Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Данияр Мөштәри

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Мөштәри фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Данияр Хәмид улы Мөштәри (10 апрель 1945, Казан — 15 октябрь 2013, Казан) — СССР һәм Россия галим-математигы, югары мәктәп педагогы, Казан математика мәктәбенең әйдәп баручы вәкилләренең берсе[1]. Физика-математика фәннәре докторы (1983), Казан дәүләт университетының математик анализ кафедрасы профессоры, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1992). Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе[2].

Тәрҗемәи хәле

Данияр Хәмид улы Мөштәри 1945 елның 10 апрелендә Татарстан АССРның Казан шәһәрендә туа[3].

1966 елда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының механика-математика факультетын тәмамлый[2].

1970 елда чиксез үлчәмле киңлекләрдә ихтималлык теориясе юнәлеше буенча физика-математика фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый[2]. 1984 елда аңа физика-математика фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә һәм ул профессор гыйльми исемендә раслана[1].

2013 елның 15 октябрендә 69 нчы яшендә Казан шәһәрендә вафат була, шәһәрнең Яңа Татар бистәсендәге Татар зиратында җирләнгән[4].

Карьерасы

Данияр Мөштәринең барлык һөнәри һәм хезмәт эшчәнлеге Казан дәүләт университеты (КДУ) һәм Н. Г. Чеботарёв исемендәге Математика һәм механика фәнни-тикшеренү институты белән бәйле була[3].

Күп еллар дәвамында КДУның механика-математика факультетында математик анализ кафедрасы профессоры вазифасын били, Казан университеты каршындагы Н. Г. Чеботарёв исемендәге Математика һәм механика фәнни-тикшеренү институтында ихтималлык теориясе һәм математик статистика бүлеген җитәкли, 1992 елда Математика, механика һәм машина белеме бүлеге буенча Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы итеп сайлана. Казан һәм Америка математика җәмгыятьләрендә тора, шулай ук «Известия высших учебных заведений. Математика» («Югары уку йортлары хәбәрләре. Математика») һәм «Lobachevskii Journal of Mathematics» («Лобачевский исемендәге математика журналы») журналларының редколлегиясе составына керә[2].

Укыту эшчәнлеге

Казан дәүләт университетында математик анализ, ихтималлык теориясе, очраклы процесслар, функциональ анализ һәм үлчәүнең коммутатив булмаган теориясе буенча курслар укый[5].

Уннарча еллар дәвамында республика математика олимпиадаларының жюриларын җитәкли, сәләтле укучыларның җыеннарын оештыра һәм мәктәп укучыларын математика буенча Бөтенроссия олимпиадасына әзерләү системасын формалаштыра[6].

Фәнни эшчәнлеге

Данияр Мөштәринең фәнни тикшеренүләре функциональ анализга, Банах һәм сызыкча топологик киңлекләрендә ихтималлык үлчәүләре теориясенә, үлчәүнең коммутатив булмаган теориясенә, Банах киңлекләре геометриясенә һәм ихтималлык нормалаштырылган киңлекләре теориясенә багышланган[2]:

  • Банах киңлекләрендә цилиндрик ихтималлыкларның санаулы аддитивлыгы һәм йомшак компактлыгы өчен топологик критерийлар ала[1];
  • характеристик функционалларның өзлексезлеге турындагы Сазонов теоремасы аналогы дөрес булган киңлекләрне характерлауны башкара;
  • Гильберт киңлекләрендә һәм гади кырлар өстендәге киңлекләрдә идемпотент сызыкча операторларның квант логикаларында зарядларны характерлау турындагы теоремаларны исбатлый.

Ихтималлык теориясе һәм функциональ анализ буенча берничә физика-математика фәннәре кандидатларын һәм докторларын әзерли[3].

Фәнни хезмәтләре

Ул 70 тән артык фәнни хезмәт, монография һәм уку әсбабы авторы булып тора[2]:

Монографияләре

  • Муштари Д. Х. Вероятности и топологии на линейных пространствах. — Казань: Издательство Казанского университета, 1987. — 180 с.[7]
  • Муштари Д. Х. Пространства типа $p$ и сублокально выпуклые пространства. — Казань: Издательство Казанского университета, 1979. — 128 с.

