Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Әш-Шәһид

Әш-Шәһид (гарәп. الشَّهِيدُ‎; транслит. Ash-Shahīd) — исламда Аллаһ исемнәренең берсе. Күпчелек традицион исемлекләрдә 50нче номер астында бирелә[1][2].

Исем «шаһитлек итү», «катнашу» (яки хазир булу), «күрү» һәм «белү» мәгънәләренә ия булган гарәпчә Ш-Һ-Д (гарәп. ش-ه-د‎) тамырыннан ясалган[3]. Ислам гакыйдәсенә ярашлы рәвештә, бу исем Аллаһның барлык вакыйгаларга, әйтелгән сүзләргә, кылынган гамәлләргә һәм кешеләрнең күңелләрендәге уй-ниятләренә шаһит булуына күрсәтә — Аннан бернәрсә дә яшерен түгел.

Лингвистик һәм теологик мәгънәсе

Ислам теологиясында «Әш-Шәһид» исеме «Шаһит», «Күрүче», «Белүче», «Бар нәрсәдән хәбәрдар» дип тәрҗемә ителә[4]. Классик гарәп лексикографиясендә shahīd сүзе бер үк вакытта «шаһит» (күз белән күрүче, катнашучы) һәм «фактны раслый алучы зат» дигәнне аңлата[5]. Шуңа күрә әлеге исем гади генә «күрү» яки «белү» актыннан тирәнрәк: ул шаһитлекнең тулылыгына — ягъни Аллаһның ачыкны да, яшеренне дә игътибарсыз калдырмавына күрсәтә.

Ислам тәгълиматы буенча, «Әш-Шәһид» исеме Әр-Рәкыйб («Даими күзәтеп торучы») исеме белән тыгыз бәйләнгән. Ике исем дә Аллаһның гыйлеме тулылыгына күрсәтә, әмма аларның мәгънәви басымы аерыла: Әр-Рәкыйб күзәтүнең процесс буларак өзелмәвенә басым ясый, ә Әш-Шәһид — Аллаһның фактларны раслау, Кыямәт көнендә Шаһит буларак чыгыш ясау сәләтенә[6].

Теологик күзлектән караганда, бу исем шулай ук кешенең чикле белеме белән Аллаһның камил бар нәрсәне белүе (бөтен белеме) арасындагы каршылыкны чагылдыра. Ислам гакыйдәсе буенча, кеше ялгыз калдым һәм мине беркем дә күрми дип уйларга мөмкин, әмма Аллаһның шаһитлеге бернинди шартларга да бәйле түгел — ул урын, вакыт яки хәл-шартлар белән чикләнми.

Изге текстларда искә алынуы

Коръәндә

«Әш-Шәһид» исеме һәм аның белән тамырдаш сүзләр Коръәннең берничә аятендә очрый. Аларда Аллаһның барлык барган вакыйгаларга шаһит булуы һәм Аннан бернәрсә дә яшерен булмавы ассызыклана.

Иң билгеле мисаллар:

  • «Әл-Маидә» сүрәсе (5:117): «Алар арасында булганда, мин аларга шаһит булдым. Ә Син мине Үзеңә алгач, аларны күзәтүче Син булдың. Дөреслектә, Син — һәрнәрсәгә Шаһит» (гарәп. إِنَّكَ أَنتَ ٱلشَّهِيدُ‎)[7][8].
  • «Әл-Хәҗ» сүрәсе (22:17): «Дөреслектә, Кыямәт көнендә Аллаһ алар арасында хөкем итәчәк. Дөреслектә, Аллаһ — һәрнәрсәгә Шаһит» (гарәп. إِنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍۢ شَهِيدٌ‎)[9][10].
  • «Әл-Бәкара» сүрәсе (2:143): «Сез бөтен кешелеккә шаһит булыгыз, ә Пәйгамбәр сезгә шаһит булсын өчен, Без сезне шулай урталыкны тотучы өммәт кылдык» (гарәп. شُهَدَاءَ‎)[11][12].
  • «Юныс» сүрәсе (10:46): «Аллаһ — аларның кылганнарына Шаһит» (гарәп. وَٱللَّهُ شَهِيدٌ‎)[13].
  • «Али Гыймран» сүрәсе (3:98): «Әйт: "И китап әһелләре! Аллаһ кылган гамәлләрегезгә Шаһит була торып, ник сез Аллаһның аятьләренә иман китермисез?"» (гарәп. وَٱللَّهُ شَهِيدٌ‎)[14].

Коръән мәгънәләренең рус телендәге тәрҗемәләрендә әлеге исем, тәрҗемәченең стиленә бәйле рәвештә, «Шаһит» (Свидетель) яки «Күз белән күрүче» (Очевидец) дип бирелә. Мондый тәрҗемәләр, аерым алганда, Э. Кулиев һәм В. Порохова хезмәтләрендә очрый[15].

