Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Әд-Дарр

Әд-Дарр (гарәп. الضَّارُّ‎, рус. Ад-Дарр — «Зыян салучы») — исламда Аллаһ исемнәренең берсе. Ислам тәгълиматы буенча, Аллаһның Үз ихтыяры белән теләсә кайсы мәхлукка зыян китерә алучы бердәнбер Зат булуын аңлата[1]. Татар теленә тәрҗемәдә «Зыян китерүче», «Зыян салучы», «Нәфесеннән мәхрүм итүче», «Җимерүче», «Һәлак итүче» дигәнне аңлата[1]. Әбү Һөрәйрәдән әт-Тирмизи тапшырган хәдистә китерелгән Аллаһның 99 исеме традицион исемлегендә Әд-Дарр исеме 91 нче урынны алып тора[2][3].

Ислам гакыйдәсе буенча, Әд-Дарр — һәртөрле зыянны яратучы һәм аның рөхсәтеннән башка беркем дә беркемгә дә зыян китерә алмый[1][2]. Дин галимнәре бу исемне капма-каршы мәгънәгә ия булган исем — Ән-Нәфигъ («Файда китерүче») белән бергә генә кулланырга кушалар[1].

Этимология һәм мәгънәсе

Әд-Дарр исеме гарәп телендәге «д-р-р» (гарәп. ض ر ر‎) тамырыннан ясалган, ул зыян һәм зарар мәгънәсен белдерә[1]. Татар телендәге ислам әдәбиятында бу исем төрлечә тәрҗемә ителә: «Зыян китерүче», «Җәзалаучы», «Җимерүче», «Нәфесеннән мәхрүм итүче», «Афәт җибәрә алучы»[2][4].

«Коръән Академиясе» буенча, Әд-Дарр исеме киң мәгънәдә түбәндәгеләрне аңлата[1]:

  • Җир һәм мәңгелек тормыштагы һәртөрле зыянны яратучы;
  • аның рөхсәтеннән башка беркем дә беркемгә дә зыян китерә алмый;
  • Афәт җибәрергә сәләтле җимерүче;
  • Галәмне юк итүче;
  • Патшалыкларны һәм халыкларны җир йөзеннән юкка чыгаручы, гөнаһ кылучыларга эпидемияләр һәм табигый бәла-казалар җибәрүче.

Коръән һәм Сөннәттә искә алыну

Әд-Дарр исеме үзе Коръән текстында сыйфат фигыль формасында очрамый. Ләкин Аллаһның зыян китерү һәм файда китерү сәләтенә ишарә итүче бер тамырлы сүзләр берничә аятьтә очрый[1]:

« «Әгәр Аллаһ, сиңа нинди булса да зарар ирештерсә, ул зарардан котылу өчен сиңа юл ачучы булмас, мәгәр Аллаһ үзе ачар, вә әгәр Аллаһ, сиңа хәерле эшне ирештерсә, әлбәттә, Аллаһ һәр эшкә кадир»
Коръән, 6:17 		»

[5];

« «Әгәр Аллаһ миңа бер зарар ирештерүне теләсә, шул зарарны миннән җибәрергә вә ул зарардан мине коткарырга көче җитмәгән сынымнарга гыйбадәт кылыйммы Аллаһуны ташлап?»
Коръән, «Йа Син» сүрәсе, 36:23 		»

[6];

« «Әгәр син ул мөшрикләрдән сорасаң – җир вә күкләрне кем яратты дип, әлбәттә, Аллаһ яратты, диярләр. Әйт: “Әгәр Аллаһ миңа бер зарар ирештерергә теләсә, сезнең Аллаһудан башка гыйбадәт сынымнарыгыз шул зарарны миннән җибәрә алырлармы, яки Аллаһ миңа рәхмәт итәргә теләсә, ул рәхмәтне миңа җибәрмичә тотып калырга сынымнарыгызның көче җитәрме? Әйт: “Миңа һәр эштә ярдәм бирергә вә мине сакларга Аллаһ җитәдер, хак тәвәккәл итүчеләр, әлбәттә, Аллаһуга тәвәккәл итәрләр»
Коръән, «Әз-Зүмәра» сүрәсе, 39:38 		»

[7];

