Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Җуҗаннар

Җуҗаннар (рус. Жужани, жуаньжуани, жуань-жуани, жоужани, нируны, монг. нирун, кыт.柔然, róurán, жоужань) — Җуҗан каһанлыгын нигезләгән борынгы монгол кабиләсе.

Этноним

Жуаньжуань — күчмә халык юлбашчысы — Цзюйлухуэйның үзенә алган кушаматы. Башта «жоужань» сүзе кулланыла, әмма соңрак Төньяк Вэй императоры Ши-цзу (423—452) тарафыннан «жуаньжуань»га үзгәртелә[1].

Җуҗаннар Кытай чыганакларында төрле исемнәр белән телгә алына. «Вэй-шу»да алар «жуаньжуань», «Сун-шу» һәм «Лян-шу»да «жуйжуй», «Суй-шу»да «жужу» буларак искә алына[2].

«Жужань» этнонимын галимнәр «нирун» (Жоу жань — ниу ниан иероглифлары) дип үзгәртеп атыйлар. «Нирун» монгол термины «сырт»[3], «сигезкүз (әвернә) сөяге»[4] дип тәрҗемә ителә.

Җуҗаннар Юйцзюлюй Датань каганы исеме белән «датань» һәм «тантань»[5] буларак та билгеле булалар. Датань исеменә тикшерүчеләр татар кабиләсе исемен кертәләр[6].

Килеп чыгышы

Җуҗаннар дунху төркемендәге монгол телле кабиләләрнең берсе була. Тикшеренүчеләр дунху составында түбәндәге төп кабиләләрне аерып чыгарганнар: ухуань, сяньби, цифу, туфа, шивэй, кумаси, кидань, туюйхунь һәм жуаньжуань[7].

Александр Вовин фаразлавынча, җуҗан теле борынгы төрки телдән алынмалар чыганагы була ала (мәсәлән, хатын-кызлар ыруы күрсәткече -tu -)[8]. Соңрак тел белгече җуҗаннарның теле монгол гаиләсенә караган дигән фикер белән килешә[9].

Тарих

undefined
undefined
undefined

Җуҗаннар кабиләсе III гасыр ахырында формалаша. Аларның ыруг башлыгы булып Төньяк Вэй империясе гаскәрләрендә атлы сугышчы булып хезмәт иткән Юйцзюлюй Мугулюй санала. Боерыкны үтәмәгәне (соңга калуы) өчен ул үлемгә хөкем ителә. Мугулюй кача һәм киң чүл уртасындагы уйсулыкларга яшеренә, анда ул 100 качкынны җыя. Соңрак Шуньтулинь[10] күчмә җиренә (Всеволод Сергей улы Таскин буенча, Шуньтулинь күчмә җире Хэтулинь күчмә җире урынына ялгыш күрсәтелә)[11] кушыла һәм аның юлбашчысы була[10].

Мугулюй вафатыннан соң бу күчмә җирнең юлбашчысы булып аның улы Цзюйлухуэй тора[10]. «Вэй-шу» авторы Цзюйлухуэйны дунху этник төркеменә кертә[2]. Всеволод Таскин сүзләренчә, күп санлы кабиләләрне һәм халыкларны үз эченә алган Җуҗаннар дәүләтенең чын төзүчесе Юйцзюлюй Шэлунь(402—410) була[12]. 402 елда Шэлунь үзенә каган титулын ала, бу Вэй династиясе телендә (ягъни сяньби телендә) император дигәнне аңлата. Шул рәвешле Бөек Далада шаньюйны алмаштырган яңа титул барлыкка килә[13]. Шэлунь беренче тапкыр хәрби кануннар билгели. Унарлы система буенча гаскәрләр оештырган Шэлунь бер үк вакытта көтүлек җирлекләренә феодаль милек кертә[12]. Каган гаоцзюйлылар биләмәсенә үтеп керә һәм үзенә төрле күчмә җирләрне буйсындыра. Ул Орхон елгасы буендагы бәрелештә сөнниләр төзегән бай һәм көчле биләмәләрне тар-мар итә һәм аларны үз җирләренә куша. Шэлунь эшчәнлеге нәтиҗәсендә җуҗаннар дәүләтенең чикләре көнбатышта Яньци (Карашар), көнчыгышта Чаосянь биләмәләренә кадәр барып җитә, төньякта алар комлы чүлне колачлыйлар һәм Ханьхайга (Амурның өске өлешенә), көньякта Бөек Гоби чүленә кадәр барып җитәләр. Җуҗаннар хакимлегендә хәзерге Монголия җирлекләре генә түгел, Көньяк Маньчжурия һәм Тарим иңкүлегендә төрле дәүләт берәмлекләре дә була[11].

Киләчәк буыннар

Җуҗаннар белән борынгы монгол ыруының (чонос) килеп чыгышы белән бәйле. Бу ыруг җуҗаннар каганы Чоунудан килеп чыккан дип санала[14][15]. Чонос[14] (чино[16], буртэ-чино[17]) ыруы вәкилләре — Эргунэ-куна җирләренә күчеп килгән җуан токымы, монголларның ата-бабалары[16][17]. Чино ыруы (нохос) дарлигин-монголлары составында була. Чино ыруыннан барлыкка килгән шәҗәрә агачының ябалдашын нирун ыруглары һәм кабиләләре тәшкил итә[16]. Дарлигиннар һәм нируннар төп монголларның ике тармагын хасил итәләр. Алар әдәбиятта хамаг-монголлар буларак билгеле[18].

Җуҗаннарның бер өлеше көнбатышка һәм Аурупага күченә, анда аварлар исеме белән Паннониядә җир алалар[7][19]. Всеволод Таскин сүзләренчә, аварлар соңрак венгрлар формалашкан халыклар арасында булалар һәм алар үзләре белән Үзәк Азия күчмә халыклары мәдәниятен һәм телдә Алтай элементларын алып килгәннәр[7]. Күпчелек венгр галимнәре фикеренчә, аварлар токымына венгрларның субэтник төркемнәренең берсе — заманча секейлар керә[20][21]. Н. Эрдели сүзләренчә, секей халкы — VI гасырда Дунай үзәненә бәреп кергән аварларның токымнары[22]. В. Попов фаразлавынча, Бурятия җирлегендә селенга бурятлары составында яшәүче хәзерге җуҗаннар борынгы җуҗаннардан барлыкка килгән. Җуҗаннар — икенче атаган ыруы составындагы ыругларның берсе. Хәзер алар Тапхарда, Ацайда, Кресты, Баин-Зурхеда, Ахурада һәм Тамчыда яшиләр[23][24].

Искәрмәләр

  1. ↑ Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху / Н. Ц. Мункуев. — Москва: Наука, 1984. — С. 398. — 487 с.
  2. ↑ 1 2 Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху / Н. Ц. Мункуев. — Москва: Наука, 1984. — С. 47. — 487 с.
  3. ↑ Гуманитарные исследования молодых ученых Бурятии / Л. Е. Янгутов. — Улан-Удэ: Бурятский ин-т общественных наук, Сибирское отд-ние, Российская Академия Наук, 1996. — С. 147. — 199 с.
  4. ↑ Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — С. 121. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1.
  5. ↑ Сүхбаатар Г. Сяньби нарын угсаа гарал, соёл, аж ахуй, нийгмийн байгуулал: нэн эртнээс м.э. IV зуун [монг.]. — Шинжлэх Ухааны Академиин Хэвлэл, 1971. — С. 64. — 216 с.
  6. ↑ Ушницкий В. В. {{{заглавие}}} // Золотоордынская Цивилизация. — 2017. — Вып. 10. — С. 92—95. — ISSN 2308-1856. Архивировано 14 апрель 2021 года.
  7. ↑ 1 2 3 Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху / Н. Ц. Мункуев. — Москва: Наука, 1984. — С. 4. — 487 с.
  8. ↑ Alexander Vovin. {{{заглавие}}} [ингл.]. — 2010. Архивировано 24 май 2020 года.
  9. ↑ Alexander Vovin. {{{заглавие}}} [ингл.] // International Journal of Eurasian Linguistics. — 2019. — No. 1. — P. 162–197. — ISSN 2589-8825. Архивировано 16 апрель 2022 года.
  10. ↑ 1 2 3 Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху / Н. Ц. Мункуев. — Москва: Наука, 1984. — С. 27. — 487 с.
  11. ↑ 1 2 Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху / Н. Ц. Мункуев. — Москва: Наука, 1984. — С. 48. — 487 с.
  12. ↑ 1 2 Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху / Н. Ц. Мункуев. — Москва: Наука, 1984. — С. 37. — 487 с.
  13. ↑ Кляшторный С. Г. Степные империи древней Евразии. — Филологический факультет Санкт-Петербургского гос. университета, 2005. — С. 50. — 345 с. — ISBN 978-5-8465-0246-8.
  14. ↑ 1 2 Викторова Л. Л. Монголы. Происхождение народа и истоки культуры / Д. И. Тихонов. — Москва: Наука, 1980. — С. 131. — 225 с.
  15. ↑ Хандсурэн Ц. К вопросу о происхождении жужаней и их столицы Мумо-чэн. — Улан-Батор, 1973. — С. 204.
  16. ↑ 1 2 3 Зориктуев Б. Р. {{{заглавие}}} // Новые исследования Тувы. — 2014. — Вып. 4 (24). — С. 80—87. Архивировано 2 август 2019 года.
  17. ↑ 1 2 Ушницкий В. В. {{{заглавие}}} // Северо-Восточный гуманитарный вестник. — 2019. — № 3 (28). — С. 46—54. — ISSN 2218-1644.
  18. ↑ [1]. — Наука, 1977. — С. 47. — 227 с. Архивланган 24 октябрь 2021 елда.
  19. ↑ Комиссаров С. А., Шульга Д. П. {{{заглавие}}} // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология. — 2009. — Т. 8, вып. 5. — С. 186—188. — ISSN 1818-7919. Архивировано 21 апрель 2019 года.
  20. ↑ Аликберов А. К. Эпоха классического ислама на Кавказе: Абу Бакр ад-Дарбанди и его суфийская энциклопедия «Райхан ал-хака'ик» (XI—XII) вв.). — Москва: «Восточная литература» РАН, 2003. — С. 170. — 847 с. — ISBN 978-5-02-018190-8.
  21. ↑ Проблемы археологии и древней остории угров / А. П. Смирнов. — Москва: Наука, 1972. — С. 142—143. — 312 с.
  22. ↑ Проблемы лексики и грамматики языков народов Карачаево-Черкесии. — 1986. — С. 45.
  23. ↑ Материалы по истории и филологии Центральной Азии. — Улан-Удэ: Бурятское книжное изд-во, 1965. — С. 106, 117. Архивланган 14 ноябрь 2020 елда.
  24. ↑ Бурятский комплексный научно-исследовательский институт. Труды. Том 16. — Улан-Удэ: Бурятское книжное изд-во, 1965. — С. 106, 117. Архивланган 14 ноябрь 2020 елда.

Төркемнәр