Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Габделнур Мөхәммәтҗанов

Габделнур Хәбибрахман улы Мөхәммәтҗанов (26 декабрь 1930, Казан — 12 гыйнвар 2016, Казан) — СССР һәм Россия физигы, техник фәннәр докторы (1974), профессор (1975), Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981), Россия Федерациясенең атказанган югары мәктәп хезмәткәре (2002), халыкара категорияле баскетбол хөкемдары һәм Халыкара баскетбол федерациясе (ФИБА) комиссары[1].

Тәрҗемәи хәле

Габделнур Мөхәммәтҗанов 1930 елның 26 декабрендә Казан шәһәрендә туа[1].

1953 елда Сергей Миронович Киров исемендәге Казан химия-технология институтын тәмамлый. Институтны тәмамлаганнан соң, Пермь шәһәрендәге Сергей Миронович Киров исемендәге фәнни-җитештерү берләшмәсендә цех башлыгы урынбасары булып эшли. 1953—1958 елларда Пермь өлкәсендә баш инженер һәм машина-трактор станциясе директоры вазифаларын башкара[1].

1958 елдан Казан химия-технология институтында (хәзерге Казан милли тикшеренү технология университеты) фәнни-педагогик эшчәнлек алып бара. 1970—1995 елларда механика факультеты деканы, 1985—2002 елларда электрофизик җайланмаларның вакуум техникасы кафедрасы мөдире була[1][2].

1974 елда Габделнур Мөхәммәтҗановка техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсе, 1975 елда профессор гыйльми исеме бирелә[1].

2016 елның 12 гыйнварында Казан шәһәрендә вафат була[2].

Фәнни эшчәнлеге

Габделнур Мөхәммәтҗанов сыек органик тирәлекләрдә молекуляр күчерелешнең җылылык-физик процессларын өйрәнгән. Аның тикшеренүләре матдәләрнең температура һәм басым үзгәргәндәге җылылык-физик, термодинамик һәм күчерелеш үзлекләре белән аларның молекуляр һәм структур характеристикалары арасындагы бәйләнешләргә багышланган[1].

Габделнур Мөхәммәтҗанов автордаш булган хезмәтләрдә туендырылмаган углеводородларның җылылык үткәрүчәнлеге, температура үткәрүчәнлеге һәм җылылык сыйдырышлыгы, шулай ук 1-гексен һәм 1-октен катнашмаларының югары температуралардагы һәм басымнардагы тыгызлыгы һәм ябышлыгы тикшерелгән[3][4].

Хөкемдарлыгы

Габделнур Мөхәммәтҗанов баскетбол буенча халыкара категорияле судья булган, 1983 елда ФИБА комиссары вазифасын башкарган[2]. Халыкара категория бирелгән ел чыганакларда төрлечә күрсәтелә: Казан милли тикшеренү технология университеты һәм «Татар-информ» 1961 елны, Евгений Макаров 1962 елны, «Татарика» энциклопедиясе 2000 елны күрсәтә[5].

Баскетбол судьясы буларак 1972 елда Мюнхенда, 1976 елда Монреальдә һәм 1980 елда Мәскәүдә уздырылган җәйге Олимпия уеннарында, өч дөнья чемпионатында һәм ун Европа чемпионатында эшләгән[6]. 1986 елда Минск шәһәрендә үткәрелгән хатын-кызлар арасында баскетбол буенча дөнья чемпионатының төркем этабында баш судья булган[6].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • «Хөрмәт Билгесе» ордены;
  • Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981);
  • Россия Федерациясенең атказанган югары мәктәп хезмәткәре (2002);
  • «Россия Федерациясе югары һөнәри белем бирүенең мактаулы хезмәткәре» күкрәк билгесе;
  • Казан милли тикшеренү технология университетының атказанган профессоры[2];
  • Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасы Югары Советының Мактау грамотасы — ике тапкыр;
  • Татар Совет Социалистик Республикасы һәм Татарстан Республикасы Мактау грамоталары[1].

