Тулпар (ат)

Борынгы ышанулар буенча, Күк аты, яки Тулпар, аллалар тарафыннан яратылган илаһи зат була. Аны канатлы ат дип саныйлар, ләкин җиргә басканда аның канатлары күренми башлый, һәм бу аны гади атка охшатып калдыра, имеш. Риваятьләр табигать гүзәллеге булган Евразия далаларында Күк аты үрчетүне тасвирлый: илаһи ат җирле бияләр белән парлаша һәм эре, матур төзелешле, тизлеге һәм чыдамлыгы белән билгеле айгырлар бирә.

Ат төрки халык авыз иҗатында аерым урын алып тора. Тулпар — канатлы ат, төрки фольклорның төп мотивларының берсе. Төркиләр аңында космос мифик җан ияләре белән тулган була, шуларның берсе —Тулпар. Тулпар — күк атының күмәк образы. Аның, кош кебек, канатлары бар, һәм ул шунда ук теләсә кайсы башка урынга күчә ала.

Борынгы күчмә халыклар сәнгатендә, Алтай сакларының металл бизәкләрендә, атаклы Каргалы диадемасында, Ысык курганының Алтын Кешесе баш киемендә һәм Скиф тәлинкәләрендә сурәтләнгән канатлы атлар Хәзер Казакъстан Республикасы гербының бер билгесе булып тора. Игътибарга лаек артефакт, басып торган атны сурәтләгән тантаналы алтын белән йөгертелгән бронза түбә саклар культурасына ишарәли. Бу артефакт күк аты Тулпарның нәфис сыйфатларын чагылдыра, шул чорның мәдәни синкретизмын ассызыклый.

Мифик Тулпар тизлек, купшылык һәм мәдәни тирәнлек идеалларын символлаштыра. Ул физик көчне генә түгел, ә тарихны формалаштырган кеше күзаллауларының һәм мәдәни мирасның бай тукымасыннан да гыйбарәт. Тулпар тизлекне, көчне һәм тирән мәдәни элемтәне гәүдәләндерә.

Тулпар тцрки фолклорда батырның албастыларны җиңәргә булыша торган киңәшчесе һәм ярдәмчесе булып тора; баһадирны һавага күтәрә, ул күтәрелгәндә күк күкри, яшен чаткылары биешә, канатлары давыл чыгара, кешнәве белән җирне селкетә. Тояклары белән тибеп, Тулпар чишмәләр чыгара, соңгыларының суларгы чичәннәргә (җырчы-хикәятчеләргә) илһам бирә.

Башкорт халык иҗатында тулпар протагонист хокукларында «Урал-батыр» һәм «Акбүзат» эпосларында чыгылыш таба.

«Тылсымлы атларның башка тибы — баһадирлар турындагы әкиятләрдә һәм риваятьләрдә иң күп кулланыла торган канатлы тулпарлар чагыштырмача кечкенә буйлы. Алар, кагыйдә буларак, күренмәс кыяфәтле кырыкмышлар, батырлар ат сайлаганда, йөгән тавышына беренче булып җавап бирәләр... Батырлар, аларны иярләп, юлга чыгуга, алар баһадир атларга әвереләләр. Кайвакыт тулпарлар диңгез төбеннән яисә коедан чыгалар, яисә әкият геройлары аларны күл һәм елга ярында тоталар...

Башкортларның борынгы карашлары буенча, беркем дә, шул исәптән хуҗа да, тулпарның канатларын күрергә тиеш түгел, югыйсә ул үләргә мөмкин...
Тулпарлар кешечә сөйләшә, уйлый, төш күрә, ачулана, үч ала алалар. Алар тугры һәм ышанычлы юлдашлар, геройларның акыллы киңәшчеләре. Батыр белән вакытлыча аерылышканда ат аңа ялыннан яки койрыгыннан өч төк йолкып алырга куша; каһарманга аларны яндыру да җитә — тулпар аның каршында булачак... Тулпарлар — җир (сирәгрәк-су) чыгышлы, күк, югары дөнья белән бәйләнмәгән әкияти атлар. Алар мифларда әкият геройларының тылсымлы ярдәмчеләре һәм яклаучылары буларак яшиләр...»

— А. Илимбетова. Башкортларда ат культы

Тулпар образы хәзерге вакытта да актив кулланылышта. «Тулпар» сүзе күп кенә оешма һәм фирма, газет-журнал исемнәрендә, сурәте эмблемаларда очрый: Монголия дәүләт гербы, Казакъстан дәүләт гербы, Чиләбе өлкәсенең Аргаяш районы гербы, Златоуст шәһәре гербы — әнә шуның ачык мисалы. КАМАЗ-4308 автомобиленең үзләштерелмәгән рәсми исеме дә шушы образга бәйле.

Татар мәдәниятендә дә бу образга яратып мөрәҗәгать итәләр. Мәсәлән, Бөтенроссия авыл Сабан туйларының символы, шулай ук, Тулпар ат^[2][3]. 2025 елда Бөтенрәсәй авыл Сабан туе Киров өлкәсендә узыр дип көтелә. 2024 елның 15 июньдә, XIV Бөтенрәсәй авыл Сабан туен ачу тантанасында Пермь крае губернаторы Дмитрий Махонин Киров өлкәсе губернаторы Александр Соколовка Бөтенрәсәй авыл Сабан туеның «Тулпар ат» символын тапшыра^[4].

Элеккеге Казан ипподромында «Татарстан суверенитеты» тарихи көнендә иҗат ителгән һәм урнаштырылган «Тулпар» композициясе дә (1993) татар халкы сәнгатендә характерлы формаларның яңгырашы юнәлешенә ачык мисал булып тора. Югарыга омтылган җайдак һәм лачынлы композиция якты киләчәккә омтылу теләген җанландыра^[5].