Сөннәттә

«Әш-Шәһид» исеменең Аллаһның 99 исеме исемлегендәге урыны Әбү Һөрәйрәдән риваять ителгән хәдис белән раслана: «Аллаһның туксан тугыз — берсе ким йөз исеме бар; кем аларны ятлый, шул Җәннәткә керәчәк» (әт-Тирмизи тапшырган, № 3507; шулай ук — Ибн Мәҗә, № 3860, һәм Әхмәд ибн Хәнбәл җыентыгында)[16][17]. Бу хәдиснең әл-Вәлид ибн Мөслим аша тапшырылган киңәйтелгән версиясендә, санап үтелгән исемнәр арасында Әш-Шәһид тә бар[18][19].

«Сәхих Мөслим»дә (№ 8) китерелгән ихсан турындагы Җәбраил хәдисе гыйбадәттәге камиллекнең билгеләмәсен үз эченә ала: «Аллаһка Аны күргән кебек гыйбадәт кыл. Әгәр дә син Аны күрмисең икән, дөреслектә, Ул сине күрә» (гарәп. أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ‎)[20]. Ислам гакыйдәсе буенча, бу билгеләмә турыдан-туры «Әш-Шәһид» исеме белән бәйле.

Ислам традициясендә гаделлек сораганда, шулай ук ялган шаһитлектән сакланганда Аллаһка «Әш-Шәһид» исеме аша мөрәҗәгать итү урынлы санала. Ислам гакыйдәсе буенча, Аллаһка бар нәрсәнең Шаһите буларак мөрәҗәгать итү Аның гыйлеменең тулылыгына һәм хөкеменең гаделлегенә ышануга нигезләнә.

Теологик интерпретация

Ислам теологиясында «Әш-Шәһид» исемен аңлауның мөэмин өчен берничә гамәли нәтиҗәсе бар:

Ихсан (Гыйбадәттәге камиллек). Ислам гакыйдәсендә ихсан төшенчәсе «Аллаһка Аны күргән кебек гыйбадәт кылу» дип билгеләнә[21]. Ислам дине тәгълиматына ярашлы рәвештә, «Әш-Шәһид» исемен аңлау намазны һәм башка төр гыйбадәтләрне ихлас башкаруның нигезен тәшкил итә: Аллаһ тышкы гамәлләрне генә түгел, күңел халәтен дә күрә.

Гөнаһлардан тыелу. Ислам гакыйдәсе буенча, «Әш-Шәһид» исеменең мәгънәсен аңлаган мөэмин теләсә кайсы урында һәм теләсә кайсы вакытта — караңгыда, ялгызлыкта, чит күзләрдән еракта да — Аллаһның шаһитлеге астында булуын истә тотарга тиеш, чөнки Аллаһның белеме физик шартлар белән чикләнми[22].

Тәвәккәл кылу (Аллаһка таяну). Ислам тәгълиматы буенча, кешеләр тарафыннан гаделсезлеккә тарыган мөэмин Кыямәт көнендә Аллаһның Шаһит буларак чыгыш ясаячагына һәм гаделлекне торгызачагына таяна[23]. Бу исем тулысынча таянуның — тәвәккәл кылуның нигезе булып тора.

Тәфсир традициясендә бу исем кергән аятьләрне аңлатканда, Аллаһның шаһитлеге ике үлчәмдә карала: шәхесара мөнәсәбәтләр контекстында («синең сүзең Аллаһ каршында раслана») һәм эсхатологик хөкем контекстында («Аллаһ Хөкемдә Шаһит булып чыгыш ясый»). Бу исә «Әш-Шәһид» исемен хакыйкать һәм гаделлек турындагы дини уйлануның (тәфәккүрнең) мөһим элементы итә.

Охшаш исемнәрдән аермасы

Әш-Шәһид һәм Әр-Рәкыйб

Әр-Рәкыйб исеме «Даими күзәтеп торучы» дигәнне аңлата. Ислам теологиясында бу ике исем арасындагы семантик аерма түбәндәгечә тасвирлана: Әр-Рәкыйб Аллаһның барлык вакыйгаларны өзелмичә, даими күзәтү процессына күрсәтә; Әш-Шәһид — Аллаһның фактларны раслый алуына, ягъни Кыямәт көнендә Шаһит булып чыгыш ясавына[24]. Башкача әйткәндә, Рәкыйб — ул процесс, Шәһид — Шаһитлек бирүче һәм раслаучы Зат.

Әш-Шәһид һәм Әл-Бәсыйр

Әл-Бәсыйр исеме «Күрүче» дигәнне аңлата. Аннан аермалы буларак, Әш-Шәһид физик «күрү» мәгънәсен генә түгел, ә «белү» һәм «шаһитлек итү» мәгънәви аспектын да үз эченә ала. Әл-Бәсыйр Аллаһның тышкы дөньяны күрүенә күрсәтсә; Әш-Шәһид — Аллаһның эчке дөньяны: ниятләрне, этәргечләрне һәм күңел халәтен «белүенә» күрсәтә[25].

Әш-Шәһид һәм Әл-Гәлим

Әл-Гәлим исеме «Бар нәрсәне белүче» дигәнне аңлата. Шаһитлек итү аспектын ассызыклаучы Әш-Шәһид исеменнән аермалы буларак, Әл-Гәлим илаһи гыйлемнең камиллегенә һәм тулылыгына басым ясый. Әл-Гәлим Аллаһның бар нәрсәне — үткәнне, хәзерге вакытны һәм киләчәкне белүенә күрсәтә; Әш-Шәһид — Аллаһның хәзерге вакытта барган хәлләрнең Шаһите булуына һәм Кыямәт көнендә Шаһит буларак чыгыш ясаячагына күрсәтә[26].

Мәдәнияттә кулланылышы

Антропонимика

«Шәһид» (Shahid) формасы гарәп дөньясында ир-ат исеме буларак кулланыла[27]. Татар антропонимик традициясендә бу исем сирәк очрый; шул ук вакытта «Шәһәдәт» («таныклык бирү», «иман китерү») төшенчәсе татар мөселман мәдәниятендә мөһим урын алып тора: ул исламның беренче баганасын — «Лә иләһә иллә Аллаһ» формуласын әйтүне аңлата.

Мөселманнарда шул ук Ш-Х-Д тамырыннан ясалган ''Шаһид'' (''Shahid'', ''Şahid'') исеме дә киң таралган. Ул «шаһит», «хакыйкать шаһиты» дигәнне аңлата һәм еш кына аны йөртүче намуслы яшәр, һәрвакыт хаклыкка шаһитлык кылыр дигән өмет белән кушыла.

Каллиграфия һәм сәнгать

Аллаһның башка исемнәре кебек үк, «Әш-Шәһид» ислам каллиграфиясендә, мәчет стеналарын бизәүдә, дини графикада һәм бизәлеш-гамәли сәнгатьтә киң кулланыла. Каллиграфия практикасында ул еш кына Аллаһның 99 исеменә багышланган тулы композицияләргә кертелә[28].

Транслитерация

Гарәпчә الشَّهِيدُ сүзе язылышының иң киң таралган фәнни транслитерациясе — Ash-Shahīd[29]. Рус телле дини әдәбиятта «Аш-Шахид» вариантлары очрый; татар телле традициядә исә «Әш-Шәһид» формасы кулланыла. Аермалыклар гарәп артиклен, озын ī сузыгын һәм эмфатик тартыкларны төрле тел системаларында бирү үзенчәлекләренә бәйле.

Искәрмәләр

  1. ↑ 99 имён Аллаха и их значения. Islam.Global (10 май 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  2. ↑ Ash-Shaheed: The Witness (50 / 99 Names of Allah). MyIslam.org (15 февраль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  3. ↑ Quranic Arabic Corpus - Quran Dictionary (Root: Sh-H-D). Corpus.Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  4. ↑ 99 имён Аллаха и их значения. Islam.Global (10 май 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  5. ↑ تعريف و معنى شهيد في معجم المعاني الجامع. Almaany.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  6. ↑ Кулиев Э. Р. (2010). 99 имён Аллаха. Москва: Умма. pp. 156–159. ISBN 978-5-94824-104-3. 
  7. ↑ Surah Al-Ma'idah - 117. Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  8. ↑ Quran Word by Word - 5:117. Corpus.Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  9. ↑ Surah Al-Hajj - 17. Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  10. ↑ Quran Word by Word - 22:17. Corpus.Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  11. ↑ Surah Al-Baqarah - 143. Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  12. ↑ Quran Word by Word - 2:143. Corpus.Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  13. ↑ Surah Yunus - 46. Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  14. ↑ Surah Ali 'Imran - 98. Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  15. ↑ Кулиев Э. Р. (2012). Священный Коран. Смысловой перевод. Москва: Умма. ISBN 978-5-94824-148-7. 
  16. ↑ Jami` at-Tirmidhi 3507. Sunnah.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  17. ↑ Sunan Ibn Majah 3860. Sunnah.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  18. ↑ 99 имён Аллаха и их значения. Islam.Global (10 май 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  19. ↑ Ash-Shaheed: The Witness (50 / 99 Names of Allah). MyIslam.org (15 февраль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  20. ↑ Sahih Muslim 8 (Hadith of Jibril). Sunnah.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  21. ↑ Sahih Muslim 8 (Hadith of Jibril). Sunnah.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  22. ↑ Кулиев Э. Р. (2010). 99 имён Аллаха. Москва: Умма. pp. 156–159. ISBN 978-5-94824-104-3. 
  23. ↑ Surah Al-Hajj - 17. Quran.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  24. ↑ Кулиев Э. Р. (2010). 99 имён Аллаха. Москва: Умма. pp. 156–159. ISBN 978-5-94824-104-3. 
  25. ↑ Ash-Shaheed: The Witness (50 / 99 Names of Allah). MyIslam.org (15 февраль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  26. ↑ Кулиев Э. Р. (2010). 99 имён Аллаха. Москва: Умма. pp. 156–159. ISBN 978-5-94824-104-3. 
  27. ↑ Meaning, origin and history of the name Shahid. Behind the Name. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  28. ↑ 99 Names of Allah in Islamic Calligraphy. Islamic Art Database. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.
  29. ↑ Arabic Transliteration Guide. Arabic-Keyboard.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 гыйнвар 2025.

Әдәбият

Сылтамалар

Төркемнәр