Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Рифгать Әбдиев

Рифгать Фәез улы Әбдиев (рус. Рифга́т Фаи́зович Абде́ев; 22 декабрь 1926, Бозаяз, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 6 апрель 2019, Королёв, Мәскәү өлкәсе)— Кибернетика өлкәсендә совет һәм россия галиме, философ һәм педагог, мәгълүмати җәмгыять фәлсәфәсе белгече. Фәлсәфә фәннәре докторы (1996), техник фәннәр кандидаты, профессор, академик. Ракета-космик техниканы эшләүдә катнашучы, космик аппаратларның мәгълүмати модельләренең баш конструкторы.

Тормыш юлы

1926 елның 22 декабрендә Бозаяз авылында (хәзерге Башкортстанның Кырмыскалы районы) туган[1].

Белеме һәм инженерлык эшчәнлеге

1943 елда Уфа авиация институтының моторлар төзү факультетына укырга керә, аны 1948 елда тәмамлый. Укудан соң 1948—1952 елларда Свердловск (хәзерге Екатеринбург) шәһәрендәге «Уралмаш» заводының баш технолог бүлегендә инженер-конструктор булып эшли.

1952 елның апрелендә инженерларны «махсус җыю» кысаларында армиягә алына, Мәскәүдәге Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия инженерлык академиясенә яңадан уку курсларына җибәрелә. Курсларны тәмамлагач, баллистика кафедрасының адъюнктурасына кабул ителә. 1953 елның гыйнварында кире чакыртып алына һәм 27 яшендә легендар «Спецнабора-1953» тыңлаучыларын укыту өчен академиягә укытучы итеп билгеләнә. Ракеталарны сынау һәм очыру буенча курс алып бара (нигез салучы «5 нче схема»)[2].

1955 елдан 1977 елга кадәр СССР Оборона министрлыгы системасында (4 нче ФТИ, 50 нче ФТИ) хезмәт итә. Конструкторлык бюросы башлыгы, космик очу аппаратларының һәм алар белән идарә итү чараларының мәгълүмати модельләренең баш конструкторы була. 1965–1977 елларда космик аппаратларның очышларын тәэмин итүдә катнаша. Техник фәннәр буенча кандидатлык диссертациясен яклый. Подполковник дәрәҗәсендә запаска чыга[3].

Фәнни-педагогик эшчәнлеге

1978 елдан 1983 елга кадәр — Бөтенсоюз машина төзелеше фәнни-тикшеренү институты хезмәткәре. 1983—1995 елларда Мәскәү дәүләт урман университетында (Мытищи) укыта. 1995 елдан 2001 елга кадәр — РФ Тышкы эшләр министрлыгының Дипломатик академиясе профессоры, бер үк вакытта 1996 елдан — Мәскәү техник университеты профессоры[4].

Фәлсәфи концепциясе

1970 нче еллардан Рифгать Әбдиев фәнни-техник революциянең фәлсәфи проблемаларын системалы тикшерү белән шөгыльләнә. 1980 нче еллар азагында «мәгълүмати цивилизация» дигән оригиналь фәлсәфи концепциясен тәгъбир итә. 1993 елда Халыкара мәгълүматлаштыру академиясенең Мәгълүмати цивилизация фәлсәфәсе бүлеге президенты итеп сайлана. 1996 елда Мәскәү дәүләт педагогика университетында «Мәгълүмати цивилизация фәлсәфәсе» темасына фәнни доклад формасында докторлык диссертациясен яклый (белгечлек 09.00.01 — диалектик һәм тарихи материализм)[5]. 60 тан артык фәнни хезмәт һәм 24 уйлап табу авторы[4].

Соңгы еллары һәм танылуы

2016 елның 22 декабрендә Королёв шәһәрендә галимнең 90 еллык юбилеена багышланган тантаналы җыелыш уза[6]. Юбилярга «Җирдәге тормыш хакына космосны үзләштергән өчен» дигән мактаулы билге тапшырыла. Юбилей уңаеннан аның хезмәттәшләре, сафташлары һәм укучыларының истәлекләре тупланган «Кадерле Рифгать Фәйзевич Габдиевыбыз» дигән җыентык чыгарыла[2].

Искәрмәләр

  1. ↑ Абдеев Рифгат Фаизович (рус.). tatarica.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 февраль 2026.
  2. ↑ 1 2 Рюмкин А. И. Рюмкин Абдеев. Спецнабор-1953. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 февраль 2026. Архивировано 1 гыйнвар 2025 года.
  3. ↑ Абдеев Рифгат Фаизович. Кибернетик, д.ф.н., профессор, к.т.н. Специалист теории познания и философии информации общества (рус.). tat.center. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 февраль 2026.
  4. ↑ 1 2 Гузаиров М. Б., Исмагилов Ф. Р., Филимонов М. А. Уфимский государственный авиационный технический университет: годы и люди / под ред. М. Б. Гузаирова. — Уфа: УГАТУ, 2007. — С. 286. — 404 с. — ISBN 978-5-86911-694-9.
  5. ↑ Абдеев, Рифгат Фаизович. Философия информационной цивилизации : диалектика прогрессивной линии развития как гуманистическая общечеловеческая философия для XXI века : автореферат дис. ... доктора философских наук. РГБ. Мөрәҗәгать итү датасы: 12 февраль 2026.
  6. ↑ Философу и кибернетику Рифгату Абдееву - 95 лет (рус.). Народ Урала (19 июль 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 12 февраль 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр