар, авторларның иҗади кичәләре, фестивальләр, экспозицияләр, йөгерүләр, ачык йога дәресләре һәм башка спорт чаралары үткәрелә, кышын Раштуа — Яңа ел ярминкәсе, җәен гастрономия фестивале оештырыла, ел саен 30 августта Республика һәм шәһәр көнен бәйрәм иткәндә массакүләм халык күңел ачулары һәм башка чаралар үткәрелә.

Беренче риваять болгар кенәзе Кабанбәк белән бәйле. Риваять буенча, хәзерге татарларның ата-бабалары Болгар шәһәрендә яшәгәннәр һәм аларга Аксак Тимер һөҗүм иткән. Кабанбәк, яудан сакланып, төньякка качкан. Ул, урман һәм юка сазлыклар аша үтеп, зур күл ярына барып чыккан. Аның суы яралы Кабанбәккә дәваланырга ярдәм иткән, имеш. Риваять буенча, күлгә болгар кенәзе исеме берегеп калган.

Икенче риваять буенча, күлнең атамасы камышлыкларда күпләп яшәгән кыргый дуңгызлар (кабаннар) белән бәйле. XIX гасыр башында алар юкка чыкса да, исем сакланып калган.

Кабан күле турындагы иң танылган риваять юкка чыккан хан казнасына кагыла. Казанны Явыз Иван гаскәрләре камаганда, Сөембикә ханбикә хәзинәне күл төбенә яшерергә кушкан дип сөйләнә. Соңрак бу байлыкны эзләүчеләр күп була. XIX гасыр ахырында алтынны Бельгия экспедициясе эзли. XX гасыр уртасында америкалылар, күлдә сакланган әйберләргә алмашка, күл төбен чистартырга тәкъдим итәләр, әмма совет хөкүмәте тәкъдимне кире кага. Соңрак «Комсомольская правда» газетасы редакциясе тарафыннан разведка экспедициясе оештырыла. Әмма хәзинә табылмый. Легенда нигезендә «Сокровища О.К.» фильмы (2013, режиссеры — Д. Коробкин) төшерелә^[9].