Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Зүл-Җәләли үәл-Икрам

Зүл-Җәләли үәл-Икрам (Зөлҗәла́ли вәл-Икра́м, гарәп. ذُو ٱلْجَلَالِ وَٱلْإِكْرَامِ‎, рус. Зу-ль-Джаля́ли-ва-ль-Икра́м) — «Әсма-и хөснә»дән, ягъни Аллаһының затын һәм сыйфатларын олылаучы 99 «матур исемнәре»нән («Исме әгъзам») берсе[1].

Гарәп теленнән тәрҗемә иткәндә ул «Олуглык һәм юмартлык иясе» дигәнне аңлата[1]. Тәрҗемәнең башка вариантлары: «Асыллык һәм киң күңеллелек иясе» һәм «Дан һәм хөрмәт иясе»[2].

Исем ике гарәп тамырына нигезләнгән: җ-л-л (ج ل ل, «олуглык», «дан») һәм к-р-м (ك ر م, «юмартлык», «хөрмәт»)[3]. Ул Коръәндә ике тапкыр телгә алына, ике очракта да 55 нче «Әр-Рахман» сүрәсендә (27 һәм 78 нче аятләр)[4]. Ислам традициясендә бу исем Аллаһның олуглыгы һәм юмартлыгы, шулай ук Аның Йөзе (Заты) белән бәйләнә[5].

Язылышы һәм транскрипциясе

Исемнең гарәпчә язылышы: гарәп. ذُو ٱلْجَلَالِ وَٱلْإِكْرَامِ‎[1]. Татарча транскрипциясе: Зүл-Җәләли үәл-Икрам (шулай ук Зөлҗәла́ли вәл-Икра́м). Рус телендә язуның түбәндәге вариантлары очрый: Зу аль-Джаляль ва-ль-Икрам[1]; Зуль-Джаляль валь-Икрам[2]; Дхул-Джалали валь-Икрам[3].

Этимологиясе һәм мәгънәсе

Исем берничә өлештән тора. Зү (ذُو) өлеше «ия», «хаким» яки «раббы» дигәнне аңлата[3]. Әл-Җәләл (الْجَلَالِ) өлеше җ-л-л тамырыннан ясалган һәм «олуглык», «дан», «мәһабәтлек» дигәнне аңлата[3]. Үә (وَ) теркәгече «һәм» дигәнне аңлата[3]. Әл-Икрам (الْإِكْرَامِ) өлеше к-р-м тамырыннан ясалган һәм «юмартлык», «хөрмәт», «киң күңеллелек», «асыллык» дигәнне аңлата[3].

Җ-л-л (ج ل ل) тамыры түбәндәге мәгънәләргә күрсәтә:

  • чиксез бөек булу;
  • данлы һәм олуг булу;
  • югары һәм бәйсез булу[3].

К-р-м (ك ر م) тамыры түбәндәге мәгънәләргә күрсәтә:

  • асыл һәм юмарт булу;
  • югары бәяләнгән һәм хөрмәт ителгән булу;
  • искиткеч, кыйммәтле һәм сирәк булу;
  • уңдырышлы һәм мул булу[3].

Бу исемне төрлечә тәрҗемә итәләр. Төп вариантлар:

  • «Олуглык һәм юмартлык иясе»;
  • «Асыллык һәм киң күңеллелек иясе»;
  • «Дан һәм хөрмәт иясе»;
  • «Чиксез олуглык, юмартлык һәм мәрхәмәт иясе»[2].

Коръәндә телгә алынуы

Зүл-Җәләли үәл-Икрам исеме Коръәндә ике тапкыр телгә алына. Икесендә дә ул 55 нче «Әр-Рахман» сүрәсендә очрый[4]. Телгә алынган урыннар:

  • 55 нче «Әр-Рахман» сүрәсе, 27 нче аять: «Фәкать олугълык вә хөрмәт иясе булган Раббыңның заты калучыдыр»[6];
  • 55 нче «Әр-Рахман» сүрәсе, 78 нче аять: «Раббыңның исеме бик олугъ вә бик мөбарәктер, Ул олугълык вә хөрмәт ияседер»[4].

Ислам традициясендә аңлатылышы

Мөселман галимнәре бу исемне төрлечә аңлаталар. Имам Фәхретдин әр-Рази  [рус.] (тат. бу аятьләрдә сүз Аллаһның Үз Заты турында бара дип язган. Ибн Җүзәй әл-Кәлби «Олуглык иясе» — ул нәкъ менә Аллаһ Затының сыйфаты дип әйткән[5]. Ибн Габбас бу гыйбарәне «Олуглык һәм бөеклек иясе» дип аңлаткан[7].

Зүл-Җәләли үәл-Икрам исеме Аллаһны түбәндәгечә тасвирлый[2]:

  • чиксез олуглыкка һәм юмартлыкка ия;
  • барлык яратылганнарга, аеруча иман китерүчеләргә яхшылык кыла;
  • Аны олылауга һәм хөрмәтләүгә лаек.

Хәдисләр һәм догаларда кулланылышы

Хәдисләрдә Аллаһка бу исем белән мөрәҗәгать итәргә чакыру бар. Әнәс ибн Мәлик сүзләреннән Мөхәммәд пәйгамбәрнең болай дигән: «(Догаларыгызда) „Йә Зүл-Җәләли үәл-Икрам“ („И олуглык һәм хөрмәт иясе“) сүзләренә нык ябышыгыз». Бу хәдисне әт-Тирмизи һәм имам Әхмәд китерә[8].

Намазны тәмамлагач, Пәйгамбәрнең түбәндәге сүзләрне әйтүе хәбәр ителә: «И Аллаһ! Син — Сәлам (Иминлек), һәм Синнән — сәламәтлек. И олуглык һәм хөрмәт иясе, Син — бөексең»[3].

Мөселман традициясендә әлеге исемне күп тапкырлар искә алу (зикр итү) кешегә ышаныч китерә, шулай ук уңышка һәм хөрмәткә ирешергә ярдәм итә дигән ышану бар. Кайбер чыганакларда бу исемне иртәнге намаздан соң 100 тапкыр кабатлау тәкъдим ителә[2].

Аллаһның башка исемнәре белән бәйләнеше

Шул ук тамырлардан Аллаһның башка гүзәл исемнәре дә ясалган:

  • әл-Җәлил (الْجَلِيلُ) — «Бөек», җ-л-л тамырыннан ясалган[9];
  • әл-Кәрим (الْكَرِيمُ) — «Юмарт», к-р-м тамырыннан ясалган[9].

Аллаһ исемнәренең кайбер исемлекләрендә Зүл-Җәләли үәл-Икрам 85 нче урында тора[2][3].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Зу аль-Джаляль ва-ль-Икрам. Quran Academy. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 85. Зуль-Джаляль валь-Икрам — Обладатель величия и щедрости. Azan.kz. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Beautiful Names of Allah: Dhû l-Jalâli wal-Ikrâm 85. Wahiduddin. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Zul Jalaali Wal Ikram / Dhul Jalali Wal Ikram Meaning: 99 Names of Allah. MyIslam. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 Сура Ар-Рахман, 27 аят (тафсир). Azan.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.
  6. ↑ Әр Рәхман (Рәхимле) сүрәсе - татар телендә онлайн укырга. священный-коран.рф. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.
  7. ↑ 55. Ar-Rahman Verse 78. Qurano. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.
  8. ↑ Allah Jalla Jalaluhu (ﷻ): Meaning, Arabic & Usage. Islamtics. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.
  9. ↑ 1 2 аль-Джалииль и Зуль-джаляяли валь-икраам (имена Аллаха). Умма.ру. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июль 2026.

Төркемнәр