Иван Зарубин
Иван Никифорович Зарубин (Чика кушаматы белән дә билгеле; 1736, Җаек, Уфа провинциясе, Россия империясе — 24 гыйнвар 1775, Уфа, Оренбург губернасы, Уфа провинциясе, Россия империясе) — Җаек казагы, 1772 елгы Җаек казаклары күтәрелешендә һәм Емельян Пугачёв җитәкчелегендәге 1773—1775 еллар күтәрелешендә катнашучы. Пугачёв гаскәрендә генерал дип атала, 1773—1774 елларда Уфаны камаган отрядларга һәм Урал белән Кама буендагы күтәрелешчеләргә җитәкчелек итә[1].
Тормыш юлы
Иван Зарубин 1736 елда туа. 1772 елда Җаек казаклары күтәрелешендә катнаша. Күтәрелеш бастырылганнан соң, 1772 елның июнендә кулга алына, шул ук айда азат ителә һәм Үзән елгалары тирәсендә яшеренеп яши[2].
1773 елда Иван Зарубин Емельян Пугачёв белән Таловый уметында очраша һәм күтәрелешкә кушыла. Шул елның ноябрендә Андрей Овчинников белән бергә генерал Василий Кар гаскәрләренә каршы сугышларда катнаша. 9 ноябрьдә Юзеево авылы янында Кар отряды чигенергә мәҗбүр була[2].
Уфа тирәсендәге хәрәкәт
1773 елның ноябре ахырында Пугачёв Иван Зарубинны Воскресенский заводына туплар коюны оештырырга җибәрә, аннары Уфа тирәсендәге күтәрелешче отрядларга җитәкчелек итүне йөкли. Бу чорда Иван Зарубин «граф Иван Чернышёв» исемен куллана[2][3].
Иван Зарубинның Уфа янындагы штабы Чесноковка авылында урнаша. Аның отрядлары шәһәрне камый. 1773 елның 23 декабрендә һәм 1774 елның 25 гыйнварында штурм ясый, ләкин Уфаны ала алмый. Штаб күтәрелешкә кушылырга чакырган мөрәҗәгатьләрне шәһәргә җибәрә. 1774 елның 24 мартында Чесноковка янында Иван Михельсон җитәкчелегендәге хөкүмәт гаскәрләре Иван Зарубинның төп көчләрен тар-мар итә[3].
Кулга алынуы һәм үлеме
Җиңелүдән соң, Иван Зарубин Табынск ягына чигенә һәм 1774 елның март ахырында кулга алына. Башта Уфада, аннары Казандагы яшерен тикшерү комиссиясендә тотыла, ноябрьдә Мәскәүгә китерелә. Хөкем карары белән Уфада үлем җәзасына тартыла. Җәза 1775 елның 24 гыйнварында (яңа стиль буенча 4 февралендә) башкарыла[1].
Искәрмәләр
- ↑ 1 2 Таймасов С. У. Повстанческие военачальники. Емельян Пугачёв. История Крестьянской войны. Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. Уфа: Китап, 2000. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 сентябрь 2026.
- ↑ 1 2 3 Панеях В. М. Иван Никифорович Зарубин-Чика. Европа университеты электрон җыелмасы; «Пугачёв и его сподвижники» китабыннан өзек. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 сентябрь 2026.
- ↑ 1 2 Овчинников Р. В. (басмага әзерләүче). Журнал Уфимской комендантской канцелярии о ходе боевых действий против повстанческих отрядов И. Н. Зарубина-Чики под Уфой. Восточная литература. Южноуральский археографический сборник. Уфа, 1973. Вып. 1. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 сентябрь 2026.