Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Җиһангир Абызгилдин

Җиһангир Талха улы Абызгилдин (баш. Йыһангир Талха улы Абыҙгилдин; 10 февраль 1875, Уфа, Уфа губернасы, Россия империясе — 17 июнь 1938, Уфа, РСФСР, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы, СССР) — мөселман дин һәм җәмәгать эшлеклесе, дин галиме, мәгърифәтче һәм педагог. Ахун (1912 елдан), Уфа шәһәренең Беренче җәмигъ мәчете имам-хатыйбы, «Госмания» мәдрәсәсенең директоры һәм мөдәррисе (1907—1918). 1923—1928 һәм 1932—1936 елларда Эчке Россия һәм Себер мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте (ЦДУМ) әгъзасы, 1927 елдан ЦДУМ каршындагы Голәмәләр советы рәисе. Дин гыйлеме, фәлсәфә, астрономия һәм табигать белеме буенча хезмәтләр авторы[1][2]. 1936 елда репрессияләнә, 1938 елда атып үтерелә, 1994 елда, үлгәннән соң, аклана[3].

Тәрҗемәи хәле

Җиһангир Талха улы Абызгилдин 1875 елның 10 февралендә Уфа губернасының Бәләбәй өязе Яңа Янбәк авылында (хәзерге — Башкортстан Республикасының Дәүләкән районы) туа[1]. Аның бабасы, Бәдил Абызгилдин, 1825 елдан 7 нче кантонның 1 нче йортындагы башкорт командасында мулла булып хезмәт итә. Атасы, Талха, Петербург кадетлар корпусында укый, аннары Уфада урядник булып хезмәт итә[4].

Башлангыч белемне Казан өязенең Кышкар авылы (хәзерге — Татарстанның Арча районы) мәдрәсәсендә һәм рус башлангыч училищесында ала. 1907 елда Оренбургтагы «Хөсәения» мәдрәсәсен тәмамлый. Уку чорында «Чикерткә» һәм «Яз» журналлары белән хезмәттәшлек итә[1].

1907 елда Җиһангир Абызгилдин Уфа шәһәренең Беренче җәмигъ мәчете имамы итеп билгеләнә. 1912 елда ахун исеменә лаек була. 1907—1918 елларда Уфа Беренче җәмигъ мәчете каршындагы «Госмания» мәдрәсәсен җитәкли, анда шулай ук мөдәррис (укытучы) вазифасын да били[5].

1923—1928 һәм 1932—1936 елларда казый һәм Эчке Россия һәм Себер мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте әгъзасы була. 1921 елдан ЦДУМ каршындагы Голәмәләр шурасы әгъзасы, ә 1927 елдан — аның рәисе була[4].

1928—1932 елларда Көнбатыш Себер краеның Нарым округында сөргендә була. 1936 елда репрессияләнә. 1938 елның 17 июнендә Уфадә атып үтерелә. 1994 елда аклана[3].

Иҗаты

Җиһангир Абызгилдин исламда уртача реформаторчыл карашларда тора. Ул реформалар яклы була, хатын-кызларның белем алуда һәм сәяси тормышта катнашуда тигез хокуклылыгы өчен чыгыш ясый. Уфадә беренчеләрдән булып мәдрәсә каршында хатын-кызлар өчен уку курслары оештыра. Мөселман уку йортларында дөньяви дисциплиналар укыту программасын эшли[2].

1914 елның 15-25 июнендә Санкт-Петербургта узган IV Бөтенроссия мөселман съезды эшендә актив катнаша. 1917 елның мартында вакытлыча казый итеп сайлана һәм уку йортларына, мәгърифәтчелек һәм фәнни максатларга тотылган чыгымнарны Аллаһка яраклы эш дип таныган һәм аларны садакага (ирекле иганәгә) тиңләгән фәтвага кул куя[1].

Укытучылык эшчәнлеге

1907 елда Җиһангир Абызгилдин Уфадәге «Госмания» мәдрәсәсен җитәкли, ул тиздән төбәкнең иң эре уку йортларының берсенә әверелә. Ул мәдрәсәгә, «Хөсәения» мәдрәсәсендә кулланылган программага нигезләнеп, яңа уку программасын кертә. Программага дини һәм дөньяви дисциплиналар кертелә: ислам тарихы, тәҗвид, татар теле, арифметика, география[5].

Абызгилдин укытучылар составын яңарта, уку курсының дәвамлылыгын арттыра, шәкертләрнең көнкүреш шартларын яхшырта. Укытуны хатыны Гайшә (тумыштан Сөләйманова) белән бергә хатын-кызлар мәдрәсәсендә дә алып бара[4].

1915 елда «Госмания» мәдрәсәсе базасында Уфадә бердәм мәдрәсә булдыру проектын хуплый. 1924 елда дини белем бирүне һәм тәрбия методларын тәртипкә салу өчен имамнар һәм мөәзиннәр әзерләү буенча айлык курслар программасын эшли. Шулай ук Голәмәләр шурасының өчьеллык эшчәнлек программасын эшли, аның төп максаты исламның сафлыгын саклау һәм вәгазьләрнең (хотбәләрнең) максатын аңлату була[1].

Иҗтимагый эшчәнлеге

1920 елда Үзәк Диния нәзарәтенең I съездында Җиһангир Абызгилдин Голәмәләр шурасы әгъзасы итеп сайлана һәм аның секретаре була. 1923—1928 һәм 1932—1936 елларда Эчке Россия һәм Себер ЦДУМның казые һәм әгъзасы була[4].

IV Бөтенроссия мөселман съезды эшендә (1914) катнаша. 1917 елның мартында вакытлыча казый итеп сайлана[1].

Фәнни хезмәтләре

Җиһангир Абызгилдин — мөселман дин гыйлеме, фәлсәфә, астрономия, риторика һәм табигать белеме буенча берничә хезмәт авторы. Аның басылып чыккан хезмәтләре арасында:

  • «Рух хакында фәлсәфәи җәдидә вә исламияткә бер нәзыйр» (тат. `Рух турында яңа фәлсәфәгә һәм исламга бер караш`; Уфа, 1909) — рух турында фәлсәфи трактат.
  • «Гыйльмеһәйәт тарихчасы» (тат. `Астрономия тарихчасы`; Уфа, 1911) — астрономия буенча хезмәт.
  • «Мәк орлыгы» (Уфа, 1913).
  • «Дин дәресләре» (Казан, 1919) — дин буенча уку ярдәмлеге[1].

Әдәби иҗаты

«Хөсәения» мәдрәсәсендә укыган чорда Җиһангир Абызгилдин «Чикерткә» һәм «Яз» журналлары белән хезмәттәшлек итә. Соңрак «Шура» һәм «Дин вә мәгыйшәт» журналларында басыла. Мөселман дин гыйлеме, риторика, астрономия буенча китаплар авторы[1].

Бүләкләре

1912 елда ахун — мөселманнардагы югары дини исемгә лаек була[1].

Истәлеге

Җиһангир Абызгилдинның исеме Башкортстан Республикасының Хәтер китабына кертелгән[3].

Гаиләсе

Җиһангир Абызгилдин чыгышы белән башкорт ыруыннан була.

  • Атасы — Талха, Петербург кадетлар корпусында укый, Уфадә урядник булып хезмәт итә;
  • бабасы — Бәдил Абызгилдин, 1825 елдан мулла булып хезмәт итә;
  • хатыны — Гайшә (тумыштан Сөләйманова), аның белән бергә хатын-кызлар мәдрәсәсендә укыта[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Абызгильдин Джахангир Талхович (рус.). Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 август 2026.
  2. ↑ 1 2 Абызгильдин Джахангир (рус.). Исламология. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Последний адрес (рус.). poslednyadres.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Абзгильдин Джихангир Талхович (рус.). Миллиәттәшләр. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 август 2026.
  5. ↑ 1 2 Вечерняя Уфа (рус.). vechufa.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 август 2026.

Әдәбият

  • Рахимкулова М. Ф. Преподавание естественных наук в татарских школах дореволюционной России. — Оренбург, 1998.
  • Юнусова А. Б. Ислам в Башкортостане. — Уфа, 1999.

Сылтамалар

Төркемнәр