Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Әлмирә Янбухтина

Әлмирә Гайнулла кызы Янбухтина (рус. Альмира Гайнулловна Янбухтина; 28 июль 1938, Уфа — 20 ноябрь 2018, Уфа) — Совет һәм Россия сәнгать белгече, сәнгать фәннәре докторы (2004), профессор (2004). Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2006). Башкортстанның декоратив-гамәли сәнгате һәм сынлы сәнгате тарихы буенча белгеч.

Тормыш юлы

Балачагы һәм белеме

1938 елның 28 июлендә Уфа шәһәрендә туган. Аның балачагы сугыш елларына туры килә, ул бу елларны әбисе янында Бүздәк районының Каран авылында үткәрә. Атасы ягыннан бабасы, Дәүләтша Янбухтин, 1937 елда репрессияләнә һәм атып үтерелә. Туберкулёз белән авырган атасы тиздән вафат була. Әнисе Непейцево урман тәҗрибә станциясендә урман технигы булып эшли.

Булачак һөнәрен сайлавына туганы Людмила Васильевна Казанская йогынты ясый — ул Уфадагы беренче һөнәри сәнгать белгече, Ленинград университетын тәмамлый, күп еллар М. В. Нестеров исемендәге Сәнгать музеенда саклаучы булып эшли.

1960 елда, әнисе вафат булган елны, Янбухтина Ленинградтагы И. Е. Репин исемендәге Сынлы сәнгать, скульптура һәм архитектура институтының сәнгать белеме бүлегенә укырга керә һәм аны 1966 елда тәмамлый. Соңрак Мәскәүдә Сәнгать сәнәгате фәнни-тикшеренү институты аспирантурасында профессор Э. В. Померанцева җитәкчелегендә укый[2]. СССР Сәнгать академиясе президенты В. А. Серовка гыйльми дәрәҗә бирүгә каршы студентлар протестында катнашуы аркасында дипломын бер елга соңрак ала.

Фәнни һәм педагогик эшчәнлеге

Институтны тәмамлаганнан соң, Янбухтина җиде ел Уфа нефть институтының төзелеш факультеты архитектура кафедрасында укыта, аннары шул ук вакыт «Агыйдел» сәнгать берләшмәсендә сәнгать белгече-консультант булып эшли. 1976 елда «Тукыма һәм интерьер. Башкорт халык торагының сәнгать ансамбле мәсьәләсенә» дигән темага сәнгать фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1994 елдан гомеренең ахырына кадәр Уфа дәүләт икътисад һәм сервис академиясенең (УДИСА; хәзерге вакытта УДНТУ составында) Милли мәдәният институтының дизайн кафедрасы профессоры булып эшли[1]. 2004 елда «XX гасырда Башкортстанның декоратив сәнгате: халык иҗаты, сәнгать кәсепләре, һөнәри сәнгать» дигән темага докторлык диссертациясен яклый.

Янбухтинаның фәнни тикшеренүләрендә Уфа пейзаж сәнгате мәктәбенә нигез салучы А. Э. Тюлькин иҗаты зур урын алып тора. Бу хактагы беренче мәкаләләре 1969 елда «Творчество» һәм «Урал» журналларында басыла, ә 1975 елда Ленинградта «Александр Тюлькин» дигән монографиясе дөнья күрә.

1989 елда «Восток» коммерция банкы кушуы буенча Башкортстанның заманча һәм традицион сәнгать әсәрләре коллекциясен туплый башлый. Кыска вакыт эчендә башкорт рәссамнарының 500-дән артык әсәре җыела һәм эшкәртелә, архив булдырыла.

Альмира Гайнулла кызы Янбухтина 2018 елның 20 ноябрендә Уфада вафат була[3].

Иҗади һәм иҗтимагый оешмаларда әгъзалык

  • Россия Рәссамнар берлеге;
  • Россия иҗади рәссамнар берлеге;
  • Халыкара сәнгать тарихчылары һәм тәнкыйтьчеләре ассоциациясе — AICA;
  • Урал һәм Көнбатыш Себернең монументаль сәнгать буенча эксперт сәнгать советы (Екатеринбург).

Кураторлык проектлары һәм күргәзмәләр

  • 2007 елның язы. Сәнгатьчә текстиль. Каталог. Уфа. 2007. Экспозиция А. Янбухтинаның «Декоративное искусство Башкортостана. XX в.» (Уфа, 2007) китабын тәкъдим итү уңаеннан оештырыла.
  • Авторның юбилее уңаеннан оештырылган «Сәнгать белгече дөньясы — бөтен тормышым» күргәзмәсе. Күргәзмәдә аның 1960-1980 елларда Башкортстан, Көньяк Урал буйлап экспедицияләрдә туплаган традицион халык сәнгате әсәрләре, шулай ук фотосурәтләр, архив материаллары, публикацияләре тәкъдим ителә. Уфа. 2008.
  • А. Янбухтинаның фәнни җитәкчелегендә башкарылган студентлар проекты (УДЭСУның дизайн кафедрасы, 4 курс) — театрлаштырылган тамаша элементлары кертелгән тарихи реконструкция. Проект кысаларында студентларның «Борынгы күчмә дөнья мәдәнияте. Скифлар» темасына иҗат ителгән эшләре күргәзмәсе дә оештырыла. Уфа. 2010.

Төп публикацияләре

1970-1990 елларда «Декоративное искусство», «Художник», «Искусство», «Урал» журналларында, «Советское декоративное искусство» һәм «Советское искусствознание» еллык басмаларында мәкаләләр бастыра.

Монографияләре һәм китаплары

  • Александр Тюлькин. — Л.: Художник РСФСР, 1975.
  • Ахмат Лутфуллин. — М.: Советский художник, 1975.
  • Б. Ф. Домашников. — М.: Советский художник, 1985.
  • Народные традиции в убранстве башкирского дома. — Уфа: Китап, 1993.
  • Фарид Ергалиев. — Уфа: Китап, 1997.
  • Декоративное искусство Башкортостана. XX век: От тамги до авангарда. — Уфа: Китап, 2006. — 222 с.
  • Михаил Кузнецов. Живопись. — Уфа, 2009.

Сайланма мәкаләләре һәм буклетлары

  • Буклет «Башкирское народное искусство». — Уфа: Башкирское книжное изд., 1969.
  • Буклет «М. Якубов». — Уфа: Башкирское книжное изд., 1969.
  • Выставка башкирского искусства // Декоративное искусство. — 1969.
  • У истоков школы // Творчество. — 1969.
  • Художник А. Э. Тюлькин // Урал. — 1970.
  • Художник и педагог // Искусство. — 1977.
  • К вопросу методологии изучения и анализа народного искусства // Критерии и суждения в искусствознании: сб. ст.. — М., 1986.
  • Открытие живописи Михаила Кузнецова // Рампа. — 1996. — С. 6–12.
  • Справочник «Художники Советской Башкирии» / автор-составитель Э. П. Фенина. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979.

Гаиләсе

Ире — рәссам, Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы Михаил Дмитриевич Кузнецов (1947–2021)[4][5]. Улы Антон (1978 елда туган).

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 2015 елдан УГАЭС структур бүлекчә — икътисад һәм сервис институты (хәзер — Бизнес экосистемалары һәм креатив индустрияләр институты) сыйфатында Уфа дәүләт нефть техник университетына (УГНТУ) кушылу юлы белән үзгәртеп корылган.) Приказ Минобрнауки России от 21.12.2015 № 1502. Официальный интернет-портал правовой информации. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
  2. ↑ 1 2 Померанцева Эрна Васильевна. Институт этнологии и антропологии РАН. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
  3. ↑ Ушла из жизни известный искусствовед Альмира Янбухтина (рус.). https://www.bashkortostan.ru/ (21 ноябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
  4. ↑ Ушёл из жизни заслуженный художник Башкортостана Михаил Кузнецов. ИА «Башинформ» (15 февраль 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
  5. ↑ Кузнецов Михаил Дмитриевич. Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр