Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Чыңгыз Әхмәров

Чыңгыз Габдрахман улы Әхмәров (рус. Чингиз Габдурахманович Ахмаров; 5 (18) август 1912, Троицк, Оренбург губернасы — 13 март 1995, Ташкент) — совет һәм үзбәк нәкышьчесе, график, монументаль сәнгать рәссамы һәм педагог[2][3]. Сәнгать фәннәре кандидаты (1949), профессор (1970), Үзбәкстан ССРның халык рәссамы (1964) һәм Татарстан Республикасының халык рәссамы (1992)[3][4][5]. I дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1948).

Тормыш юлы

1912 елның 5 (18) августында Троицк шәһәрендә (хәзер Чиләбе өлкәсе) туган[6][7][2][8].

Рәссамның әтисе Габдрахман Әхмәров мәгърифәтче һәм Троицкта мөселман мәктәпләрен оештыручы була[3]. Чыңгыз унбер балалы татар гаиләсендә үсә[9]. Өйдә бабасыннан мирас булып калган татар, төрек һәм азәрбайҗан телләрендәге кулъязма һәм литография ысулы белән басылган китаплардан торган китапханә саклана[9]. 1920 елларда гаилә Каршида, аннары Сәмәркандта яши. Әхмәров үзе соңрак рәссам буларак формалашуын Сәмәрканд архитектурасы һәм сәнгать мохите белән бәйли[8].

Белеме

1927—1931 елларда Пермь сәнгать техникумында укый[9]. Диплом эше Фридрих Шиллерның «Мәкер һәм мәхәббәт» драмасына декорацияләрдән гыйбарәт була[9].

1931 елда гаилә Сәмәркандка, ә 1934 елда Ташкентка күченә. Анда Әхмәров «Янги юл» журналы белән хезмәттәшлек итә һәм сурәтләү сәнгате фабрикасында эшли[3]. 1934 елда Ташкентта ул үзбәк язучыларының китапларын бизи, «Колхозный путь» һәм «Юный ленинец» газеталары белән хезмәттәшлек итә[9].

1935 елда Әхмәров Мәскәү сәнгать институтына укырга керә[3]. И. Э. Грабарь, В. А. Фаворский, Н. М. Чернышёв һәм Л. А. Бруни кебек шәхесләрдә белем ала[3].

Бөек Ватан сугышы вакытында институт Сәмәркандка эвакуацияләнә[9]. 1942 елда Әхмәров аны «Үзбәкстан кылычы» диплом триптихын тәкъдим итеп тәмамлый, укуын аспирантурада дәвам итә[9][10]. 1949 елда сәнгать фәннәре кандидаты дәрәҗәсен ала[3].

Педагогик эшчәнлеге

1949 һәм 1955—1957 елларда Әхмәров Мәскәү югары нәфис сәнәгать училищесенда, 1952—1954 елларда Ташкенттагы Республика сәнгать училищесенда укыта[3]. 1968—1970 елларда Ташкент политехника институтының рәсем һәм нәкышь кафедрасын, ә 1970—1972 елларда А. Н. Островский исемендәге Ташкент театр һәм сәнгать институтының монументаль нәкышь кафедрасын җитәкли[3].

1970 елдан профессор, 1949 елдан Рәссамнар берлеге әгъзасы[3]. Шәкертләре арасында Шахноз Абдуллаева һәм Садыйк Рахманов кебек шәхесләр бар[8].

Гаиләсе

Әхмәровнең хатыны — Үзбәкстан Дәүләт сәнгать музее директоры вазифасын башкарган үзбәк рәссамы Шамсрой Хасанова[11].

Әхмәров 1995 елның 13 мартында вафат булган, Ташкенттагы Чигатай зиратында җирләнә[3][12].

Иҗаты

Монументаль-декоратив әсәрләре

1944—1947 елларда Әхмәров Ташкенттагы Алишер Нәвои исемендәге опера һәм балет театры фойесында дивар нәкышьләре иҗат итә[2][3]. Алишер Нәвои әсәрләре темаларына композицияләрдә Шәрык миниатюрасы һәм Урта Азия фрескалары традицияләре Европа һәм совет монументаль сәнгате алымнары белән берләштерелә[3]. Бу эше өчен рәссамга I дәрәҗә Сталин премиясе бирелә[2][3][13].

