Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Баязит Дим

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Баянов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Баязит Дим (иҗади тәхәллүсе, чын исеме — Баязит Фәтхелислам улы Баянов; баш. Баязит Дим, Баязит Фәтхелислам улы Баянов; 24 гыйнвар 1909, Аюхан, Раевский сельсовет[d] — 10 октябрь 1945, Уфа) — башкорт һәм татар язучысы, шагыйре, журналисты. Бөек Ватан сугышында катнашкан политрук. Ул — 1930 нчы елларда башкорт һәм татар әдәбиятында хәрби темага багышланган прозага нигез салучыларның берсе.

Тормыш юлы

1909 елның 24 гыйнварында Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Аюхан авылында (хәзерге Башкортостан Республикасының Дәүләкән районы) туа. Әтисе Фәтхелислам Баянов, авыл мулласы улы, Рус-япон сугышыннан инвалид булып кайта һәм бөтен гомерен игенчелеккә багышлый[2].

1924—1928 елларда Бәләбәй педагогика техникумында белем ала. Студент елларында ук республика матбугатында, аерым алганда «Яңа авыл» газетында (хәзерге «Кызыл таң») яшьләр тормышына багышланган мәкаләләре белән чыгыш ясый башлый, шул вакытта үзенә «Баязит Дим» тәхәллүсен ала[2][3].

1928 елда укуын тәмамлагач, «Коммуна» газетына эшкә чакырыла. 1929 елда БКП(б) Башкортстан өлкә комитеты аны Туймазыга яңа район газетын оештырырга җибәрә. 1929 елның 29 ноябрендә татар телендә «Ленин юлы» (хәзерге «Туймазы хәбәрләре») газеты чыга башлый. Баязит Дим бу басманы оештыручы һәм 1932 елга кадәр аның беренче баш мөхәррире була (ул вакытта Баязит Бикбай җаваплы сәркатип булып эшли)[3][4].

1932 елда Кызыл Армия сафларына чакырыла һәм Ерак Көнчыгышта чик буе гаскәрләрендә хезмәт итә. 1934 елдан — политрук, соңрак полк комиссары. Хәсән күле буенда һәм Монголиядәге Халхин-Гол елгасында япон гаскәрләренә каршы сугышларда катнаша. Бөек Ватан сугышы башланыр алдыннан ул хезмәт иткән хәрби часть СССРның көнбатыш чигенә күчерелә[2].

Бөек Ватан сугышының беренче көннәреннән үк фронтның алгы сафында була. Смоленск янындагы сугышларда каты яралана. Дәваланып чыккач, кабат фронтка кайта һәм Мәскәү өчен барган сугышларда тагын каты яралана. Сәламәтлеге начараю сәбәпле, армиядән инвалидлык буенча демобилизацияләнә[2][3].

1943 елда Уфага гаиләсе янына кайта һәм 1945 елга кадәр БКП(б) Башкортстан өлкә комитетының хәрби бүлегендә мөдир урынбасары булып эшли. Фронтта алган авыр яралары нәтиҗәсендә 1945 елның 10 октябрендә Уфа шәһәрендә вафат була[2][3].

Иҗаты

Баязит Димнең иҗаты нигездә армия тормышы һәм Бөек Ватан сугышы вакыйгалары белән бәйле. 1930 нчы елларда республика матбугатында («Октябрь» журналы һәм башкалар) аның «Яз җыры», «Яшьлек», «Барыбер яз килер», «Авылым турында» исемле хикәяләре басыла. 1930 елда авылда күмәкләштерү сәясәтенә багышланган «Шалаштагы тормыш» повесте чыга.

Коммунистик идеология һәм патриотизм рухында язылган әсәрләрендә автор Ватанга бирелгән солдатларның һәм командирларның реалистик образларын тудыра. Иҗади эшчәнлеге 1932—1943 еллардагы хәрби хезмәте белән тыгыз бәйләнә. Очерк характерындагы хикәяләре аша ул башкорт прозасына беренчеләрдән булып хәрби теманы кертә[3].

Төп әсәрләре

Язучының исән вакытында ике китабы басыла:

  • «Хәрби хикәяләр» (Военные рассказы) — 1938 елда Уфада Башкортстан дәүләт нәшрияты (Башгосиздат) тарафыннан чыгарыла. Бу җыентык Ерак Көнчыгыштагы хәрби хезмәткә багышланган[2].
  • «Фронт хикәяләре» (Фронтовые рассказы) — 1941 елда басыла. Бөек Ватан сугышы вакыйгаларына нигезләнгән, автобиографик характердагы бу циклга «Комиссар Лавров», «Безнең кыз», «Беренче бәрелеш» повестьлары һәм «Тимер кешеләр» хикәясе кергән[2][3].

Вафатыннан соң, 1948 елда, Баязит Бикбайның кереш сүзе белән «Хикәяләр» исемле җыентыгы нәшер ителә[3].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

Исемен мәңгеләштерү

Язучының исеме аның кече ватанында мәңгеләштерелгән: Башкортстанның Дәүләкән районы Аюхан авылындагы бер урамга Баязит Дим исеме бирелгән[2][3].

Гаиләсе

Билгеле булганча, Бөек Ватан сугышында аның бертуганнары да катнаша: сеңлесе Мөкәррәмә хәрби табиб була, энесе Рифгать 19 яшендә Төньяк Кавказда һәлак була[6].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Башкирская энциклопедия (рус.) — Башкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Аның китапларында — сугыш чорының кырыс сулышы (Язучы Баязит Димнең тууына 105 ел тулу уңаеннан) (рус.). Башинформ (24 гыйнвар 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Алибаев З. А. ДИМ Баязит (рус.). Башкорт энциклопедиясе. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  4. ↑ Туймазы хәбәрләре. Татар Википедиясе. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  5. ↑ Баянов Баязит Фәтхелислам улы: Кызыл Йолдыз ордены. Халык хәтере («Память народа») порталы. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  6. ↑ Дәүләкәннең күренекле шәхесләре (рус.). Дәүләкән районара үзәк китапханәсе (24 июль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.

Әдәбият

  • Писатели земли башкирской / төҙ. Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
  • Утлы еллар авазы / төҙ. Г. Байбурин. — Уфа, 1985.
  • Совет Башкортстаны язучылары. — Уфа, 1988.

Сылтамалар

Төркемнәр