Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Лев Гецкин

Лев Соломо́нович Ге́цкин (20 май 1911, Уфа, Уфа губернасы, Россия империясе — 28 декабрь 1992, Үскәмән, Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе, Казакъстан) — совет галим-металлургы, сәнәгать җитештерүен оештыручы, авыр төсле һәм сирәк металлар металлургиясе өлкәсендә белгеч. Техник фәннәр докторы (1964), профессор (1967), Казакъ ССР Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1967). Ленин премиясе лауреаты (1961), Казакъ ССРның атказанган фән эшлеклесе (1976)[1].

Тормыш юлы

1911 елның 20 маенда Уфа губернасының Уфа шәһәрендә хезмәткәрләр гаиләсендә туган. 1934 елда Свердловскида С. М. Киров исемендәге Урал политехника институтының металлургия факультетын тәмамлап, инженер-металлург квалификациясен ала[2].

1934 елдан алып 1944 елга кадәр Чиләбе цинк заводында эшли, анда смена мастеры, җитештерү цехы башлыгы, үзәк завод лабораториясе җитәкчесе һәм предприятиенең баш инженеры урынбасары вазыйфаларын били[1].

1944 елда Үскәмән цинк заводын төзү өчен Усть-Каменогорск шәһәрендә күчерелә, анда техник бүлек башлыгы, баш инженер урынбасары, баш инженер һәм завод директоры булып эшли. 1947—1950 елларда «2А заводы» предприятиесе белән җитәкчелек итә (10-нчы санлы почта тартмасы, соңыннан Үлбе металлургия заводы составына керә), анда 1949 елның көзендә аның технологик контроле астында монацит концентратлардан беренче сәнәгый торий оксалаты партиясе алына[3].

1952 елдан алып 1982 елга кадәр Усть-Каменогорск Бөтенсоюз төсле металлар фәнни-тикшеренү тау-металлургия институтында эшли, баш инженер, фәнни эшләр буенча директор урынбасары һәм институт директоры вазыйфаларын били[4].

1964 елда техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый, 1967 елда профессор гыйльми исемендә раслана һәм Казакъ ССР Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы итеп сайлана. 1992 елның 28 декабрендә Үскәмән шәһәрендә 82 нче яшендә вафат була[1].

Фәнни эшчәнлеге

Фәнни тикшеренүләре кургаш-цинк, бакыр һәм полиметалл чималын комплекслы эшкәртүнең пирометаллургия һәм гидрометаллургия технологияләрен теоретик нигезләүгә һәм сәнәгатьтә тормышка ашыруга багышланган. Рудный Алтай һәм Урта Азия чыганакларының мәгъдән концентратларын эшкәрткәндә сирәк, сибелгән һәм затлы элементларны тирәнтен аеру процессларының фундаменталь закончалыкларын формалаштыра[2].

Цинк кекларын вельцлау процессының физик-химик нигезләрен, шулай ук Үскәмән кургаш-цинк комбинатында, Чимкент кургаш заводында һәм Лениногорск полиметалл комбинатында гамәлгә кертелгән кургаш-цинк җитештерү тузаннарын һәм очынтыларын комплекслы эшкәртүнең сәнәгать технологиясен эшләп чыгара. Аның җитәкчелегендә металлургия переделының арадаш продуктларыннан индий, таллий, селен, теллур һәм кобальтны гидрометаллургия ысулы белән аеру технологияләре барлыкка китерелә һәм СССР уйлап табуларына авторлык таныклыклары белән яклана[3].

Укыту эшчәнлеге

Берничә дистә ел дәвамында Үскәмән төзелеш-юл институтында һәм төсле металлар металлургиясе профильле кафедраларында педагогик эш алып бара, авыр төсле металлар гидрометаллургиясе, автоклав процесслары һәм металлургия системалары теориясе буенча лекция курслары укый. 30 дан артык техник фәннәр кандидатын һәм докторын әзерли, Көнчыгыш Казакъстан төбәгендә металлургларның фәнни мәктәбен барлыкка китерә[1].

Иҗтимагый эшчәнлеге

СССР Министрлар Советының Фән һәм техника буенча дәүләт комитетының металлургия проблемалары буенча Фәнни советы составына керә, Казакъ ССР Фәннәр академиясенең Җир турындагы фәннәр бүлекчәсе бюросы әгъзасы һәм төсле металлургия буенча бөтенсоюз фәнни-техник басмаларының мөхәрририят коллегияләре әгъзасы була. Берничә тапкыр Үскәмән шәһәр халык депутатлары Советы депутаты итеп сайлана[1].

Фәнни хезмәтләре

  • Гецкин Л. С., Размахов К. П., Сычев А. П. Извлечение редких металлов на предприятиях свинцово-цинковой промышленности зарубежных стран. — Мәскәү: ЦИИН Цветмет, 1962. — 64 б.;
  • Абдеев М. А., Гецкин Л. С., Заплавный А. Я., Крутиков П. М., Лакерник М. М. Современные способы переработки свинцово-цинковых руд и концентратов. — Мәскәү: Металлургия, 1964. — 286 б.[5];
  • Гецкин Л. С., Пономарев В. Д. Гидрометаллургия тяжелых цветных металлов: Сборник научных трудов ВНИИцветмета. — Алма-Ата: Наука КазССР, 1968. — 210 б.;
  • Гецкин Л. С., Панов Б. С., Зайцев В. Я. Автоклавные процессы в металлургии свинца и цинка. — Мәскәү: Металлургия, 1974. — 184 б.

Публицистика һәм популяр фәнни басмалар

Популяр фәнни очерклар, Рудный Алтайда төсле металлургиянең барлыкка килүе турында тарихи материаллар һәм Көнчыгыш Казакъстанның тау-металлургия үзәкләрендә чимал базасын комплекслы үзләштерү һәм әйләнә-тирә мохитне саклау мәсьәләләре буенча мәкаләләр сериясе авторы була[3].

Бүләкләре

  • Ике Хезмәт Кызыл Байрагы ордены;
  • Ленин премиясе (1961) — Казакъ ССР төсле металлургия предприятиеләрендә полиметалл чималын эшкәртүнең һәм сирәк металларны аеруның комплекслы гидрометаллургия схемасын эшләгән һәм гамәлгә керткән өчен;
  • Казакъ ССРның атказанган фән эшлеклесе;
  • «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале[1].

Гаиләсе

Ата-анасы — Соломон һәм Фаина Гецкиннар, хезмәткәрләр. Хатыны — Раиса Самойловна Гецкина (1915—2001), комбинатның үзәк лабораториясе инженер-химигы. Кызы — Елена Львовна Гецкина, инженер-тикшеренүче[3].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Гецкин Лев Соломонович (1911-1992) – доктор технических наук, профессор, заслуженный деятель науки Казахской ССР (рус.). Казахстанская национальная электронная библиотека (20 май 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 Гецкин Лев Соломонович (рус.). Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия (1 гыйнвар 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Послевоенная промышленность Усть-Каменогорска (рус.). Устинка Live (5 август 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2026.
  4. ↑ История ВНИИцветмет (рус.). РГП «Национальный центр по комплексной переработке минерального сырья Республики Казахстан» (1 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2026.
  5. ↑ Современные способы переработки свинцово-цинковых руд и концентратов (рус.). Библиотечно-издательский комплекс Сибирского федерального университета (1 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Ашимов У. А. Академия наук Казахской ССР: Справочник. — Алма-Ата: Наука КазССР, 1987. — 288 с. — ISBN 5-628-00045-8.;
  • Коллектив авторов. Металлурги Казахстана: Энциклопедический сборник. — Алматы: Казахская энциклопедия, 2002. — 360 с. — ISBN 9965-9389-1-2.;
  • Юсупов Р. А. История цветной металлургии Восточного Казахстана. — Усть-Каменогорск: Медиа-Альянс, 2005. — 240 с. — ISBN 9965-728-11-4..

Сылтамалар

Төркемнәр