« «Хилафлык кылып Хөдәйбия вакыйгасына катнашмаган бәдәвий гарәбләре сиңа әйтерләр: “Безләрне малларыбыз вә хатын-балаларыбыз тоткарлады, шуның өчен сиңа иярә алмадык, Раббыңнан безнең өчен гафу сорагыл”, – дип. Алар күңелләрендә булмаган нәрсәне телләре белән әйтерләр, ягъни алар Аллаһуның гафу итүен кирәксенмиләр. Син әйт: “Аллаһуның хөкеменнән бернәрсәне кире кайтарырга сезнең өчен кем ирекле булыр, әгәр Аллаһ сезгә зарарны яки файданы теләсә, бәлки Аллаһ сезнең кылган эшләрегездән хәбәрдар булды”, – дип»
Коръән, «Әл-Фәтх» сүрәсе, 48:11 		»

[8].

Сөннәттә Әд-Дарр исеме Әбү Һөрәйрәдән Аллаһның 99 исеме турындагы хәдиснең әт-Тирмизи (№ 3507), Ибн Маҗә (№ 3860) һәм Әхмәд ибн Хәнбәл, шулай ук әл-Бәйһәкыйның «Шүгаб әл-иман» (№ 102) җыентыгында тапшырылган киңәйтелгән версиясендә китерелә[9][3]. Бу хәдис версиясендә санап үтелгән исемнәрнең бер өлеше (шул исәптән Әд-Дарр) Коръәннең үзендә юк, бу аларның статусы турындагы бәхәсләрнең бер сәбәбе була[9].

Дини каршылыклар

Мөселман дин галимнәре арасында Әд-Дарр исеменең Аллаһның мөстәкыйль исеме булу-булмавы турында каршылыклар бар[1].

Кайбер галимнәр Аллаһның андый исеме юк дип саный, чөнки ул Коръәндә искә алынмаган, ә әт-Тирмизи тапшырган 99 исем турындагы хәдиснең киңәйтелгән версиясе үзенең иснәде (тапшыручылар чылбыры) буенча зәгыйфь (дагыйф) санала. Аерым алганда, бу версиянең зәгыйфьлегенә шәйх-үл-ислам Ибн Тәймия күрсәткән, ул конкрет исемнәрне санау Пәйгамбәр Мөхәммәд сүзләренә түгел, ә тапшыручыларның берсе (әл-Вәлид ибн Мөслим) өстәмәсенә кайтып кала, дип билгеләп үткән[9]; шул ук вакытта, бу караш тарафдарлары Аллаһны «теләгән кешесенә зыян китерергә һәм теләгән кешесенә файда китерергә сәләтле» дип тасвирларга рөхсәт итәләр, әмма бу сүзтезмәне исемнәр рәтенә кертмиләр[1].

Башка галимнәр, Коръән аятьләренә, аерым алганда 48:11 гә таянып, Әд-Дарр исемен Аллаһ исеме дип карыйлар һәм аны Әбү Габдуллаһ әл-Кортуби  [рус.] (тат. (һ. 671 / м. 1273 елда үлгән)[1][10] һәм Әбү Бәкер әл-Бәйһәкый  [рус.] (тат. (һ. 384—458 / м. 994—1066)[1][11] кебек дин галимнәре төзегән исемлекләргә кертәләр.

Ән-Нәфигъ исеме белән парлап куллану

Сөнни дин галимнәре Әд-Дарр исеме капма-каршы мәгънәдәге исем — Ән-Нәфигъ («Файда китерүче») белән бергә генә искә алына дигән фикердә бердәм[1][9]. Алар фикеренчә, аерым кулланылганда мондый исемнәр ялгыш кимчелеккә ишарә итәргә мөмкин[9]. Шуңа күрә мөселманнар көндәлек догаларда һәм зикерләрдә Аллаһыга «Ән-Нәфигъ Әд-Дарр» (Файда китерүче, Зыян салучы) дип парлы рәвештә мөрәҗәгать итә, ә бу исемне ялгыз кулланудан сакланалар[4]. Шундый ук парларга түбәндәгеләр керә[1][9]:

  • әл-Мугътый — әл-Манигъ («Бүләкләүче» һәм «Мәхрүм итүче»);
  • әд-Дарр — ән-Нәфигъ («Зыян салучы» һәм «Файда китерүче»);
  • әл-Кабид — әл-Басит («Кысып тотучы» һәм «Бүләкләүче»);
  • әл-Мугыйзз — әл-Музилль («Бөекләүче» һәм «Түбәнсетүче»);
  • әл-Хафид — әр-Рафигъ («Түбәнәйтүче» һәм «Күтәрүче»);
  • әл-Гафүвв — әл-Мунтәкыйм («Гафу итүче» һәм «Җинаятьчеләрдән үч алучы»).