Уку һәм фәнни-методик әсбаплары

  • Муштари Д. Х. Подготовка к математическим олимпиадам: книга для учащихся. — Казань: Казанское математическое общество, 2000. — 240 с. — ISBN 5-93962-003-8.[8]
  • Муштари Д. Х. Некоммутативная теория меры: учебное пособие. — Казань: Издательство Казанского университета, 1991. — 96 с.
  • Муштари Д. Х. Вероятность, математическая статистика, случайные процессы: учебное пособие. — Казань: Казанский федеральный университет, 2011. — 170 с.[9]

Сайланма фәнни мәкаләләре

  • Муштари Д. Х. О топологиях в банаховых пространствах, связанных со случайными величинами // Теория вероятностей и её применения. — 1969. — Т. 14, вып. 1. — С. 132—138.
  • Муштари Д. Х. Некоторые общие вопросы теории вероятностных мер в линейных пространствах // Теория вероятностей и её применения. — 1973. — Т. 18, вып. 1. — С. 66—77.
  • Муштари Д. Х. Пространства типа $\le p$ и сублокально выпуклые топологии // Доклады Академии наук СССР. — 1977. — Т. 235, № 3. — С. 540—543.
  • Муштари Д. Х. О линейных операторах, определяющих топологию Сазонова // Известия высших учебных заведений. Математика. — 1980. — № 1. — С. 38—43.
  • Муштари Д. Х., Матвейчук М. С. О зарядах на квантовых логиках // Теоретическая и математическая физика. — 1985. — Т. 64, № 2. — С. 272—277.
  • Mushtari D. Kh. On the quasi-complementation of quantum logics of linear subspaces [ингл.] // Lobachevskii Journal of Mathematics. — 1999. — Vol. 3. — P. 181—187.
  • Муштари Д. Х. О вероятностных метрических пространствах и их топологических свойствах // Математические труды. — 2006. — Т. 9, № 2. — С. 115—128.

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1995)[2];
  • Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының «Мәгарифтәге казанышлар өчен» ведомство аерымлану билгесе[5].

Хәтер

  • КФУның Н. И. Лобачевский исемендәге Математика һәм механика институтында Д. Х. Мөштәри истәлегенә багышланган Функцияләр теориясе буенча Халыкара Казан мәктәп-конференциясенең фәнни сессияләре һәм утырышлары даими рәвештә уздырыла[10].

Гаиләсе

  • Әтисе — Хәмид Мозаффар улы Мөштәри (1900—1981), сызыкча булмаган механика һәм кабыклар теориясе өлкәсендә галим, татарлардан беренче физика-математика фәннәре докторы, РСФСР һәм ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе, Ленин ордены кавалеры.
  • Апасы — Земфира Мөштәри, пианистка, педагог, Н. Г. Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясе укытучысы[3].
  • Бабасы — Мозаффар Таҗетдин улы Мөштәри (1863—1937), педагог, рус теле укытучысы, Хезмәт Герое (1928)[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Институт Татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Муштари: статья в энциклопедии (рус.). Онлайн-энциклопедия Tatarica (15 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Академия наук Республики Татарстан. Член-корреспондент Академии наук Республики Татарстан Муштари Данияр Хамидович (рус.). Официальный сайт АН РТ (1 гыйнвар 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Национальная библиотека Республики Татарстан. Любовь к науке — по наследству: к Году семьи в России (рус.). Официальный портал Национальной библиотеки РТ (10 сентябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  4. ↑ 1 2 Информационно-аналитический портал «Татары». 80 лет назад родился учёный-математик Данияр Муштари (рус.). Tatarlar.info (10 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  5. ↑ 1 2 Казанский (Приволжский) федеральный университет. История кафедры математического анализа Института математики и механики им. Н. И. Лобачевского (рус.). Официальный сайт КФУ (15 февраль 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  6. ↑ Министерство образования и науки Республики Татарстан. Всероссийская олимпиада школьников: рекомендованная литература по математике (рус.). Электронное образование Республики Татарстан (10 гыйнвар 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  7. ↑ Академия наук Республики Татарстан. Научные труды члена-корреспондента АН РТ Д. Х. Муштари (рус.). Официальный сайт АН РТ (1 гыйнвар 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  8. ↑ Министерство образования и науки Республики Татарстан. Рекомендованная литература для подготовки к олимпиадам по математике (рус.). Электронное образование Республики Татарстан (10 гыйнвар 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  9. ↑ Казанский (Приволжский) федеральный университет. Электронная библиотека Института математики и механики им. Н. И. Лобачевского: курс Д. Х. Муштари (рус.). Официальный сайт КФУ (1 гыйнвар 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  10. ↑ Институт математики и механики им. Н. И. Лобачевского КФУ. Программа Международной Казанской школы-конференции: секция памяти Д. Х. Муштари (рус.). Официальный сайт КФУ (27 август 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.

Әдәбият

  • Татарская энциклопедия: В 6 т. / гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2008. — Т. 4: М — П. — 768 с. — ISBN 978-5-902375-05-0.
  • Казанский университет (1804–2004): Биобиблиографический словарь. В 3 т.. — Казань: Издательство Казанского университета, 2004. — Т. 2: 1905–2004, А — М. — 880 с. — ISBN 5-7464-0537-X.

Сылтамалар

Төркемнәр