Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Никола соборы (Чистай)

Никола соборы (рус. Никольский собо́р) — рус православ чиркәвенең Татарстан Республикасы Чистай шәһәрендә урнашкан кафедраль гыйбадәтханә, Николай Чудотворецка багышланган. 1961 елдан региональ әһәмияттәге архитектура истәлеге булып тора[1].

Тарих

XVIII гасыр башында Чулман ярында Чиста Кыр (Чистое Поле) авылы нигезләнә, ул шулай ук Архангельская Слобода буларак та билгеле була. XVIII гасыр уртасында авыл зур сәүдә үзәгенә әверелә. 1781 елда Казан наместниклыгының өяз шәһәре статусын ала (1796 елдан — Казан губернасы). Шул вакыттан алып ул Чистай дип атала. XIX гасыр ахыры — XX гасыр башында Чистай губернаның иң зур һәм бай өяз шәһәре була, халык саны 25 меңнән артып китә[2][3].

Шәһәрдә төп гыйбадәтханә, шулай ук Спас (1804) һәм Казан-Богородица (1900—1909) приход чиркәүләре була. 1864 елда Успенский хатын-кызлар монастыре ачыла. Хәзерге вакытта приход чиркәүләре сакланмаган. Бүгенге көнгә кадәр Преображенская чиркәве һәм Никола соборы гына исән калган[4].

Никола соборы

Өч престоллы таш гыйбадәтханә 1838 елда сәүдәгәрләр Григорий һәм Дмитрий Поляковлар акчасына архитектор Пётр Пятницкий проекты буенча ампир стилендә төзелә[5]. 1840-елларда архитектор Фома Петонди проекты буенча чиркәүнең коймасы төзелә.

1901-1902 елларда сәүдәгәр Иван Мешкичев акчасына интерьер яңартыла (архитектор П. Тихомиров). Иконаларны Василий Пошехонов ясый, ә иконостас Михаил Тюфилин остаханәсендә әзерләнә[4].

1927 елда гыйбадәтханә ябыла. 1932 елда гыйбадәт кылулар вакытлыча торгызылса да, 1936 елда гыйбадәтханә кабат ябылып, склад итеп кулланыла башлый. 1990 елда собор Чиркәүгә кайтарыла һәм реставраторлар аның элеккеге кыяфәтен кайтара[6][3].

Никола соборында даими рәвештә православие гыйбадәтләре, шул исәптән литургияләр, молебеннар һәм чиркәү даталарына багышланган бәйрәм хезмәтләре уздырыла[7]. 2020 елдан гыйбадәтханә каршында якшәмбе мәктәбе эшли, анда балалар һәм яшьләр өчен православие мәдәнияте нигезләре буенча дәресләр үткәрелә[8]. Шулай ук соборда гыйбадәтханәнең тарихына һәм архитектурасына багышланган экскурсияләр һәм мәгърифәтчелек чаралары оештырыла[9]. Зур дини бәйрәм көннәрендә монда руханилар һәм мәхәллә кешеләре катнашында тантаналы гыйбадәтләр уза.

Архитектура

Соборның мәйданы тимердән чүкеп ясалган койма белән әйләндереп алынган. Бу койма Тоскана стилендәге түгәрәк колонналарга беркетелгән. Гыйбадәтханә кирпечтән төзелгән, өстән караганда ул хач формасын хәтерләтә һәм биш гөмбәз белән бизәлгән. Чиркәүнең көнбатыш ягында биек чаң манарасы урнашкан, ул төп бина белән бер катлы ашханә аша тоташа[10].

Бинаның төньяк һәм көньяк якларында дүртәр колонналы портиклар (түр баскыч өстендәге түбәләр) чыгып тора. Алар ионик стилендә эшләнгән һәм өчпочмаклы фронтоннар белән тәмамлана. Бинаның диварлары да шул ук стильдәге яссы колонналар һәм кәрнизләр белән бизәлгән[10].

Соборның үзәгендә иң зур гөмбәз урнашкан. Ул биек һәм якты барабан (түгәрәк нигез) өстендә тора. Үзәк барабан Коринф стилендәге яссы колонналар белән бүлгәләнгән һәм рельефлы аркалы тәрәзәләр аша яктыртыла. Бу төп гөмбәз тирәли тагын дүрт кечерәк гөмбәз урнашкан[10].

Соборның биек тәрәзәләре аркалы куышлар эчендә урнашкан. Диварлардагы өчпочмаклы урыннар, фронтоннар һәм фризлар әвәләп ясалган нәфис декор белән бизәлгән[10].

Искәрмәләр

  1. ↑ Постановление Совета Министров Татарской АССР. okn-mk.mkrf.ru (Портал открытых данных Министерства культуры РФ). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 февраль 2026.
  2. ↑ Н.А. Кореева. Учреждение и первые годы деятельности Чистопольского городового магистрата. КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  3. ↑ 1 2 Свято-Никольский кафедральный собор г. Чистополь. Чистопольская епархия. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  4. ↑ 1 2 Никольский кафедральный собор в Чистополе. Татарстанская митрополия (4 ноябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  5. ↑ Никольский кафедральный собор. Visit-Tatarstan.com. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  6. ↑ Хайрутдинов Р. Р. Ликвидация культовых зданий в Татарской АССР в 1930-х годах. КиберЛенинка. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.
  7. ↑ От Казанского храма до Никольского собора: пасхальное шествие в Чистополе. chistopol-rt.ru (сайт «Чистополь-информ») (27 апрель 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 февраль 2026.
  8. ↑ Информационная служба Чистопольского благочиния. В Никольском соборе Чистополя открылась воскресная школа. tatmitropolia.ru (1 октябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 февраль 2026.
  9. ↑ Фестиваль колокольного звона в Чистополе. chistopol-rt.ru (сайт «Чистополь-информ») (3 июнь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 февраль 2026.
  10. ↑ 1 2 3 4 Х.Г.Надыйрова, Е.В.Липаков. Никола соборы. Tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 февраль 2026.

Төркемнәр