1953 елда Әхмәров Мәскәү метрополитенының «Киев боҗрасы» станциясе өчен мозаика паннолары һәм фрескалар иҗат итүдә катнаша[3]. 1956 елда Мәскәүдәге «Украина» кунакханәсе вестибюленең плафонын бизи[10].

Әхмәровнең башка монументаль-декоратив әсәрләре һәм комплекслары:

  • Сәмәркандтагы Олугбәк музее өчен панно (1963—1964)[2];
  • Үзбәкстан ССР Фәннәр академиясенең Әбү Рәйхан Бируни исемендәге Көнчыгышны өйрәнү институты вестибюлен бизәү (1968—1969) һәм Ташкенттагы Әдәбият музееның лирика залындагы нәкышьләр (1968)[2][3];
  • Сәмәркандтагы «Йолдыз» чәйханә-ресторанын бизәү (1969—1970)[3];
  • Сочидагы «Үзбәкстан» шифаханәсендә монументаль эшләр[10];
  • хореография училищесе фойесын бизәү һәм Үзбәкстан Гамәли сәнгать музеендагы нәкышь паннолары (1987—1988)[3];
  • Ташкент метрополитенының «Алишер Нәвои» станциясендәге керәч паннолар (1988)[3].

Станоклы нәкышь һәм китап графикасы

Монументаль сәнгатьтән тыш, Әхмәров портрет нәкыше, станоклы графика һәм китап иллюстрациясе белән шөгыльләнә[2][3]. 1964 елда Шәрәф Рәшидовның «Кашмир риваяте»н бизи[9].

Аның портретлары арасында «Р. Тимерова» (1961), «А. Һидоятов» (1964), «Шагыйрә Зөлфия» (1965), «Татар хатыны» (1968), «Майя Плисецкая» (1977) һәм «Рудольф Нуриев» (1993) бар[3]. 2017 елгы күргәзмәдә Хәлимә Насыйрова һәм Мөкаррам Тургунбаева портретлары да күрсәтелгән[8]. Әдәби һәм тарихи темаларга иҗат ителгән әсәрләренә «Йосыф һәм Зөләйха» (1975), «Сөһәйл вә Гөлдерсен», «Мәрҗани Урта Азиядә» һәм «Борынгы фреска» («Сөембикә белән Үтәмешгәрәй») керә[3].

Татарстан тематикасы

1955—1956 елларда Әхмәров Казандагы Муса Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрының «Музалар залы»нда һәм фойесында дивар нәкышьләрен, шул исәптән «Бию», «Музыка» һәм «Нәкышь» аллегорик композицияләрен иҗат итә. 1957 елда ул Казан елга вокзалы фасадлары өчен мозаикалар ясый[3]. «Смена» заманча мәдәният үзәге хәбәр итүенчә, 2026 елда күрсәтелгән 1964 елгы эскизлар Казан театрындагы нәкышьләргә карый, әлеге нәкышьләр соңрак реконструкцияләрнең берсе вакытында юкка чыга[13].

1980 еллар ахырында Әхмәров татар тарихы һәм мәдәнияте белән бәйле әсәрләр циклын иҗат итә[3]. «Мәрҗани Урта Азиядә» һәм «Борынгы фреска» әсәрләреннән тыш, аңа Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан, Мәҗит Гафури һәм З. Мәүледова портретлары керә[3]. Рәссам шулай ук «Чыңгызхан портреты» график әсәрен, Фатих Әмирханның «Хәят» повестена иллюстрацияләр, «Ана һәм бала» һәм «Татар биюе» эшләрен иҗат итә[3].

Иҗатының үзенчәлекләре һәм бәяләнүе

«Татар энциклопедиясе» авторлары Әхмәровнең сәнгать телен Шәрык миниатюрасы һәм Урта Азия фрескасы традицияләренең Европа һәм совет монументаль сәнгате традицияләре белән синтезы дип бәяли[3]. 2017 елгы Ташкент күргәзмәсе турындагы басмада сәнгать белгечләренең Әхмәров әсәрләре Шәрык миниатюрасын хәтерләтә, әмма мөстәкыйль сәнгать төре буларак миниатюрага керми, дигән фикере китерелә[8].

Әхмәров әсәрләре Дәүләт Третьяков галереясында, Дәүләт Шәрык сәнгате музеенда, шулай ук Үзбәкстан, Казакъстан һәм Татарстан музейлары тупланмаларында саклана[3].

Күргәзмәләре һәм истәлеге

Әхмәровнең үзе исән чагында шәхси күргәзмәләре 1967 елда Мәскәүдә, 1967 һәм 1987 елларда Ташкентта, 1990, 1992 һәм 1994 елларда Казанда уза[3]. Ул шулай ук халыкара, бөтенсоюз һәм республика күргәзмәләрендә катнашкан; аның әсәрләре, аерым алганда, Италия, Франция, Германия, Канада, Бельгия, Һиндстан һәм Япониядә күрсәтелә[3].

2006 елда Ташкентта рәссам яшәгән йортка истәлек тактасы куела[3].

Әхмәров архивында аның мемуарлары һәм «Нәсәфәт юлында» («Гүзәллек өлкәсендә») кулъязмасы саклана[3].

2008 елда Үзбәкстан Милли сәнгать үзәгендә «Билгеле һәм билгесез Чыңгыз Әхмәров» күргәзмәсе уза һәм рәссамның «Гүзәллеккә юл» мемуарлар китабы тәкъдим ителә[10].

2010 елда аның иҗаты турында әсәрләренең җыелма каталогын, архив материалларын һәм шәхси тупланмалардагы фотоларны үз эченә алган монография басыла[10].

2017 елның 28 июлендә Үзбәкстан Дәүләт сәнгать музеенда рәссамның тууына 105 ел тулуга багышланган «Нәвоидан илһамланган» күргәзмәсе ачыла[8].

2026 елның 22 мартыннан 14 июненә кадәр Әхмәров әсәрләре Казанда Татарстан белән Үзбәкстанның сәнгать һәм мәдәният элемтәләренә багышланган «Казан — Ташкент. XX гасыр сәнгатендә кисешүләр» күргәзмәсендә күрсәтелә[14].

Бүләкләре һәм премияләре

Искәрмәләр

  1. ↑ Library of Congress Authorities (ингл.) — Library of Congress.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Ахмаров Чингиз Габдурахманович (рус.). Вологодская областная универсальная научная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Ахмаров Чингиз (рус.). Институт татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  4. ↑ Ахмаров Чингиз Габдурахманович. Энциклопедия Челябинской области. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  5. ↑ Ахмаров Чингиз Габдурахманович. Arboblar.uz. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  6. ↑ Чингиз Ахмаров: на пути к прекрасному. Greylib. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  7. ↑ Чингиз Ахмаров: художник и педагог. Молодой ученый. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 6 Чингиз Ахмаров: «Вдохновлённый Навои» (рус.). Nuz.uz (29 июль 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Сталинский лауреат (рус.). Газета «Республика Татарстан» (19 август 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 Путь к прекрасному Чингиза Ахмарова (рус.). UzDaily.uz (23 декабрь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  11. ↑ Женщина и наука в Новом Узбекистане (рус.). Посольство Республики Узбекистан в Соединённом Королевстве Великобритании и Северной Ирландии. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  12. ↑ Ахмаров Чингиз Габдурахманович. Энциклопедия Челябинской области. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  13. ↑ 1 2 3 Музейный проект «Казань — Ташкент» в 10 знаковых работах (рус.). Центр современной культуры «Смена» (13 апрель 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  14. ↑ Выставка «Казань — Ташкент» (рус.). Центр современной культуры «Смена». Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  15. ↑ Советское искусство (архивированная копия) (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 сентябрь 2026. Архивировано 26 февраль 2022 года.

Әдәбият

  • Умаров А. Чингиз Ахмаров. — Ташкент, 1974.
  • Умаров А. Чингиз Ахмаров: Живопись. — Ташкент, 1979.
  • Искусство Советского Узбекистана. 1917—1972. — Москва, 1976.
  • Докучаев В. Н. Чингиз Ахмаров: Образы Востока. — Москва, 1984.

Төркемнәр