Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Самрау

Самрау (Сәмруг кош, баш. Самрау, Сәмреғош, рус. Самрау) — башкорт мифологиясендә мифик кош, һава һәм кошлар тәңресе. Халык авыз иҗатына фарсы теле һәм мифологиясе аркылы кергән. Сәмруг образы башка төрки халыклар мифологиясендә дә киң таралган: казакъларда — Самұрық, үзбәкләрдә — Семург, татарларда — Сәмруг дип атала[1][2][3].

Башкортларның «Урал батыр» һәм «Акбүзат» эпик әсәрләрендә Сәмруг кош кыяфәтендәге илаһ буларак сурәтләнә. Аңа күк, җир өсте һәм җир асты дөньялары буйсына, һәм ул башкорт пантеонында югары алла булып тора. Кояш һәм Ай — аның хатыннары, алар белән никахтан Самрауның Һумай һәм Айсылу исемле кызлары туа[4].

Төп мәкалә: Сәмруг кош

Самрау «Урал батыр» эпосында

Эпос буенча, Урал батыр еланнар патшалыгын һәм аларның патшасы Кәхкәхәне җиңә, шул ук вакытта Самрау патшаның кызлары — Һумай һәм Айсылуны әсирлектән азат итә. Алга таба эпос герое диюләр һәм аларның хакиме Азрака, шулай ук алар ягына күчкән туган абыйсы Шүлгән белән көрәшә. Шүлгән Уралдан тылсымлы таякны тартып ала һәм аның ярдәмендә бөтендөньяны су баса. Уралга ярдәм итү өчен һәм илне, кызларын коткарганга рәхмәт йөзеннән, Самрау аңа канатлы ат Акбүзатны һәм алмас кылыч бүләк итә, алар ярдәмендә Урал диюләрне җиңә. Явыз көчләрнең гәүдәләреннән барлыкка килгән диңгез урынында хәзер Урал таулары дип аталган таулар калкып чыга[3].

Самрау турындагы эпосны өйрәнүчеләр

Тарихчы З. Г. Әминев фикеренчә, башкорт мифологиясендә  [рус.] (тат. Самрау исеме астында башкортларның борынгы бабалары Күкнең үзен күздә тотканнар[5].

В. С. Мәүләтов раславынча, Самрауның Кояшлы иле — ул һәр халык омтыла торган гадел иҗтимагый төзелеш идеалы[6].

Этнограф У. Ш. Атанголов фикеренчә, башкортлар гомуми тынычлык, муллык һәм бердәмлек хөкем сөргән «Самрау патшалыгында» ниндидер сәяси идеал күргәннәр[7]:

Самрау илендә барысы да хокуклы, беркем дә беркемне изми, башкаларның намусына һәм абруена кул сузмый, барысы да гомуми игелек өчен хезмәт итә, беркем дә баеп калырга омтылмый, туганлык кануннары буенча яши. Әгәр кем дә кем урнашкан гореф-гадәтләргә һәм тәртипкә кул сузса, «кешеләр, үзара килешеп», аны илдән куалар. Самрау үз патшалыгы белән шундый итеп идарә итә — бернинди җитәкчелек тә юк кебек. Самрауның мифик патшалыгында җинаятьчене җәзалауның иң югары чарасы илдән куу яисә ватаннан аеру булган. Шулай итеп, илгә һәм аның халкына каршы кылган барлык җинаятьләренә карамастан, Шүлгән аннан куылу белән генә җәзаланган.

У. Ш. Атанголов эпосның башкорт халкына йогынтысын болай дип аңлата[7]:

Күп кенә тарихчылар башкортларда дәүләтчелек булганмы-юкмы дигән сорау буенча бәхәсләшә. Күңелендә «Урал батыр» эпосын йөрткән халыкның дәүләтчелеге булмагандыр. Башкортлар, күрәсең, шәхси азатлыкны бөтенесеннән дә югары куйганнар һәм аның өчен үлемгә барганнар. Алар коралланган, оешкан булганнар, тышкы куркыныч туганда тиз берләшә алганнар һәм куркыныч көч булып торганнар. Бәлки, күршеләрен куркуда тотканнардыр һәм алар турында яхшы булмаган дан таралгандыр.

Самрау һәм хәзерге заман

Самрау образы һәм исеме хәзерге Башкортстанда зур популярлык казана. Самрау исеме белән компанияләр, мәдәният учреждениеләре, футбол командасы, рәссамнарның иҗади берләшмәсе аталган[8][9].

Искәрмәләр

  1. ↑ Ф. Г. Хисамитдинова. Божества верхнего мира в мифологии башкир (рус.). Tehlikedeki Diller Dergisi / Journal of Endangered Languages, 2014, Vol. 3, Issue 4-5. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  2. ↑ З. С. Аманбаева. Нравственное противостояние братьев в эпосе «Урал-батыр» (рус.). Журнал «Проблемы востоковедения», 2012. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  3. ↑ 1 2 С. А. Галин. Самрау, миф. персонаж (рус.). «Башкортостан» региональ интерактив энциклопедик порталы (18 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026.
  4. ↑ Илимбетова Азалия Фаттаховна. Культ птиц в религиозно-мифологической системе башкир // Самарский научный вестник. — 2023. — № 1.
  5. ↑ Аминев, Закирьян Галимьянович. Космогонические и космологические воззрения древних башкир: тема диссертации и автореферата по ВАК РФ 09.00.01, кандидат философских наук Аминев, Закирьян Галимьянович (рус.). disserCat — электронная библиотека диссертаций (2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026.
  6. ↑ Мавлетов В. С. Духовная история башкирского народа. Мифологическое мировоззрение. — Уфа: Вагант, 2011. — С. 16-17. — 148 с.
  7. ↑ 1 2 Эпос «Урал-батыр» (литературный разбор) (рус.). Моя Родина — Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026.
  8. ↑ «Самрау» в Уфе (рус.). Истоки (архив). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026.
  9. ↑ Государственное бюджетное учреждение Республики Башкортостан для детей-сирот и детей, оставшихся без попечения родителей, Центр содействия семейному воспитанию «Самрау» (рус.). «Самрау» үзәге, рәсми сайт. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр