Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Казанны басып алучыларга һәйкәл (Казан)

1552 елда Казанны алганда һәлак булган сугышчыларга һәйкәл (Коткаручы илаһи образы хөрмәтенә һәйкәл-гыйбадәтханә; рус. Храм-памятник воинам, павшим при взятии Казани в 1552 году) — Казанның Киров дамбасы урамында урнашкан, 1821 елда Николай Алфёров проекты буенча төзелгән православие һәйкәл-гыйбадәтханәсе.

Һәйкәл тасфирламасы

Һәйкәл биек постаментка күтәрелгән егерме метрлы дүртпочмаклы кисеп ясалган пирамидадан гыйбарәт, аның буе, киңлеге һәм биеклеге үлчәмнәре тәңгәл. Бинаның дүрт ягында да грек портиклары һәм ике дорик колонна белән бизәлгән керү юллары. Гыйбадәтханәгә төп керү юлына 20 киң таш баскыч алып менә, калган якларында — 12 шәр баскыч.

Портикларның фронтоннары коеп ясалган Георгий тәресе сурәтләре белән бизәлгән. Элегрәк порталның үзәктәге фризында «Въ память побѣды надъ Татарами 1552» дигән язу булган.

Пирамида почмакларында дүрт келья урнашкан, аларда һәлак булган сугышчыларны искә алу хезмәте башкарган руханилар яшәгән[1]. Кельядагы тәрәзәләр һәйкәл кырыйларында күренеп тора.

Һәйкәл эчендә Казанны алган вакытта күтәрелгән патша байрагы истәлегенә, Коткаручының илаһи образы чиркәве урнашкан.

1918 елга кадәр чиркәүгә керү урынында, ишекләр янында, сул якта — Явыз Иоанн сурәте, ә уң якта — император Александр I сурәте урнашкан була. Гыйбадәтханәнең сул як диварында Коткаручы иконасы урнашкан була[2].

Бина астына спираль буенча гыйбадәтханәне урап уза торган гөмбәзле җир асты юлы бар. Каберлекнең як-ягында, хәрби арматура рәвешендәге бизәкләр өстендә түбәндәгечә язылган була: «Больше сея любве никтоже имать, да кто душу свою положит за други своя» (Иоанн. 15, 13), «Возлюблении и прекраснии, неразлучни, благоленки в животе своем и в смерти своей не разлучишася; паче орлов легки, паче львов крепцы» (2 Цар. 1, 23)[1][3]:122:

Гыйбадәтханәнең үзәгендә сугышчылар каберлеге өстенә рәшәткәле түшәмә урнаштырылган. Һәм ул — зур каберлекнең такта басмачык белән капланган бер өлеше генә.

— Баженов Н. Плавание к Зилантову монастырю и Казанскому памятнику, 1846.[4]

Мәет калдыкларның зур өлеше курган эчендә ята. Кеше сөякләре, 1830-1832 елгы реконструкция вакытында ачыкланганча, җир астына таба тирәнгә китә. Шуңа күрә күперчек урынына фундамент эшләп булмый.

Һәйкәлнең беренче попечительләре, I гильдия сәүдәгәрләр Л. Крупенников һәм П. Котелов, бай табут ясаталар, анда сугышчыларның сөякләре урнаштырыла:

Бу калдыклар гаять зур төрбәдә яталар, анда, батыр сугышчылар исәнлектә аерылгысыз булган кебек, үлгәннән соң да бергә калалар, дип язылган. Тишелгән баш сөякләре һәм сынган сөякләр аларның Казан диварлары янында ничек үлгәннәрен күрсәтә. Кабер алдында хачка кадакланган Гайсә пәйгамбәр иконасы һәм аның алдында сүнмәс лампада эленеп тора.

— Казань в её прошлом и настоящем, 1890.[2]:344

undefined

Казанда нәшер ителгән «Газета “Правых”» 1906 елның 11 нче санында патриотик манифестациядә катнашучылар чолганышында храм-һәйкәлнең , шулай ук аның астында урнашкан сугышчыларның каберлегенең фотосурәтләрен урнаштыра. «Казанец» имзасы белән бастырылган язмадаболай диелә[5]:

« Һәйкәл астындагы кабер төрбәсендә, тәбәнәк дүртпочмаклы гөмбәзле бүлмә рәвешендә, һәйкәлнең бик кызыклы һәм һәрбер чын рус кешесе игътибарына лаек истәлекле урын — зират уртасында торган зур агач каберлектә яткан каһарманнарның сөякләре урнашкан. (...) Күптән үткән вакытны искә төшергәндә, кабер тынлыгына килүченең күңелен Ватанны данлау өчен тырышкан рус каһарманнарының ватылган баш сөякләрен һәм сынып беткән сөякләрен күреп, ирексездән ихтирам хисе биләп ала һәм алар үлгәннәргә рух тынычлыгы өчен дога кыла. »

1950 еллардан һәйкәл утрауда. Аңа кадәр ул май уртасына кадәр, Идел белән Казансуның язгы ташу вакытында гына, су белән чолгана:

Язгы ташу вакытында һәйкәл Идел һәм Казансу елгаларының кушылган сулары белән әйләндереп алына һәм бер яктан Зилант монастырена, икенче яктан Кремль тавы итәгенә кадәр сузылган киң су тигезлеге уртасында йөзеп йөргәндәй күренә. Ләкин бу ташкыннар һәйкәл өчен куркыныч та булып тора…

— Спутник по Казани, 1895.[3]:123

Хәрби каберлек тарихы

undefined

22 яшьлек Иоанн IV Васильевич гаскәрләре Казанны алып ике көн узгач, 1552 елның 4 октябрендә патша игумен Иоакимга (Якимга) һәлак булган сугышчыларны хөрмәт белән гомуми кабергә күмәргә боера. Туганнар кабере калкулыгында ул Изге Мәрьям ананың вафаты (Успения Пресвятой Богородицы) исеменә монастырь төзергә куша, аның монахларына үлгәннәр рухына дога кылырга куша[7].

Монастырь Казансу елгасы ярында, Кремльдән бер чакрым ераклыкта төзелә. Бу урын Казандагы 1529 елда Изге Иоанн җирләнгән урыс зираты янында урнашкан, монда Казанга походлары вакытында патшаның ставкасы һәм поход чиркәве урнашкан булуы билгеле.

Монастырь язгы ташулар белән юыла башлагач (1559 елгы ташу вакытында агач корылмалар аеруча нык җимерелә), беренче настоятель— игумен Иоаким үтенече буенча, патша 1560 елда монастырьны яңа урынга — Казансу елгасы буйлап бер чакрым түбәнрәк, Җылан-тауга күчерергә боера[7][3]:116. Иоанн IV монастырьга 300 сум, патшабикә Анастасия Романовна — 100 сум һәм собор чиркәве өчен иконостас тапшыра[7][3]:117. Хәзер ул — Зилант Изге Успение монастыре.

Бәлки, патша тарафыннан һәлак булган сугышчыларны шул рәвешле кайгырту Максим Грек тарафыннан 1553 елда бирелгән коточкыч фараз белән бәйле булгандыр, Иоанн Васильевич аның белән, Кирилл монастырена юл тотканда, хатыны һәм казанны алганнан соң туган улы Дмитрий белән Троица-Сергиев лаврасында очраша (1552 елның октябрендә):

«Аще, — рече, — не послушаеши мене, по Бозѣ совѣтующаго, и забудеши крови оных мучеников, избиенных от поганов за правовѣрие, и презриши слезы сиротъ оных и вдовицъ, и поѣдеши со упрямством, вѣдай о сем, иже сынъ твой умрет и не возвратится оттуды жив. Аще же послушаеши, и возвратишися, здрав будеши яко сам, так и сынъ твой». И сия словеса приказал ему четырьмя нами: первый — исповѣдникъ его, презвитер Андрѣй Протопоповъ, другий — Иоаннъ, княжа Мстиславский, а третей — Алексѣй Адашев, ложничей его, четвёртым — мною.

— Свидетельство о предсказании Андрея Курбского[8].

Икенче яктан, тикшеренүчеләр тарафыннан Курбскийның бу тарихы агитация уйдырмасы буларак бәяләнә[9].

Һәлак булган сугышчыларны искә алу хезмәте Зилант монастыренда башкарылган. Турыдан-туры сугышчылар күмелгән урында («рус зираты») XVI гасырда часовня куела[7][3]:120-121. Халык телендә туганнар каберлеге үзе «мескен йорт» («Божедомка») дип йөртелә, тирәсендә күпләп карт карамалар үскәнгә «карамалык» дип тә атала[10].

Искә алу өчен «Покрау үлгән ата-аналарны искә алу шимбәсе» (Изге Мәрьям Ана япмасы бәйрәме алды шимбәсе) билгеләнгән. Соңрак ул Казан (соңыннан Нократ, Екатеринбург һәм Ижау епархиясенең) барлык гыйбадәтханәләре өчен җирле бәйрәмгә әверелә, анда үлгәннәрне җеназалау литургияләре һәм панихидалар үткәрелә.

Казан университеты профессоры Карл Фукс исәпләвенчә, Казанны алу вакытында 4 воевода гади солдатлар һәм 198 «офицер» (бояр балалары) һәлак булган[11]:47-48. XIX гасырның беренче яртысындагы Казан тарихчысы — туган якны өйрәнүче Николай Баженов һәлак булган 166 сугышчының исемнәрен күрсәтәратников[4]:34-36. Зилант монастыре башлыгы архимандрит Гавриил биредә җирләнгән 212 сугышчының исемлеген китерә[12].

Панихидаларда искә алынган Казанны алу вакытында һәлак булган сугышчыларның исемнәре Зилант монастыре Синодигында (Синодикның 1560-1813 еллар язмалары белән төп нөсхәсе Татарстан Республикасы Милли архивында саклана[13][14]), шулай ук башка гыйбадәтханә һәм монастырьларның «сугыш вакытында үтерелгәннәр буенча» кайбер синодикларында (мәсәлән, Мәскәү Успение соборы синодигында) тулырак күрсәтелгән. Анда сигез йөздән артык һәлак булучының, нигездә, рус патшалыгының төрле өязләреннән җыелган дворяннарның, исеме санап үтелгән. Һәлак булган аксөякләр өчен аларның чины һәм званиеләре: «зур бояр, кенәз, кенәз улы», ә гади сугышчылар өчен исеме, атасының исеме[7] һәм туган урыны күрсәтелгән: «Тферитлылар, Бежечлылар, Володимерлылар, Костромалылар, Суздальлылар, Галичлылар, Козличлылар, Калугалылар, Коломналылар, Дмитровлылар, Каширлылар, Ржевлылар, Мещерлылар, Муромлылар, Стародублылар, Түбәнновгородлылар, шулай ук казак атаманнары»[15].

Каберлеккә күмелгәннәрнең гомуми саны берничә мең кеше дип исәпләнелә[7].

Һәйкәл-гыйбадәтханә төзелеше һәм ачылышы

undefined
undefined
undefined

XIX гасыр башында Зилант монастыре архимандриты Амвросий (Сретенский) үз акчасына сугышчыларның туганнар кабере янында «багана» рәвешендә һәйкәл бастырырга карар кыла, моның өчен ул 1811 елның 12 июнендә Казан архиепискобы Павелга ярдәм сорап мөрәҗәгать итә[16]:26.

Бу территория секуляризациядән һәм генераль мижалаудан соң монастырьдан шәһәр милкенә күчү сәбәпле, 1811 елның 2 сентябрендә шәһәр думасы һәйкәлгә «ике квадрат сажиннан да артык булмаган мәйданны биләү һәм монастырьның суднолар йөреше өчен каршылыклар тудырмавы, мәсәлән, язгы ташу вакытында судноларга бу ярга туктау мөмкинлегенә каршылык тудырмау» шарты белән ризалыгын бирә[17].

Амвросий тарафыннан 1500 сум[3]:121 җыелгач (барлыгы 5 000 сум таләп ителгән[16]:27), һәйкәл-обелиск проекты императорга раслау өчен тәкъдим ителә. Александр I проектны башкала архитекторы — Воронихин һәм Камеронның укучысы — Николай Федорович Алферовка[18] яңадан эшләргә куша.

Урта диңгез буенда булганда Борынгы Мисыр һәм Борынгы Греция архитектурасы[1] белән сокланган Алферов гыйбадәтханә-каберлекнең православие өчен гадәти булмаган пирамида формасында булуын таләп итә. Һәйкәлнең гравюрасын Козьма Ческий ясый[19].

1812 елның 12 февралендә патша планны раслый[16]:27, ә һәйкәлнең үзенә, тантаналы рәвештә, 1813 елның 29 июнендә хөкүмәт сенаты һәм опекунлык советы[3]:173 әгъзалары катнашында нигез салына. Алар, Наполеон Мәскәүне басып алу сәбәпле, Казанга эвакуацияләнгән булалар.

Акча җыю белән бәйле һәйкәл торгызу озакка сузыла[7]. 5000 сумны Александр I, 2000 — императрица Елизавета Алексеевна, 1000 — императрица-ана Мария Федоровна бирә; бөек кенәзләрнең һәм кенәзбикәләрнең һәркайсы үз өлешен кертә, ә патша гаиләсеннән барлыгы 10 000 сум керә (Александр I 1820 елда тагын 5000 сум бүләк итә). Параллель рәвештә бөтенхалык язылуы буенча «төрле затлардан»: шәхси затлардан, сәүдә җәмгыятьләреннән, дворян җыелышларыннан, руханилардан, губернаторлардан һәм Россия империясенең барлык губерналары вице-губернаторларыннан иганәләр килә башлый. 1817 елдан башлап акчалар аеруча тиз агыла. Төзелеш ахырына барлыгы 106 399 сум кергән[20] (башка мәгълүматлар буенча-100 135 сум[16]:32).

Сугыш, 1812-1814 елларда Казанда таралган тиф эпидемиясе һәм 1815 елда Казанда булган коточкыч янгын аркасында да сузыла төшә.

1817 елда, акча җитмәү сәбәпле, эшләр туктатыла, ә архимандритның 1817-1818 еллардагы гамәлләренә карата ревизия үткәрелә[16]:27, финансларда ялгышлыклар ачыклана: сатып алынган материалларның бәясе һәм ташчыларга акча түләү распискалар белән расланмый; иганә җыю өчен шәһәрләр буйлап йөрүгә зур чыгымнар тотыла. Шуннан соң архимандритка акча кабул итү бурычы гына калдырыла, өстәвенә, хисаплар төзү өчен аңа «ышанычлы кеше» билгеләнә[16]:30-32.

Алферов проектының турыдан-туры тормышка ашыручысы булып Казанның «губерна архитекторы» — Александр Кириллович Шмидт санала, ул 1806 елда сәнгать академиясен I дәрәҗә аттестат белән тәмамлаган була. 1818 елның 21 октябреннән һәйкәл төзелеше аның турыдан-туры җитәкчелегендә бара[21]. Чиркәүнең Алферов тәкъдим иткән кирпеч тышчасын Шмидт «Ак Нократ опока ташы» белән тышлау карарын кабул итә[20].

Һәйкәлнең үзен төзү эшләре 1821 елда[11]:48, ә гыйбадәтханә эчен төзекләндерү 1823 елның җәенә тәмамлана. Ул 1823 елның 12 сентябрь аенда (Изге Александр Невский көнендә) Казан һәм Сембер архиепискобы Амвросий тарафыннан тәре йөрешләре, хәрби парад, шулай ук «коралдан һәм туптан ату» белән изгеләндерелә.

Һәйкәлне карап тоту

undefined
undefined

Монастырь архимандриты Амвросий үлгәннән соң, Казан губернаторы Шәһәр Думасына гыйбадәтханәне үз карамагына алуны сорап мөрәҗәгать итә, чөнки ул, тиешле игътибар булмау сәбәпле, таркала башлый.

Икенче версия буенча, 1830 елда Казанга холера һәм фетнәләр белән көрәшү чараларын күрү өчен килгән эчке эшләр министры граф Арсений Закревский, яз көне су белән юылудан таушалган һәйкәл игътибар итә һәм Казан сәүдәгәрләрен аны төзәтүгә күндерә[2]:346-347.

1830 елда Казан сәүдәгәрләр собраниесе һәйкәлне үз карамагына ала, 5 000 сумга кадәр акча җыя. Шул вакыттан башлап, һәйкәлне карап торучы вазифасы барлыкка килә, аның өчен янәшәдә махсус агач йорт төзелә. Карап торучылар һичшиксез яраланулары һәм хәрби бүләкләре булган отставкадагы офицерлардан билгеләнә[7]. Шәһәр Думасы, сәүдәгәрләр собраниесе тәкъдиме белән, һәйкәлнең попечителен билгели башлый — ул, кагыйдә буларак, һәйкәлне тоту буенча төп чыгымнарны үз иреге белән күтәргән бай сәүдәгәр була. Мәсәлән, Попечительләр сыйфатында 1 нче гильдия сәүдәгәр Леонтий Крупеников һәм сәүдәгәр П.И. Котелов сайланалар.

Шул ук елда гыйбадәтханә, реконструкция эшләре башлану сәбәпле, ябыла. Реставрация проектын 1809 елда сәнгать академиясен тәмамлаган «шәһәр архитекторы» Петр Григорьевич Пятницкий (Казан Император университетының төп корпусы архитекторы) башкарган. Казан хәрби губернаторы С. С. Стрекалов ул вакытта һәйкәленең архитекторы А.К. Шмидтны «ваемсызлык өчен» судка тартмакчы була[22].

Ике елдан соң — 1832 елның 2 октябрендә — һәйкәл-гыйбадәтханә яңадан архиепископ Филарет тарафыннан изгеләндерелә. Бу тантанага император Николай I бүләк — алтыннан коелган көмеш савытлар — җибәрә[3]:121.

Зилант монастыренә мондый зур корылма турында кайгырту авыр булганлыктан, мемориал хәрби ведомствога тапшырыла.

1834 елда һәйкәл тирәли таш баганаларга тимер койма ясыйлар. 1837 елда диварларны тимер белән каплап кара төскә, ә колонналарны һәм портикларны ак төскә буйыйлар. Тәресе тимердән коела.

Һәйкәл тирәли, коймада, борынгы таш ядрәләр һәм чуен туплар — 1552 ел вакыйгаларының шаһитлары — саклана. Һәйкәл янында өсте каплаулы баганаларда бер зур һәм берничә тавыш бирү (зазвон) кыңгыравы эленеп тора.

Монастырь настоятеле, галим-фәлсәфәче (Казан университетының башта чиркәү хокукы, соңрак фәлсәфә кафедрасы профессоры, беренче рус фәлсәфә тарихчысы) архимандрит Гавриил (Воскресенский) 1833[10] һәм 1840[23] елларда Казан янында һәлак булган сугышчылар исемлеген бастырып чыгара («Имена победителей Казани и прочих особ, поминаемых при отпевании панихид в Зилантове монастыре и в памятнике»). Шулай ук һәйкәлнең җентекле тасвирламасын бирә:

undefined
Казансу елгасы ярында, дамбадан уң якта, аз гына калкулыкта пирамида формасындагы монумент тора, аның башында — тәре. Бу — 1552 елда русларның татарларны җиңүе һәйкәле. Һәйкәлнең тышкы ягы күңелсез, максатка җавап бирә — дистәләгән мең рус сугышчысының туганнар каберен күрсәтү. Монументның биеклеге 10 сажин чамасы, аның дүрт ягында да шулай ук 10 сажин, дүрт ягында колонналарда фронтоннар урнаштырылган.

— Историческое описание памятника…, 1833.[10]

Нәкъ менә ул 1836 елның 19 августында һәйкәлгә һәм аның астында урнашкан төрбәгә килгән Император Николай I не озатып йөри . Патша аның тарихы белән бик кызыксына, ә киткәч, тулаем тәртип өчен, монастырь настоятеленә рәхмәт белдертә[5].

Казанга килгән һәр патша фамилиясе әгъзасы һәйкәлне күрмичә китми: 1837 елның 21 июлендә — Цесаревич һәм Бөек Кенәз Александр Николаевич (булачак император Александр II), 1861 елның 16 августында һәм 1863 елның 9 июлендә — Цесаревич һәм Бөек Кенәз Николай Александрович (аның өлкән улы), 1866 елның 22 августында һәм 1869 елның 17 июнендә — Александр Александрович (Александр ІІ нең икенче улы, булачак император Александр III); шулай ук Казан аша узучы сәяхәтчеләр, мәсәлән: 1856 елның 15 маенда — Петр Семенов, 1886 елның 29 маенда — Джордж Кеннан.

undefined

Александр Дюма 1858 елның сентябрендә Казанда һәйкәлдән ерак түгел Адмиралтейство бистәсендә («Меркурий» пароход җәмгыяте кунакханәсендә) урнаша:

Дамбадан ачылган манзарада Казан гаять зур күл төбеннән күтәрелгәндәй була. Бернинди янгыннар да ала алмаган Иске Кремле һәм алтмыш ике чиркәүнең чаң манаралары белән күзгә күренеп, ул гаҗәеп бер тамаша булып тора.

Әмма барыннан да бигрәк штурм вакытында һәлак булган русларга куелган һәйкәлнең мәһабәт һәм, шуның белән бергә, матурлыгы гаҗәпләндерә; 1811 елда куелган һәйкәлне, минемчә, танылган архитектура стильләренең берсенә дә кертеп булмый, ә аның караңгы төсмерләре күмү монументының билгеләнешенә тулысынча туры килә.

— Путевые впечатления: в России, 1862.[24]

Попечитель Рябчиков идарә иткән чорда шәһәрне Бишбалта бистәсе белән тоташтыручы дамба белән һәйкәлне тоташтыру өчен юл төзелә, чөнки яңгырлы көннәрдә һәйкәл-гыйбадәтханәгә якын килеп булмый һәм йөрү кыенлаша.

1870 елгы шәһәр реформасыннан соң, һәйкәл Казан шәһәреидарәсе карамагына күчә һәм аны инде сәүдәгәрләр түгел, ә гомумшәһәр үзидарә органнары кайгырта, ләкин попечитель һәм караучы вазифалары 1917 елга кадәр гамәлдә кала[12].

Аерым алганда, 1888 елның 23 декабрендә чиркәүнең попечителе итеп сәүдәгәр К.П. Прибытков[25] (элеккеге шәһәр башлыгы П.А. Прибытковның улы) сайлана. Шул ук елда һәйкәлгә Адмиралтейство дамбасыннан юл салына[12][26].

Попечитель Д.П. Котлов чорында (1895 елдан) храмда мичләр урынына склепка калориферлар урнаштырыла (храм җылытыла торган була).

Һәйкәл-гыйбадәтханә янында уздырылган тантаналы чаралар

undefined

Шәһәрнең төп бәйрәме — «именины Казанские» — 2 октябрьдә уза. Бу вакытта, тәре йөрешеннән тыш, һәйкәл-гыйбадәтханә янында хәрби парад оештырыла, анда һәрвакыт губернатор, архиерей һәм барлык хөрмәтле казанлылар катнаша.

undefined

1852 елның 5 сентябрендә Казанны алуның өч йөз еллыгын өч көн бәйрәм итү турында Синод Указы чыгарыла. 2 һәм 4 октябрь бәйрәм көннәре, ә 3 октябрьдә[27] Казанны алу вакытында һәлак булганнар хөрмәтенә куелган һәйкәл часовнясында архиепископ Григорий руханилар белән бергә панихида уздыра[28].

1854 елның 12 апрелендә чыккан «Казан губернасында җәмәгать урыннарындагы уку йортларын дәресләрдән азат итү турында»гы патша указы нигезендә[29], гыйбадәтханә-һәйкәлдә ел саен үткәрелә торган тантаналар октябрьнең 4 сенә күчә[27].

Егерменче гасыр башында һәйкәл-гыйбадәтханә тирәсендәге территория шулай ук патриотик манифестацияләр уздыру урынына әверелә[5].

Совет чорында

undefined

1918 елның сентябрендә гыйбадәтханәдә хезмәтләр туктатыла[7], ә ул үзе алга таба тулысынча талануга һәм бөлгенлеккә дучар ителә. Мәсәлән, совет чорында мондагы сөякләрне пионерларның «утильгә» тапшырулары билгеле, ә гыйбадәтханә-һәйкәлдән урланган иконаларны җирле халык үзенең дуңгыз абзарында такта урынына куллану очраклары була[5].

