Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Габдулла Апанаев (1862)

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Апанаев битенә күчегез.

Габдулла Габделкәрим улы Апанаев (15 март 1862, Малмыж өязе, Нократ губернасы — 25 март 1919) — дин һәм җәмәгать эшлеклесе, педагог-новатор, журналист һәм публицист. Казан сәүдәгәрләре һәм сәнәгатьчеләре Апанаевлар династиясенә караган. Ул — татар милли хәрәкәте лидерларының берсе, мөселман мәгарифен яңарту өчен чыгыш ясый. Казандагы советларга каршы фетнә вакытында атып үтерелә.

Тәрҗемәи хәле

Габдулла Апанаев 1862 елның 15 мартында (иске стиль буенча) Вятка губернасы Малмыж өязенең Сасна авылында (хәзерге вакытта Татарстан Республикасының Балтач районы территориясе) туа. Ул Казан мәдрәсәләрендә традицион белем ала. 1880 елда Габдулла Апанаев «Мәрҗания» мәдрәсәсен тәмамлый, анда аның остазы дин галиме Шиһабетдин Мәрҗани була[1][2].

1890 елда, тиешле указ алгач, Габдулла Апанаев Печән базары мәчетенең (хәзерге вакытта Печән базары мәчете яки «Нурулла» мәчете) имам-хатиб ярдәмчесе була. Тиздән ул укыту системасына карата реформаторчыл карашлары (җәдитчелек) аркасында консерватив руханилар белән ачык низагка керә. Патша хакимияте тарафыннан эзәрлекләнүгә һәм аннан соңгы сөргенгә карамастан, кайткач, Апанаев үзенең алдынгы уку йортын оештыра һәм актив эшчәнлеген дәвам итә[3].

1917 елгы Октябрь революциясеннән соң, Габдулла Апанаев Казанда кала, ләкин совет хакимиятенең дингә һәм милли институтларга карата сәясәтен хупламый. 1919 елның җәендә Татар запас батальоны солдатлары күтәргән большевикларга каршы фетнә вакытында, Габдулла Апанаев фетнәне оештыруда шикләнеп, совет хакимияте органнары тарафыннан кулга алына. 1919 елның 25 июнендә ул кызыл террор кампаниясе барышында атып үтерелә[1][4].

Укыту эшчәнлеге

Габдулла Апанаев Россия мөселманнарының белем бирү системасын яңартуның ныклы тарафдары була. Печән мәчетендәге вазифасыннан алынгач, Апанаев үз акчасына бәйсез җәдид мәдрәсәсен оештыра. Ул дөньяви фәннәрне кертә, рус телен өйрәнүне һәм гарәп телен укыту методикасын реформалаштыруны яклый, бу исә алдынгы карашлы татар яшьләрен җәлеп итә[5].

Җәмәгать эшчәнлеге

Беренче рус революциясе (1905—1907) башлану белән, Габдулла Апанаев татар милли-азатлык хәрәкәте лидерларының берсенә әверелә. Ул беренче бөтенроссия мөселман сәяси партиясе «Иттифак әл-мөслимин» (Мөселманнар берлеге) оешмасының башында тора һәм аның программа документларын эшләүдә катнаша[1]. Публицист буларак, ул мөселманнарга гражданлык ирекләрен бирү кирәклеге турында мәкаләләр бастыра. Габдулла Апанаев актив рәвештә меценатлык белән шөгыльләнә, мохтаҗ шәкертләргә (мәдрәсә студентларына) ярдәм итә һәм милли мәдәни проектларны алга сөрә.

Гаиләсе

  • Әтисе — Габделкәрим Исхак улы Апанаев (1840—1893), икенче гильдия сәүдәгәре, сәүдә белән шөгыльләнгән, Казанда күчемсез милек, сабын кайнату заводы һәм күпләп сату кибетләре хуҗасы булган[6];
  • Габдулланың энесе — Мөхәммәтбадретдин Габделкәрим улы Апанаев (1867—1930), беренче гильдия сәүдәгәре, Казан шәһәр думасы гласные һәм Казан шәһәренең ярлы мөселманнарына ярдәм итү җәмгыяте рәисе[7];
  • Хатыны — Бибиһавә Мәрҗани (1871—1945). Аларның сигез баласы туа[5];
  • Улы — Яхъя Апанаев, 1916 елда Беренче бөтендөнья сугышы вакытында фронтта һәлак була;
  • Улы — Мансур, композитор. Аның хатыны — Мәхрүй Мозаффария, шагыйрә һәм педагог.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Апанаев Габдулла Абдулкаримович (рус.). Татарская энциклопедия (1 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 август 2026.
  2. ↑ Габдулла хазрат Апанаев – богослов, педагог и общественный деятель (рус.). Islam-Today (27 март 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 август 2026.
  3. ↑ Казанская мечеть «Нурулла»: опальный мулла и доходы с процентов банка (рус.). Реальное время (27 октябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 август 2026.
  4. ↑ Купцы и промышленники Апанаевы (рус.). Республика Татарстан (краеведческий проект) (1 гыйнвар 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 август 2026.
  5. ↑ 1 2 Опальный мулла: как ученик Марджани создал передовое медресе в Казани (рус.). Реальное время (13 март 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 август 2026.
  6. ↑ Имам Габдулла Апанаев был первой жертвой (рус.). БИЗНЕС Online (20 март 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 август 2026.
  7. ↑ Габдулла Апанай (1862–1919) — потомок купцов, ставший лидером духовенства (рус.). ИД «Медина» (19 май 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 август 2026.

Әдәбият

  • Ислам в Татарстане / сост. и отв. ред. Д. З. Хайретдинов. — М.: ИД «Медина», 2017. — 352 с.

Чыганак

  • Габдулла Апанаев // Татар зыялылары: тарихи портретлар: Укытучылар һәм югары сыйныф укучылары өчен мәкаләләр җыентыгы / төз. Р.М. Мөхәммәтшин. Русчадан Ә.М.Камалов тәрҗ.. — Казан: Мәгариф, 2003. — Б. 208.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр