Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Иван Заянчковский

Иван Филиппович Заянчковский (8 февраль 1917, Руда[d], Тарашча өязе[d], Киев гөбернәсе, Россия империясе — 24 май 2010, Уфа) — совет һәм Россия биологы-зоологы, ветеринария акушерлыгы өлкәсендә белгеч, язучы-натуралист. Ветеринария фәннәре докторы (1962), профессор (1963). Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе шәрәфле академигы (1995), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1977), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1970).

Тормыш юлы

Белеме һәм һөнәри эшчәнлеге

1917 елның 8 февралендә Киев губернасының Рудое авылында (хәзерге Украинаның Киев өлкәсе Сквира районы Руда авылы) туа[1].

1941 елда Воронеж дәүләт университетының биология факультетын тәмамлый[1]. 1943 елда Сәмәрканд авыл хуҗалыгы институтының ветеринария факультетында укуын төгәлли[2].

1943—1948 елларда Уралда һәм Украинада практик ветеринария табибы булып эшли[1]. 1950—1959 елларда Чиләбе өлкәсе Троицк ветеринария институтында кафедра мөдире була. 1959—1964 елларда Рязань авыл хуҗалыгы институтында кафедра җитәкли[2].

1964 елдан башлап Заянчковскийның фәнни-педагогик эшчәнлеге Башкортстан авыл хуҗалыгы институты (соңрак — Башкорт дәүләт аграр университеты) белән бәйле була[1]. 1987 елга кадәр ул авыл хуҗалыгы хайваннарының акушерлыгы һәм ясалма орлыкландыру кафедрасы мөдире булып тора, ә 1987 елдан 1997 елга кадәр кафедра профессоры вазыйфасында эшли.

1995 елда Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясенең шәрәфле академигы итеп сайлана. БР ФА Биология, медицина һәм авыл хуҗалыгы фәннәре бүлекчәсенә керә[2]. Фундаменталь «Башкорт энциклопедиясе»нең баш редакция алкасы составында була[3].

2010 елның 24 маенда Уфа шәһәрендә вафат була[1], Уфа шәһәр зиратында җирләнә[4].

Фәнни эшчәнлеге

И. Ф. Заянчковскийның фәнни тикшеренүләре авыл хуҗалыгы хайваннарының үрчү процесслары физиологиясе һәм патологиясенә, акушерлык-гинекологик патологияләргә һәм мөгезле эре терлекне ясалма орлыкландыру мәсьәләләренә юнәлтелгән[1].

Галим сыерларның җилененә салкын тигәндә (мастит вакытында) җилен эченә дару сыекчаларын кертү методикасын беренче булып нигезли һәм кертә, шулай ук кошларда күкәй салу авырлашканда гормональ терапия ысулларын эшли. Ватан ветеринариясендә һөнәри этиканы һәм деонтологияне өйрәнүгә нигез салучыларның берсе була, бу темага махсуслаштырылган монографияләр һәм методик әсбаплар бастырып чыгара[2][5].

Аның инициативасы белән һәм шәхси катнашында Башкорт дәүләт аграр университетының ветеринария акушерлыгы кафедрасы каршында акушерлык-гинекологик препаратларның профильле уку-фәнни музее ачыла[2].

Әдәби һәм агарту эшчәнлеге

И. Ф. Заянчковский фәнне популярлаштыручы һәм язучы-натуралист буларак киң танылу ала. Хайваннар этологиясе, зоология, үсемлекләрне биологик яклау һәм әйләнә-тирә мохитне саклау буенча 40 тан артык китап һәм 400 гә якын фәнни һәм фәнни-популяр очерклар авторы. Аның фәнни-популяр әсәрләре СССР халыкларының һәм чит илләрнең 22 телендә, шул исәптән Япония һәм Болгариядә тәрҗемә ителеп, бастырып чыгарыла[2][6].

Бөтенсоюз «Животноводство» («Терлекчелек») журналының штаттан тыш хәбәрчесе һәм республика «Советская Башкирия» гәзитенең табигатьне саклау буенча консультанты булып чыгыш ясый. Башкорт АССР Кызыл китабының беренче һәм икенче басмаларын (1984, 1987) төзүдә һәм бәяләүдә катнаша, фаунаның сирәк төрләре турындагы бүлекләрне әзерли[6].

Сайланма хезмәтләре

Фәнни һәм уку басмалары

  • Заянчковский И. Ф. Задержание последа и послеродовые заболевания у коров. — М.: Колос, 1964. — 382 с.
  • Бочаров И. А., Бесхлебнов А. В., Губаревич Я. Г., Заянчковский И. Ф., Соколов Н. И., Поспелов А. И. Акушерство, гинекология и искусственное осеменение сельскохозяйственных животных / Под ред. И. А. Бочарова. — Л.: Колос, 1967. — 672 с.[7]
  • Заянчковский И. Ф., Смирнов И. В. Практикум по искусственному осеменению сельскохозяйственных животных. — М.: Колос, 1975. — 271 с.[8]
  • Заянчковский И. Ф. Деонтология в ветеринарном акушерстве и гинекологии. — Ульяновск: Ульяновский сельскохозяйственный институт, 1977. — 99 с.[9]

Фәнни-популяр әдәбият

  • Заянчковский И. Ф. Занимательная зоология. — Челябинск: Челябинское книжное издательство, 1955. — 248 с. — 15 000 экз.[10]
  • Заянчковский И. Ф. Враги наших врагов. — М.: Молодая гвардия, 1966. — 272 с. — (Эврика). — 65 000 экз.[6]
  • Заянчковский И. Ф. Наследство и наследники: Об инстинктах, условных рефлексах и других сторонах поведения животных. — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1971. — 312 с.[6]
  • Заянчковский И. Ф. Звери начеку: Органы чувств и поведение животных. — М.: Лесная промышленность, 1974. — 240 с. — 50 000 экз.[11]
  • Заянчковский И. Ф. Пастухи и артисты: Рассказы о прирученных и обученных животных. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1974. — 367 с. — 100 000 экз.[12]
  • Заянчковский И. Ф. Живые барометры. — М.: Лесная промышленность, 1977. — 136 с. — 50 000 экз.[13]
  • Заянчковский И. Ф. Говорящие птицы. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 152 с.

Заянчковский И. Ф. Твоя родословная, Акбузат. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1983. — 261 с. — 50 000 экз.[14]

  • Заянчковский И. Ф. Животные — помощники ученых. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1985. — 255 с. — 5000 экз.[15]
  • Заянчковский И. Ф. Пернатые друзья и помощники. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1986. — 127 с.[16]
  • Туников Г. М., Заянчковский И. Ф. Рядом с человеком. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1990. — 239 с. — (Природа и мы). — ISBN 5-7688-0404-8.[17]
  • Заянчковский И. Ф. Животные, приметы и предрассудки. — М.: Знание, 1991. — 256 с. — (Народный университет. Естественнонаучный факультет). — 100 000 экз. — ISBN 5-07-001303-3.[18]

Бүләкләре һәм исемнәре

  • Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1970)[1];
  • РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1977)[2];
  • «Белем» («Знание») җәмгыятенең иң яхшы фәнни-популяр әсәрләргә Бөтенсоюз бәйгеләре лауреаты (1967, 1972);
  • Фәнни-популяр әдәбиятның иң яхшы әсәрләренә Бөтенроссия бәйгесе лауреаты (1969)[6].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Заянчковский Иван Филиппович (рус.). Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Заянчковский Иван Филиппович (1917—2010) (рус.). Академия наук Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  3. ↑ Редакционная коллегия Башкирской энциклопедии (рус.). Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  4. ↑ Заянчковский Иван Филиппович: информация о захоронении (рус.). МБУ «Комбинат спецобслуживания» города Уфы. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  5. ↑ Человек со светлой энергией (рус.). Газета «Вечерняя Уфа» (10 февраль 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Заянчковский Иван Филиппович (1917—2010) (рус.). Литературная карта Республики Башкортостан. Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  7. ↑ К юбилею профессора И. А. Бочарова (рус.). Санкт-Петербургский государственный университет ветеринарной медицины. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  8. ↑ Практикум по искусственному осеменению: карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  9. ↑ Деонтология в ветеринарном акушерстве: карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  10. ↑ Занимательная зоология (1955): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  11. ↑ Звери начеку (1974): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  12. ↑ Пастухи и артисты (1974): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  13. ↑ Живые барометры (1977): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  14. ↑ Твоя родословная, Акбузат (1983): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  15. ↑ Животные — помощники ученых (1985): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  16. ↑ Пернатые друзья и помощники (1986): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  17. ↑ Рядом с человеком (1990): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.
  18. ↑ Животные, приметы и предрассудки (1991): карточка каталога (рус.). Российская государственная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 7 октябрь 2026.

Әдәбият

  • Башкирская энциклопедия: В 7 т. / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. — Т. Т. 3: З — К. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр