Аксак кола (эпос)

Эпос гасырлар дәвамында хикәячеләр тарафыннан буыннан-буынга телдән тапшырылган, шул сәбәпле безнең көннәргә кадәр бу ядкәрнең 20 гә якын төрле варианты килеп җиткән. Аларның күпчелеге Башкортстан Республикасы һәм Ырынбур өлкәсе территориясендә язып алынган; кулъязмалар һәм аудиоязмалар Россия фәннәр академиясенең Уфа федераль тикшеренү үзәге Фәнни архивында саклана^[1].

• Беренче язма 1907 елда башкорт фольклорчысы, шагыйрь һәм драматург М. Ә. Бурангулов тарафыннан Самара губернасының Бозаулык өязе Югары Ильяс авылында (хәзерге Ырынбур өлкәсенең Красногвардейский районы) хикәяче Хәсән Бурангуловтан язып алына. Бу — текстның революциягә кадәрге бердәнбер язмасы.
• 1943 елда музыкант һәм курайчы Г. З. Сөләйманов Баймак районында танылган хикәяче Кәрим Дияровтан эпосның көйләп башкарыла торган вариантын терки.
• Эпос тексты беренче тапкыр 1943 елда Уфада басылып чыга.
• 1960 елда язучы һәм галим Ә. Кирәев (Кирәй Мәргән) Ырынбур өлкәсендә Гыйбәдулла чәчәннән текстның тулырак вариантын язып ала.
• 1971 елда фольклорчы М. Сәгыйтов З. Зөбәеровадан «Биш колын» дип аталган үзенчәлекле вариантны яздырып ала.
• Көйләрне һәм кыскартылган текстларны теркәүгә һәм өйрәнүгә К. Мәргән, Ф. Ә. Нәдершина, Н. Д. Шоңкаров, Ә. М. Сөләйманов һәм башка тикшеренүчеләр зур өлеш кертә^[2][3].

Эпосның төп персонажы — Аксак кола. Ул — Шүлгән мифик күле төбеннән чыга торган изге атлар токымыннан булган кола бия. Ат тумыштан аксак була. Ул кешеләр кулына эләгә һәм рәхимсез хуҗасы аны авыр эшкә җигә. Мондый кансыз мөгамәләгә түзә алмыйча, Аксак кола, барлык атларны ияртеп, иреккә чыгып китә.

Сюжетның үсеше төрле версияләрдә, нигездә, кульминациядә аерылып тора:

• Хуҗа улы (Бай улы), хезмәтчесе Карагол белән бергә, качкан атлар эзеннән куа. Көтүне куып җиткәч, егет аларга кире кайтырга ялвара һәм бик яхшы тәрбияләргә вәгъдә бирә. Ләкин, тынычланган көтү өйгә таба борылуга ук, ул биргән антын боза һәм Аксак колага җәядән ата. Колагы яраланган Аксак кола, тоягы белән тибеп, ант бозучыны үтерә. Шулай итеп, атлар иреккә чыга — рәхимсезлек һәм ант бозу җәзасыз калмый.
• Икенче бер фараз буенча, куучылар атларны эзләп таба, һәм ярсыган бай улы буйсынмаган бөтен көтүне атып бетерә. Өченче версия буенча, ат көтүе ант бозучыны тояклары астында таптап үтерә.
• Төш белән бәйле мифологик вариант: Көтүне тота алмагач, бай улы ярәшкән кәләше йортында кунарга кала. Төнлә ул куркыныч төш күрә, кыз исә моны котылгысыз үлем билгесе дип юрый. Кырык көн эчендә егет өенә кайта һәм, антын бозганы өчен җәзасын алып, тереләй җир астына кереп китә.
• «Биш колын» версиясе: Сюжетта патриотик мотивлар сурәтләнә. Аксак кола Урал киңлекләрен ташлап китәргә теләми, аның эзеннән куучы Җанөзәк егет атлар көтүен туган Тук-Чуран көтүлекләренә кире кайтарырга тиеш була. Аксакалның киңәшләренә таянып, Җанөзәк Уралда яшәргә калырга карар кыла. Риваятьнең бу вариантында рәхимсез финал юк, ул туган җиргә тугрылыкны тасвирлый^[4].

Хәзерге этнографик тикшеренүләр (аерым алганда, филология фәннәре докторы Р. Ә. Солтангәрәева хезмәтләре) эпоста галәм яратылышында катнашкан тәңречелекнең Ат-илаһ культына барып тоташа торган иң борынгы мифологик катламнарны ачып бирә.

• «Ат-вакыт» мифологемасы һәм календарь циклы: Эпосның үзәк мотивы — хуҗаның югалган төрле төстәге 12 атны санап чыгуыннан гыйбарәт. Борынгы төркиләр мифологиясендә атларның төсләре дөнья тарафлары, табигать стихияләре һәм ел фасыллары белән тәңгәлләштерелгән (мәсәлән, күк ат — көнчыгышны һәм язны, кара ат төньякны һәм кышны гәүдәләндергән). Шулай итеп, 12 атның китеп баруы еллык астрономик циклның тәмамлануын, ел фасыллары алмашынуын һәм вакытсызлык башлануын гәүдәләндерә. Күл суларыннан колын туу яңа вакыт циклы башлануын белдерә.
• Мизгел корбаннары: Атның үзен «коры казыкка бәйләүләренә һәм кабыргаларын санауларына» үпкәләве, шулай ук кайбер версияләрдә моның артыннан ат көтүен күпләп юк итү әдәбият белгечләре тарафыннан терлекче-башкортның көнкүрештәге рәхимсезлеге буларак түгел, борынгы һинд-иран һәм төрки ат корбаны чалу йоласының — Ашвамедханың  [рус.] (тат. изгелеген югалткан кайтавазы буларак карала. Атларны күпләп чалу рухларны ризалату, табигатьне яңарту һәм ыруг иминлеге өчен көзге кояш торышы чорында үткәрелә.
• Астраль код: Ат телгә алган казык образы башкорт космонимиясендә «Тимер казык» дип аталган һәм тирәсендә йолдыз-атлар әйләнә торган Поляр йолдызга нисбәтләнә. Атларны куып китү һәм аларның казыктан өзелүе төнге күк йөзеннән билгеле бер йолдызлыкларның астрономик юкка чыгуын метафорик рәвештә чагылдыра.
• Изгелек билгесе буларак аксаклык: Архаик фикерләүдә физик җитешсезлекләр (аксаклык, бер аяклылык) затның рухлар һәм ата-бабаларның хтоник, теге дөньясы белән бәйләнешенә ишарә итә. Шул сәбәпле Аксак кола гадәттән тыш сәләтләргә ия: аңа кеше теле бирелгән (каһарман белән бары тик җыр телендә генә аралаша), ул күрәзә төшләр күрә, киләчәкне алдан әйтә һәм, аксак булуына карамастан, искиткеч нәфислек һәм җитезлек белән хәрәкәтләнә.
• Күрәзә төшләрнең изгелеге: Эпоста төш прогностик код булып тора. Персонажларның күрәзә галәмәтләрен ялгыш яки вакытсыз яңгыратуы мәдәни каһарман язмышының котылгысыз җимерелүенә китерә^[4][5].

Соңгырак чорда (феодализм чорында) архаик миф, социаль-көнкүреш эчтәлеге белән тулыланып, үзгәреш кичергән. А. Н. Киреев билгеләп үткәнчә, Аксак кола образы социаль тигезсезлеккә һәм байларның рәхимсезлегенә каршы чыгучы изелгән халыкның сәнгати аллегориясенә әверелгән. Кола ат, ирек һәм гаделлек эзләп, үзе артыннан көтүне ияртеп, ирексезлек хәленә каршы күтәрелә. Эпос персонажлары сыйныф билгесе буенча ачык бүленгән: тәкәббер Бай улы буйсынучан Караголга, шулай ук көндәлек авыр эш башкаручы хезмәт ияләренә каршы куела.

Әсәрнең ахыры хыянәт, мәкер һәм изге антны бозган өчен җәзаның котылгысыз булуын раслый.

Жанр үзенчәлеге буенча әсәр башкорт хикәятләренә керә. Аның өчен проза һәм поэзиянең синкретик үрелеше хас: прозаик өлешләр гадәти сөйләм рәвешендә сөйләнелә, персонажларның шигъри монологлары һәм диалоглары көйләп башкарыла.

Эпос гадәттә традицион кыллы уен коралы думбырага кушылып, архаик стильдә — речитативлы хикәят-җыр аһәңендә башкарыла. Кайбер вариантларда көйләп башкарыла торган монологларның шигъри төзелеше тотрыклы унъюллыклардан гыйбарәт. Һәр хикәяләүче өчен көйне бизәү, тональлекне үзгәртү һәм финал юлларына басым ясауның индивидуаль манерасы хас була.

«Аксак кола» эпосы көйләренең төп вариантлары башкорт композиторлары һәм музыка белгечләре Х. Ф. Әхмәтов, З. Г. Исмәгыйлев һәм Л. Н. Лебединский тарафыннан язып алына һәм нотага салына^[6].

Ядкәр XXI гасырда да үзенең актуальлеген саклый. Эпосның тексты рус һәм төрек телләренә тәрҗемә ителгән^[6]. Хикәят һәм аның составындагы аерым эпик җырлар хәзерге башкорт чәчәннәренең (мәсәлән, Асия Гайнуллинаның), фольклор коллективларының (Гафури районының «Асанай» ансамбле, «Дәрт» төркеме) һәм этно-рок-төркемнәрнең («Аргымак» этно-төркеме) репертуарында саклана^[5].

«Аксак кола» эпосы Башкортстан Республикасы мәктәпләрендәге башкорт әдәбияты дәресләрендә төбәк компоненты кысаларында өйрәнелә.