Кирәй Мәргән

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Кирәев фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Кирей Мәргән (чын исем-фамилиясе һәм атасының исеме — Киреев Әхнәф Нурый улы, рус. Кирәев Әхнәф Нурый улы; 28 июнь 1912, Кыйгазытамак, Уфа губернасы — 24 гыйнвар 1984, Уфа) — СССР язучысы, фольклорчы-галим, әдәбият белгече. Филология фәннәре докторы (1963), профессор (1965).

Әхнәф Киреев 1912 елның 11 июлендә Уфа губернасының Бөре өязе Кыйгазытамак авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Мишкә районы) туа.

Башлангыч белемне әтисе укытучы булып эшләгән Аскын районының Төлгезбаш авылында ала. Урта мәктәпне тәмамлагач, Башкорт АССРның Тәтешле районы Аксәет мәктәбендә укыта, аннары район газетасы белән хезмәттәшлек итә. 1932 елда комсомол юлламасы буенча Уфа моторлар төзү заводында (хәзерге УМПО) ташчы булып эшли башлый, соңрак бригадир була.

1934 елда Кирей Мәргән «Ленинец» (хәзерге «Йәшлек») республика яшьләр газетасы редакциясенә эшкә чакырыла. Аннары «Октябрь» (хәзерге «Агыйдел» журналы) редакциясендә әдәби хезмәткәр, ВЛКСМның Башкортстан өлкә комитеты инструкторы булып эшли^[1].

1949 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтын (хәзерге БДУ) тәмамлый.

Бөек Ватан сугышы елларында «Комсомольская правда» газетасы корреспонденты, 1942—1943 елларда 112 нче Башкорт кавалерия дивизиясе матбугатында хәбәрче була.

1946—1964 елларда СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалының Тарих, тел һәм әдәбият институтында (хәзерге Россия фәннәр академиясе Уфа федераль тикшеренүләр үзәге) башта гыйльми хезмәткәр, соңрак фольклор секторы мөдире булып эшли.

1951—1954 елларда КПСС Үзәк Комитеты каршындагы Җәмәгать фәннәре академиясендә укый һәм «Совет әдәбиятында милли форма белән эчтәлек бердәмлеге проблемасы» темасына кандидатлык диссертациясе яклый.

1965—1982 елларда Башкорт дәүләт университетының башкорт әдәбияты һәм фольклоры кафедрасы мөдире булып эшли.

Кирей Мәргән 1984 елның 24 гыйнварында Уфада вафат була, шәһәрнең Мөселман зиратында җирләнгән.

Әсәрләре 1930 елдан басыла башлый. 1932 елдан «Удар төзелеш», «Ленинец» һәм «Кызыл Башкортостан» газетларында басылып чыга.

1938 елда аның «Бүләгем» дип аталган беренче хикәяләр җыентыгы нәшер ителә. Аннары «Кабалан кеше» (1940) һәм «Эзләнү» (1939) хикәяләре, «Караидел» (1949) повесты чыга. Аның «Нарыштау итәгендә» (1951) һәм «Бөркет канаты» (1981—1985) романнары бар.

Авторның «Башкортлар» (1943) очерклар һәм хикәяләр җыентыгы, «Сугыш фольклоры» (1944) китабы, «Бер гаиләдә» (1942) һәм «Шәһәр иртәсе» (1950) пьесалары басылып чыга. Шулай ук ул XIX гасырның күренекле башкорт мәгърифәтче-шагыйре Мифтахетдин Акмулланың фаҗигале язмышына багышланган «Өзелгән моң» (1966) драмасын һәм башка әсәрләр иҗат итә.

«Башкорт халык иҗаты», 5 томлык «Рус әдәбиятында Башкортстан», «РСФСР халыклары фольклоры» кебек күләмле хезмәтләрнең һәм башка басмаларның мөхәрририят әгъзасы була.