1924 елда Казан шәһәр Советы секуляризацияләнгән һәйкәл-гыйбадәтханәне «Халыклар берлеге хөрмәтенә һәйкәл» дип үзгәртә. Аны реконструкцияләүгә конкурс игълан ителә, ул күп кенә атрибутларны (Георгий тәреләрен, Романовлар йорты билгеләрен, «Татарларны җиңү истәлегенә, 1552 ел» язуларын һ.б.) юк итүне күздә тота, ләкин тәкъдим ителгән өч проектның берсе дә шәһәр Советы комиссиясен канәгатьләндерми[7].

1926 елның маенда — Казансуда язгы ташу вакытында, һәйкәлне су баса.

1947 елда «Казанны алган вакытта һәлак булган сугышчыларга һәйкәл» РСФСРның беренче чиратта дәүләт тарафыннан сакланырга тиешле архитектура һәйкәлләре һәм архитектура тыюлыклары исемлегенә кертелә[30].

1956 елда Куйбышев сусаклагычы тулгач, Жигулев ГЭСы төзелү сәбәпле, Казансу үзәне үзгәртелә, ә һәйкәл-гыйбадәтханә тулысынча су белән әйләндереп алына.

1950 елларда ТАССР Министрлар Кабинетының Төзелеш һәм архитектура эшләре идарәсе махсус фәнни-реставрация җитештерү остаханәсендә һәйкәл төзәтелә (архитектор А.Г. Бикчәнтәев җитәкчелегендә): тәре төшерелә, язулар алына һәм штукатурлана, интерьерда чиркәүне хәтерләткән бөтен нәрсә юкка чыгарыла.

1960 елда һәйкәл дәүләт әһәмиятендәге һәйкәлләр буларак сакланырга тиешле РСФСР архитектура һәйкәлләре исемлегенә кертелә[31].

Бүгенге торышы

Казансуның уң як яры, һәйкәл-гыйбадәтханә һәм Казан кирмәне
Казансуның уң як яры, һәйкәл-гыйбадәтханә һәм Казан кирмәне

2001 елның гыйнварында Татарстан Республикасы Министрлар кабинеты «Республика (Татарстан Республикасы) әһәмиятендәге архитектура һәйкәлен — 1552 елда Казанны алу вакытында һәлак булган сугышчыларга куелган һәйкәлне Казан шәһәренең коммуналь милкенә тапшыру турында»гы 8 нче Карарын кабул итә[32]. ТР Мәдәният министрлыгы гыйбадәтханәне 2001 елның 23 апрелендәге 688 номерлы акт нигезендә Казан шәһәре администрациясенең тышкы төзекләндерү объектларын агымдагы тоту һәм үстерү департаментына тапшыра, әмма 2005 елның гыйнварында карар гамәлдән чыгарыла[33], чөнки һәйкәл федераль әһәмияттәге монументаль архитектура һәйкәлләре реестрына кертелә.

2001 елдан һәйкәл «Казан шәһәренең тарихи үзәген саклау һәм үстерү» федераль максатчан программасы объекты булып тора. Һәйкәлне реставрацияләү проекты эшләнә, ләкин ул тормышка ашырылмый[7].

2001 елда һәйкәл-гыйбадәтханә мәхәлләсе төзелә, аны настоятель сыйфатында иерей Феодор (Ф.А. Ситкин) җитәкли[34].

2002 елның октябрендә һәйкәл-гыйбадәтханәдә 450 ел элек һәлак булган сугышчыларга багышланган панихида уздырыла[35].

2004 елда һәйкәл торган утрау Киров дамбасы белән күпер һәм өем белән тоташтырыла[36].

2005 елның мартында гыйбадәтханә Рус Православие Чиркәвенә тапшырыла. Бинаны торгызу, төзәтү һәм реставрацияләү эшләре башлана.

Храм караучысы сүзләренчә, җир асты төрбәсендәге өемнәрне беренче тапкыр ачыкларга тырышканда, бик зур күләмдә сугышчыларның калдыклары табылган — аларны Курган астыннан сусаклагыч сулары юдырган. Җимерекләр астыннан өскә күтәрелә торган баскычлар казып чыгарыла. Соңыннан, төрбә эчендә бетон саркофаг булдырыла, анда барлык табылган мәет калдыклары урнаштырыла[37]. Куйбышев сусаклагычында су биеклегенең түбәнәюе (51,1 м дан 54,7 м га кадәр) склептагы мәет калдыкларын вакыт-вакыт су басуга, һәйкәлнең нигезен юуга, калкулык битләреннән туфракны юуга һәм туганнар кабере калдыкларының ачылуына китерә[38].

undefined

2005 елның 20-21 июлендә Мәскәү һәм Бөтенрусия Патриархы Алексий II Казанга визиты вакытында мәхәллә әгъзалары һәм җәмәгатьчелек вәкилләре настоятель Ф.А. Ситкин җитәкчелегендә һәйкәл-гыйбадәтханә каршында — патриарх эскортының Киров дамбасы буйлап Казан Кремленнән Успенский Зилант монастырена бару юлында тезелеп басалар. Максатлары — аның игътибарын һәйкәлнең авыр хәленә игътибарын җәлеп итү була. Коеп яңгыр яву сәбәпле, Рус Православие чиркәве предстоятеле утырган машина туктамыйча үтеп китә[39].

undefined

2006 елның 23 гыйнварында Казан епархиясе идарәчесе архиепископ Анастасий «Һәйкәл-гыйбадәтханә астындагы төрбәдә (Казансу елгасындагы утрау)» Изге Илия Муромец хөрмәтенә чиркәү-төрбә (Киев-Печерская лаврасы төрбәсе рәвешендә) ачу турындагы 1 нче номерлы боерык чыгара [40].

2011 елда ул подворье сыйфатында Казан шәһәренең Изге Введенский (Кизический) монастыренә тапшырылган. Һәйкәл-гыйбадәтханәнең настоятеле итеп, иерей Феодор (Ситкин) урынына Казан шәһәренең Изге Введенский (Кизик) ирләр монастыре игумены Мефодий (Зайцев) билгеләнә[7].

Хәзерге вакытта храмда даими рәвештә гыйбадәт кылулар үткәрелә: 19 гыйнварда — Иисус Христосның Чукынуы, храм янындагы Казансу бәкесендә Бөек су изгеләндерү бәйрәме үткәрелә; 29 августта — «Гайсә Мәсихнең илаһи сынын Едессадан Константинопольгә күчерү» — Өченче Спас бәйрәме билгеләп үтелә.

Татарстан Республикасында дәүләт мөлкәте белән идарә итү буенча Федераль агентлык (Росимущество) территориаль идарәсенең 2014 елның 30 апрелендәге 142-р номерлы боерыгы белән һәйкәл-гыйбадәтханә Рәсәй Православие чиркәвенең Казан епархиясенә түләүсез файдалануга тапшырыла[39][41].

2024 елның декабрендә объектны реставрацияләү башлана, федераль һәм төбәк бюджетыннан бу максатларга 300 млн сумнан артык акча бүлеп бирелә. Һәйкәл-гыйбадәтханәне ачу 2025 елның августына планлаштырылган[42].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Архитектура и описание Храма // Сайт «Православие в Татарстане».
  2. ↑ 1 2 3 Пинегин М. Н. Казань в её прошлом и настоящем. Очерки по истории, достопримечательностям и современному положению города, с приложением кратких адресных сведений. С 8-ю видами города Казани. — СПб.: Издание книгопродавца А. А. Дубровина, 1890. — XVI, 604, XXXVI с.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Загоскин Н. П. Спутник по Казани. Иллюстрированный указатель достопримечательностей и справочная книжка города. — Казань: Типо-литография Императорского университета, 1895.
  4. ↑ 1 2 Баженов Н. К. Плавание к Зилантову монастырю и Казанскому памятнику. — М., 1846.
  5. ↑ 1 2 3 4 Алексеев И. Е. Архимандрит Гавриил (Воскресенский). «Покой душам вашим, православные витязи, за веру и отечество при взятии Казани положившие живот свой…»
  6. ↑ Кочетков И. А. {{{заглавие}}} // Труды Отдела древнерусской литературы. — Калып:Л, 1985. — Т. XXXVIII. — С. 185—209.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Храм-памятник в честь Нерукотворенного Образа Спасителя // Сайт «Православие в Татарстане»
  8. ↑ Курбский А. М. История о великом князе Московском 2013 елның 1 октябрь көнендә архивланган. // Библиотека литературы Древней Руси / РАН. ИРЛИ; Под ред. Д. С. Лихачева, Л. А. Дмитриева, А. А. Алексеева, Н. В. Понырко. — СПб.: Наука, 2001. — Т. 11: XVI век. — 683 с.
  9. ↑ А. Филюшкин. Князь Курбский
  10. ↑ 1 2 3 Гавриил, архимандрит. Историческое описание памятника, сооруженного в воспоминание убиенных при взятии Казани воинов на Зилантовой горе с рисунками. — Казань: Университетская типография, 1833.
  11. ↑ 1 2 Фукс К. Ф. Краткая история города Казани. — Казань, 1822 [датирована 1817 годом, переиздана в 1905 году].
  12. ↑ 1 2 3 Елдашев А. М. Утраченные монастырские некрополи Казани (XVI — начало XX вв.). — Казань: Центр инновационных технологий, 2008. — 212 с. (книга находится в свободном доступе)
  13. ↑ Рукописные книги XV—XIX вв. из фондов Национального архива РТ Архивная копия от 20 ноябрь 2012 на Wayback Machine // Сайт архивной службы Республики Татарстан Архивная копия от 5 июль 2008 на Wayback Machine.
  14. ↑ Синодик Зилантова монастыря 1560—1813 годов // Национальный архив РТ. — Ф. 10. — Оп. 5. — Д. 314.
  15. ↑ Краткая история Зилантова Успенского, что в городе Казани, монастыря. Арх. Никодима. — Казань: Типо-литография императорского университета, 1898. — С. 6.
  16. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ильдус Загидуллин. Празднование в России покорения Казани во второй половине XVI — начале XX в. // Казанское ханство: актуальные проблемы исследования. Материалы научного семинара «Казанское ханство: актуальные проблемы исследования» 5 февраля 2002 г. — Казань: Изд-во «Фэн», 2002. — 320 с. — C. 4—71.
  17. ↑ Волжский вестник. — 1897. — № 57. — 4 марта.
  18. ↑ Татарская энциклопедия. Т. III. — Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — С. 120—121.
  19. ↑ Топуридзе К. Казань. — М.: Изд-во Академии архитектуры СССР, 1945. — 96 с. — (Сокровища русского зодчества). — 10 000 экз.
  20. ↑ 1 2 Рощектаев А. В. История Свято-Успенского монастыря, что на Зилантовой горе г. Казани. — Казань: Изд-во «Русич», 2004. (книга находится в свободном доступе).
  21. ↑ Национальный архив Республики Татарстан. — Ф. 4. — Оп. 50. — Д. 15. — Л. 36—37.
  22. ↑ Муртазина Л. М. Казанские архитекторы конца XVIII — начала XX в. Биографический справочник. — Казань, 1999. — 71 с.
  23. ↑ Историческое описание Казанского Успенского второклассного Зилантова монастыря и Казанского памятника, сооружённого в воспоминание убиенных при взятии Казани вождей и воинов на общей их могиле, с рисунками. Арх. Гавриила. — Казань: Университетская типография, 1840.
  24. ↑ Dumas, Alexandre. Impressions de Voyage: En Russie, 1862.
  25. ↑ Об избрании попечителем памятника над прахом воинов, убитых при взятии Казани // Национальный архив РТ. — Ф. 98. — Оп. 2. — Д. 1879. — Л. 3.
  26. ↑ Пинегин М. Н. Казань в её прошлом и настоящем. — СПб., 1890. Репринтное издание. — Казань: ООО DOMO «Глобус», 2005. — С. 446.
  27. ↑ 1 2 Ильдус Загидуллин. «Во воспоминание покорения Казанского царства Государству Русскому» (празднование в 1852 году 300-летия взятия Казани) Архивная копия от 4 март 2016 на Wayback Machine // Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы — Эхо веков». — 2000. — № 1—2.
  28. ↑ Казанские губернские ведомости. — № 41. — 6 октября 1852 года. — С. 265.
  29. ↑ Полное собрание законов Российской империи. — Собрание 2. — Т. XXIX. — Отд. 1. — № 28160.
  30. ↑ Постановление Совмина РСФСР от 22 мая 1947 года № 389 «Об охране памятников архитектуры» // СП РСФСР. — 1947. — № 8. — ст. 28.
  31. ↑ Постановление Совмина РСФСР от 30 августа 1960 года № 1327 «О дальнейшем улучшении дела охраны памятников культуры в РСФСР»
  32. ↑ Постановление КМ РТ от 17 января 2001 года № 8 «О передаче Памятника архитектуры республиканского (Республики Татарстан) значения — Памятника воинам, павшим при взятии г. Казани в 1552 году, в коммунальную собственность г. Казани».
  33. ↑ Постановление КМ РТ от 31 января 2005 года № 51 «О внесении изменений в Положение о лицензировании розничной продажи алкогольной продукции в Республике Татарстан, утвержденное постановлением Кабинета Министров Республики Татарстан от 30 января 2001 года № 42, и признании утратившими силу отдельных постановлений» // Республика Татарстан. — 2005 — № 136. — 8 июля 2005 года.
  34. ↑ Поминальный воинский храм (Храм — памятник в честь иконы Нерукотворного Образа Христа Спасителя)
  35. ↑ Панихиду по убиенным при взятии Казани в 1552 году совершила Православная Церковь // Православное Обозрение. — 16 октября 2002 года.
  36. ↑ Татьяна Мамаева. Завершается строительство моста к храму-памятнику на братской могиле воинов возле Кировской дамбы // Время и Деньги. — 24 марта 2004 года.
  37. ↑ Юрий Красильников. Казань. Храм-памятник Спаса Нерукотворного Образа // Народный каталог православной архитектуры. — 17 января 2008 года.
  38. ↑ Проект реконструкции Храма // Сайт «Православие в Татарстане».
  39. ↑ 1 2 Алексеев И. Храм-памятник в честь Нерукотворенного Образа Спасителя на реке Казанке в 1990-е — 2015 гг.: трудное возрождение// Информационно-аналитическая служба «Русская народная линия» (2 декабря 2015 года)
  40. ↑ Храм прп. Илии Муромца // Сайт прихода Нерукотворенного Образа Спасителя Казанской Епархии Русской Православной Церкви (Московского Патриархата).
  41. ↑ Развитие православия в Татарстане в 2014—2015 годах/ Авт.-сост. канд. ист. наук И. Е. Алексеев, А. В. Климин. — Казань: Центр инновационных технологий, 2015. — С. 64.
  42. ↑ Вернуть первозданный вид — в Казани приступили к реставрации храма-памятника павшим воинам. otr-online.ru (9 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 декабрь 2024.

Сылтамалар

Төркемнәр