Сайланма хезмәтләре

  • Габделнур Мөхәммәтҗанов, Айтуган Гариф улы Усманов. Теплопроводность органических жидкостей. — Ленинград: «Химия» нәшрияты (1971)[1];
  • Thermal Properties of n-Hexane at Temperatures of 298.15-363.5 K and Pressures of 0.098-147 MPa — Theoretical Foundations of Chemical Engineering, 36 нчы том, 400—405 нче битләр (2002)[7];
  • «Определение теплофизических свойств галогензамещённых углеводородов в теплопроводящем калориметре» — «Теплофизика высоких температур», 42 нче том, 2 нче сан (2004);
  • «Теплоёмкость и температуропроводность водных растворов солей щелочных металлов в широком диапазоне давлений» — «Журнал физической химии», 78 нче том, 5 нче сан (2004);
  • Зөфәр Исмәгыйль улы Зарипов, Габделнур Мөхәммәтҗанов. Теплофизические свойства жидкостей и растворов. — Казан: Казан дәүләт технология университеты нәшрияты. — 376 б. (2008)[8];
  • Thermal conductivity, thermal diffusivity, and heat capacity of unsaturated hydrocarbons at pressures up to 200 MPa — High Temperature, 48 нче том, 132—135 нче битләр (2010)[3];
  • Measurements of the density and viscosity of 1-hexene+1-octene mixtures at high temperatures and high pressures — Thermochimica Acta, 592 нче том, 73—85 нче битләр (2014)[4].

Исемен мәңгеләштерү

2017 елның 15 сентябрендә Казан шәһәренең Арча зиратында Габделнур Мөхәммәтҗановка һәйкәл куела[9].

2019 елның 22 маенда Казан милли тикшеренү технология университетының механика факультетында Габделнур Мөхәммәтҗановка багышланган мемориаль такта ачыла. Мемориаль такта «А» корпусының өченче катындагы коридорда урнаштырылган. Шул ук көнне хезмәттәшләре, дуслары һәм укучылары әзерләгән Габдльнур Хабибрахманович Мухамедзянов китабы тәкъдим ителә. Басмага Габделнур Мөхәммәтҗановның фәнни хезмәтләре исемлеге кертелгән[10].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Мухамедзянов Габдельнур Хабибрахманович (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Ушел из жизни один из старейших сотрудников КНИТУ-КХТИ Габдельнур Мухамедзянов  [рус.], Татар-информ (2016-01-13).
  3. ↑ 1 2 (2010) «Thermal conductivity, thermal diffusivity, and heat capacity of unsaturated hydrocarbons at pressures up to 200 MPa». High Temperature 48: 132—135. DOI:10.1134/S0018151X10010177.
  4. ↑ 1 2 (2014) «Measurements of the density and viscosity of 1-hexene+1-octene mixtures at high temperatures and high pressures». Thermochimica Acta 592: 73—85. DOI:10.1016/j.tca.2014.08.016.
  5. ↑ Ушел из жизни профессор Мухамедзянов Габдльнур Хабибрахманович (рус.). Казанский национальный исследовательский технологический университет (13 гыйнвар 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  6. ↑ 1 2 Евгений Макаров. Слово прощания. Габдльнур Мухамедзянов ушёл из жизни  [рус.], Спорт на БИЗНЕС Online (2016-01-13).
  7. ↑ (2002) «Thermal Properties of n-Hexane at Temperatures of 298.15–363.5 K and Pressures of 0.098–147 MPa». Theoretical Foundations of Chemical Engineering 36: 400—405. DOI:10.1023/A:1019864119650.
  8. ↑ (2025) «Теплофизические свойства бинарной смеси этиловый спирт — рапсовое масло». Вестник технологического университета 17 (6): 113—116.
  9. ↑ Алла Кайбияйнен, Дарья Рахматуллина. Достойная память о нашем Нурхабибыче (рус.). Казанский национальный исследовательский технологический университет (19 сентябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  10. ↑ Денис Сахарных. «Он всегда с нами»: В КНИТУ увековечена память о профессоре Габдльнуре Мухамедзянове (рус.). Казанский национальный исследовательский технологический университет (23 май 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Габдльнур Хабибрахманович Мухамедзянов: биография, воспоминания друзей, коллег и учеников. — Казань: Бутлеровское наследие, 2019. — 280 с. — ISBN 978-5-9902124-5-9..

Тышкы сылтамалар

Төркемнәр