Аңлатма

Ислам гакыйдәсе буенча, Аллаһ файданы да, зыянны да яратучы булып тора: ул теләгән кешесен үз нигъмәтләреннән мәхрүм итә, теләгән кешесенә файда китерә, зыян һәм файда китерүче мәхлукларны, шулай ук төрле сынауларны ярата[1].

Дин галимнәре бу контекстта зыян китерүнең үз-үзенә максат булмавын ассызыклый: Әд-Дарр исеменең күренеше төзәтү чарасы буларак карала, аның нәтиҗәсе игелек булып чыга — сынаулар, авырулар һәм югалтулар аша кеше үзенә бирелгән нигъмәтләрнең кыйммәтен һәм яратучыга бәйлелек дәрәҗәсен аңлый[2][1]. Дәлил итеп түбәндәге аять китерелә:

« «Кулында хакимият булган һәм һәрнәрсәгә кодрәтле Зат мөбарәктер. Кайсыгызның гамәлләре яхшырак икәнен сынау өчен, Ул үлемне һәм тормышны яратты»
Коръән, «Әл-Мүлк» сүрәсе, 67:1—2 		»

[12].

Тәнкыйть

Кайбер дин галимнәре «Әд-Дарр» сүзенең Аллаһ исемнәре рәтенә керүенә шик белдерә. Мәсәлән, Ибн әл-Гүсәймин «Ән-Нәфигъ» һәм «Әд-Дарр» сүзләренең статусы турындагы сорауга, алар Аллаһ исемнәре түгел, ә Аның сыйфатлары («сыйфатлар») дип җавап биргән: Ул — кулында файда да, зыян да булган зат; шул ук вакытта, аның фикеренчә, «Әд-Дарр» сүзен аерым кулланырга ярамый — ул бары тик «Ән-Нәфигъ» сүзе белән генә («Ән-Нәфигъ Әд-Дарр») кулланылырга мөмкин, ә бу сүзләр белән бәйле Аллаһ исемнәрен санау турындагы хәдис зәгыйфь[13]. Шундый ук карашны башка хәдис тикшеренүчеләре дә яклаган, алар әт-Тирмизи китергән 99 исем турындагы хәдис версиясендә Пәйгамбәр Мөхәммәд сүзләренә турыдан-туры кайтмаган, ә тапшыручыларның берсе өстәгән исемлек булуын күрсәткән[9].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Ад-Дарр (рус.). Академия Корана (QuranAcademy). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 91. Ад-Дарр — Причиняющий вред. 99 имён Всевышнего (рус.). Azan.kz. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 99 имен Всевышнего Аллаха (рус.). ИсламДаг.ру. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 99 имён Аллаха и их значения (рус.). Islam.Global. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  5. ↑ Сура 6. Скот, 17-й аят. священный-коран.рф. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  6. ↑ Сура 36. Йа Син, 23-й аят. священный-коран.рф. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  7. ↑ Сура 39. Толпы, 38-й аят. священный-коран.рф. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  8. ↑ Сура 48. Победа, 11-й аят. священный-коран.рф. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Как определить прекрасные имена Аллаха? (рус.). Электронный Минбар (по книге Умара Сулеймана аль-Ашкара «Имена Аллаха в Коране и Сунне»). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  10. ↑ Имам аль-Куртуби (рус.). IslamicOnline.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  11. ↑ Биография имама аль-Байхаки (рус.). Darulfikr.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  12. ↑ Коръән. священный-коран.рф. Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.
  13. ↑ مما يطلق على الله سبحانه وتعالى بأنه النافع الضار، فهل هما اسمان أم صفتان؟ (араб.). Официальный сайт фонда шейха Мухаммада ибн Салиха аль-Усаймина (binothaimeen.net). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 июль 2026.

Төркемнәр