Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Зиләрә Хәсәнова

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Хәсәнова фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Зиләра Муллаян кызы Хәсәнова (рус. Хасанова, Зилара Муллаяновна; 5 декабрь 1935, Яңа Мөслим, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы) — совет һәм Россия үсемлекләр физиологы, Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1995), биология фәннәре докторы (1992), профессор (1993), Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1997).

Тормыш юлы

Зиләра Муллаян кызы Хәсәнова 1935 елның 5 декабрендә Башкорт АССРның Мәчетле районы Яңа Мөслим авылында крестьян гаиләсендә туган[1].

1959 елда Башкорт дәүләт университетының химия-биология факультетын тәмамлый[2].

1953–1954 елларда өлкән пионервожатый булып эшли. Университетны тәмамлаганнан соң Мәчетле районының 1 нче номерлы Олы Ыктамак урта мәктәбендә биология укытучысы булып эшли[3].

1960–1966 елларда — ВЛКСМның Башкортстан өлкә комитетында комсомол эшендә: пропаганда һәм агитация бүлегенең лекторлар төркеме мөдире, 1962 елдан — аерым сектор мөдире[2][3].

1966 елдан 1969 елга кадәр — Башкорт дәүләт университетының уку бүлеге начальнигы. 1972–1973 елларда — Башкортстан авыл хуҗалыгы институтының ботаника һәм үсемлекләр физиологиясе кафедрасы ассистенты[2].

1972 елда «Короналы коргының даими ток электр кырының кайбер физиологик-биохимик процессларга һәм язгы бодай уңышына йогынтысы» темасына кандидатлык диссертациясе яклый[2].

1973 елдан эшчәнлеген Башкорт дәүләт педагогия институты (хәзерге М. Акмулла исемендәге БДПУ) белән бәйли. 1973–1976 елларда — табигать-география факультетын оештыручы һәм аның беренче деканы. 1974–1975 елларда җәмәгать башлангычында — сәнгать-графика факультетының беренче деканы[2][1].

1980 елдан 1988 елга кадәр — БДПИның ботаника кафедрасы мөдире. 1992 елда «Электр кырының язгы бодайның морфофизиологик үзенчәлекләренә һәм продуктлылыгына йогынтысы» темасына докторлык диссертациясе яклый[2]. 1993 елда профессор гыйльми исеме бирелә.

1992 елдан 2020 елга кадәр — М. Акмулла исемендәге БДПУның ботаника, биоэкология һәм ландшафт проектлау кафедрасы (соңрак — биоэкология һәм биологик белем бирү кафедрасы) профессоры[2]. «Биотехнология һәм биотехнологик продукция сыйфаты белән идарә итү» һәм «Биотехнологиядә менеджмент» магистрлык программалары җитәкчесе.

Фәнни эшчәнлеге

З. М. Хәсәнованың төп фәнни тикшеренүләре әйләнә-тирә мохитнең экстремаль факторларының, аерым алганда, электр кырының үсемлекләргә йогынтысын өйрәнүгә багышланган. Аның тарафыннан электр кырының үсемлек организмнарына биологик йогынты ясау механизмнары ачыкланган, эндоген фитогормоннар активлыгының электр кыры параметрларына бәйлелеге билгеләнгән[2][1].

Хәсәнова тарафыннан чәчү алдыннан орлыкларны короналы коргы электр кырында эшкәртүнең язгы һәм көзге бодайның, башка ярма, кузаклы, яшелчә, чәчәк һәм үлән культураларының үсүенә, үсешенә һәм продуктлылыгына йогынтысы буенча комплекслы физиологик-биохимик тикшеренүләр үткәрелгән. Ул үсемлекчелектә орлыкларны чәчү алдыннан электроэшкәртүне авыл хуҗалыгы культураларының чыгышын арттыруның, орлыкларның чәчү сыйфатларын яхшыртуның, экологик чиста продукция алуның эффектив һәм икътисади яктан отышлы алымы буларак куллануны фәнни нигезләгән[2].

З. М. Хәсәнова — Чиләбе авыл хуҗалыгын механикалаштыру һәм электрлаштыру институты каршындагы электрон-ион технологиясе буенча Фәннәр советы әгъзасы (1976), РСФСР Мәгариф министрлыгының методик комиссиясе каршындагы үсемлекләргә физик факторларның йогынтысын өйрәнү секциясе рәисе (1980). Россия һәм Европа үсемлекләр физиологлары җәмгыятьләре, биологиядә һәм медицинада металл-ионнар проблемалары буенча халыкара фәнни комитет әгъзасы[2].

VII «Metal Ions in Biology and Medicine» (2002) Халыкара конференциясен, I, II, III «Биотехнология — үсеш перспективалары» (2011, 2012, 2014) Халыкара конференцияләрен оештыручы һәм аларның рәистәше[2].

10 нан артык фән кандидаты һәм докторы әзерләгән. 200 дән артык фәнни хезмәт, шул исәптән 6 монография, 10 уку-методик кулланма авторы[2].

Сайланма хезмәтләре

  • «О механизме биологического действия электрического поля на растения». Уфа: Башкнигоиздат, 1995 (автордашлыкта);
  • «Продуктивность и обменные процессы озимой ржи при предпосевной обработке семян в электрическом поле коронного разряда». Уфа, 1995 (автордашлыкта);
  • «Физиолого-биохимические аспекты и экология фотосинтеза». Уфа: БГПИ, 1996;
  • «Ферменты-биокатализаторы». Уфа: БГПУ, 2005.

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1997);
  • Башкортстан Республикасының халык мәгарифе отличнигы (1995);
  • Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2006);
  • «Хезмәт ветераны» медале (1987);
  • «Башкортстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгына 90 ел» билгесе (2009);
  • ВЛКСМ ҮК Мактау грамотасы (1962);
  • Башкортстан Республикасы Хөкүмәтенең Мактау грамотасы;
  • Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтайның Мактау грамотасы (2015);
  • Халыкара аграр белем бирү академиясенең академигы.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Биология стала ее призванием (К юбилею видного ученого Зилары Хасановой). ИА «Башинформ» (5 декабрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Члену-корреспонденту АН РБ Хасановой Зиларе Муллаяновне – 90 лет. Академия наук Республики Башкортостан (5 декабрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 апрель 2026.
  3. ↑ 1 2 Хасанова Зилара Муллаяновна. Башкирская энциклопедия (1 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 апрель 2026.

Төркемнәр